Коммунистік кәмпескіге дейін қытай қазақтарының буржуазиялық өнеркәсіптену белсенді көрініс тапты.

Kommunistik kämpeskige deyin qıtay qazaqtarınıñ burjuaziyalıq önerkäsiptenu belsendi körinis taptı.

| Apr 8, 2020

Bwl sügiret 1946-jılı Nan' Kin (南京) qalasındağı bir toqıma fabrikasında tüsirilgen. Sügirettegi kisi Ürimji ualayatınıñ äkimi Qaduan Mamırbekqızı jäne ölkelik koaliciya ükimettiñ törağa orınbasarı Aqmetjan Qasmi.

Kommunistik kämpeskige deyin (1951-1958′ge deyin) qıtay qazaqtarınıñ burjuaziyalıq sipattağı önerkäsiptenu qabileti birşama belsendi körinis taptı. Qazaq SSR-da sociyaistik josparlı şaruaşılıq erte jürgizilgendikten (1922-25) kapitalistik sipattağı narıqqa tikeley öte almadı. Tipti soraqısı elde taptıq küres orın alıp ketti, iri burjuaz küşter tübegeyli kämpeskige wşıradı, mal düniesi taran-tarajığa tap boldı. Al, qıtayda kommunistik josparlı şaruaşılıq formatı 1951′den soñ bastaldı. Sol sebepti 1912-1951 arasında qıtay qazaqtarı kapitalistik sipattağı narıqtıñ dämin birşama tatıp ülgirdi.

1912- jılğı qıtay revolyuciyasınan soñ elde kapitalistik narıq ülgisi jappay ornay bastadı. Osı jıldıñ revolyuciyasınan soñ qıtay qazaqtarı otırıqşı twrmısqa köşip, tıñ igerip, toğan qazıp, jün fabrikası, wn zavodı nemese teri öñdeu cehi qatarlı şağın jäne orta biznes oşaqtarın qwrıa bastadı, söytip bir jağı patşalıq reseydiñ “sauda soğısına” baylanıstı el-elde, jer-jerde burjuaziyalıq narıqqa negizdelgen “önerkäsip töñkerisin” bastap ketti.

Qısqa uaqıttan soñ Altay, Tarbağatay jäne İle ualayaattarındağı qazaqtar birşama jiı ornalasqan audandarda kapitalistik formattağı öndiris, sauda oşaqtarı payda boldı. Qazaq şonjarları eki salada basa dami tüsti. Olar: Malşaruaşılığı; Auılşaruaşılığı;

Malşaruaşılığına baylanıstı teri öñdeu, jün mänerleu cehteri payda boldı. Tipti mal twqımın asıldandıru täjiribesi 1912-jıldan soñ qarqındı jwmıs istedi.

Auılşaruaşılığına baylanıstı tıñ igeru, suarmalı egis alañdarın aşu, wn fabrikasın qwru, şetelden soqa saymandarın aldırıp öndiriske reforma jasau, tb şağın öndiris orındarın aştı.

20- ğasırdıñ 20-30-40 jıldarında bwl öndiris orındarı İle men Tarbağatay ualayatı qazaqtarında birşama äktip (aktiv) jwmıs jasadı. bir jağı jergilikti äkimşilik te müddeli boldı, aymaqtıq önimderdi qarjılay qoldap patşalıq resey men sovet odağınıñ sauda-biznes ıqpalın azaytpaq boldı.

20- ğasırdıñ 40- jıldarınan bastap ölkeniñ sayasi, mädeni ortalığı Ürimji qalasında da qazaqtar zamanaui öndiris oşaqtarın qwrıp, iri käsiporındardıñ käperetibin (kooperativ) alğaşqı qadamda aşa bastadı. Biraq, qazaqtar ölkedegi azamattıq soğısqa belsendi qatısuına baylanıstı, şağın jäne orta önerkäsip birjolata qwldıray bastadı. Bwrın şağın zavod qwrıp, ceh aşqan adamdar jeke bastıñ amandığı men rulı eldiñ tınıştığı üşin köp auğındıqqa wşırap, jer audarıp ketti.

Eldes Orda

Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

kerey.kz

Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Tibet asqan köş ne sebepti bastaldı?

kerey.kz

1883-jılı Altaydan Jamısbay bastağan qazaqtar alğaş ret Barköl jerine köşip bardı, 1887-1891-1895 jıldarı tağıda köşip kelgender boldı. onan keyinde köşip kelgender boldı, mısalı 1912-1913 jıldarı, 1920 jıldarı, 1924-1929 jılı kelgenler boldı, olardıñ deni Altaydan bolatın. 1912 jıldan keyin manju biligi qwlap qıtay biligi ornadı, 1928 jılı bilikke kelgen Jin Şurın Altay töresi Qasımqan wlı Şäripqandı, Tarbağatay töresiniñ wlı Qızırdı, Barköl qazaq ükirdayı Äliptiñ wlı Elisqandı Ürimjide oqıttı, Elisqan zamanauy Äskeri bilim aldı, qıtay tilin üyrendi. Onı 200 adamdıq qarulı qazaqqa basşı etip onı «Şığıs Şıñjañ şegara qorğanıs otriyadı» dep atadı. 1931 jılı Qwmıl wyğırları Qojaniyazdıñ bastauında köterilis jasadı. Oqiğa Bir qıtay äsker basınıñ bir wyğır qızdı zorlıqpen äyel etip almaq
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı
Ğalım Boqaş mereyli 50 jasta

kerey.kz

Altyn Magauina Bügin Atamızdıñ eñ jaqın şäkirtteriniñ biri, bizdiñ bauırımız, qazaqtıñ maqtan twtatın jastarınıñ biri Ğalım Boqaş mereyli 50 jasqa tolıp otır. Biz üşin bwl kün – jay ğana Ğalımnıñ tuğan kün emes, bwl – onıñ jartı ğasırlıq önegeli ömir jolınıñ, adal eñbeginiñ, biik parasat pen adamgerşiliginiñ merekesi. Biz Ğalımdı tek tereñ bilimi üşin emes, ülken jüregi üşin qadirleymiz. Ğalımnıñ älemniñ eñ bedeldi oqu orındarınıñ biri – Oksford universitetinde bilim alıp, “Azattıq radiosında jemisti eñbek etip, büginde Amerika Qwrama Ştattarınıñ memlekettik qızmetinde abıroylı jwmıs atqarıp jürgeni onıñ tabandılığınıñ, bilimge qwştarlığınıñ jäne eñbekqorlığınıñ ayqın körinisi. Alayda adamnıñ şınayı bağası onıñ qızmetimen nemese jetken jetistikterimen ğana ölşenbese kerek. Adamnıñ qadiri onıñ jüreginde,