376 jılı batısta Altayğa, soltüstikte Bayqal men Sibirdiñ toğayına, oñtüstikte wlı qorğanğa şığısta bügingi Jilin ölkesine tirelgen alıp keñistiktk Tele qağanatı qwrıldı. Telelerdiñ eñ alğaşqı qatarın jasağan 5 wlıs «Eren(Ermen, Ereymen)» dep ataldı. Bwl söz «erekşe, dana, dänişpan» degen wğımdardı bildiretin. Ermenderdiñ qatarına Toğla, Abaq, Qiyat, Bayat, Molqı qatarlı 5 wlıs kirgen. Olardıñ jappay Tele ataluı olarğa basşılıq jasağan Toğla wlısımen tikeley qatıstı. Toğla atauınıñ köpşesi Toğlat. Tele atauınıñ köpşesi Teleuit. Toğlat,Teleuit atauları Dulat, Dolğan Dolan,Teleu, Töleñgit,Teleñgit, Töre, Tilik ataularınıñ kelip şığuına ülken ıqpal etti. Molqı şejiresindegi Qoşaqtan tuatın Esendäulet, Toqdäulet, Maşannan tuatın Däuletkeldi, Qwldan tuatın Däuletberdi, Qayıptan tuatın Toqdäulet esimderiniñ qoyıluına olardıñ baba tanımındağı Doğlat atauınıñ keyingi tildik damu kezeñderinde Däulet bolıp saqtalğan nwsqası äser etti. Tele atanğan wlıstardıñ sanı jıl sanap arta berdi. Telege jatatın wlıstardıñ qatarına keyin kele Şığıs Europa men Şığıs-Soltüstik Jüñgo arasındağı köptegen wlıstar kirdi. Boğda-Erenqabırğa silemderin Teleniñ 7 wlısı mekendedi. Olardıñ qatarında Uaqtıñ, Molqınıñ atı ataladı. 402 jılı Aruan(Alban) qağanatı qwrılıp Telelerge bilik jürgizgende, 487 jılı Soyan qağanatı qwrılıp Telelerge bilik jürgizgende de Telelerdiñ jalpılıq atı özgergen joq. 744 jılı Abaq bi Hwyq qağanatın qwrıp, özin Heren(Eren) qağan dep jariyalap, özine «Qwlı Beyli(Wlı bilik)» degen ataq berdi. Qağanattıñ halqı Hwyh(Oñ qanat) jäne Qarlıq(Sol qanat) dep eki ülken taypalar odağınan qwraldı. Qarlıqtar Altaydıñ şığısın, dälirek aytqanda Köktoğay-Şiñgil jerin mekendedi. Olar Molğ, Şigil(Şiñgil), Taşlıq degen üş tarmaqqa bölindi. Altaydıñ olar şıqqan bölegi olardıñ Hor degen atauına baylanıstı Ör dep atalğan. Ertistiñ Jaysañ köline deyingi basqı ağarınıñ Qara-Ertis dep ataluı da osığan baylanıstı. Hwyh qağanatı keyin Hwyğır(Wyğır) qağanatı atalıp ketti. 747 jılı Heren qağannıñ ornına Kerey qağan taqqa otırdı. Qarlıqtardıñ ata mekeninde olardıñ Molğ, yağni Molqı tarmağı bölek ru retinde äli qonıstanıp otır. Molqınıñ Qwl ruı da sol köne Hor, Horl tabı bolıp tabıladı. Batıs Türik qağanatınan keyin Molqını öz işine alğan Qarlıqtar Tañ patşalığı qwrğan Jaysañ, Bört(Burıltoğay), Molğ degen üş aymaqqa bölinip qarap twrğan. Bört aymağı keyin Buırşın aymağına qarastı bolıp, odan keyin Eleqon(İle özeni) aymağına qaradı. Molğ qalası bügingi Dörbiljin audanı jerinde ornalastı. Molğ atauına E degen wlıqtauış jwrnaq jalğanıp, qala ornı keyin Emelg, Emil, Emel degen ataularmen ataldı. Molqılar bwrınnan meken etip kelgen sol mañdağı tau Molğ dep atalıp, keyin kele Maylğ, Maylı atanıp ketti. Emil özeni qala atına baylanıstı ataldı. Bügingi uaqıtta tarihqa tereñ boylamay Emel atauın tike dıbıstauı boyınşa moñğol tilindegi «attıñ eri» degen wğımmen şatastıratındar bar. Tarbağatay aymağınan tıs, Boğdanıñ bökterinde Baytaq(Besbalıq) qalasındağı mañızdı basqaru ortalığına qarastı bolıp Molğ qalası salındı. Bwl Molq qalası künder öte kele Muli, Muri dep dıbıstalıp bügingi Mori qalasınıñ atına aynaldı. Mori atauınıñ tüp törkinine aynalğan Molğ qalasınıñ ornı äli künge deyin saqtalğan. Baytaq köne qalasınan 30 şaqırım qaşıqtıqta, Boğda tauınan 40 şaqırım qaşıqtıqta ornalasqan. Mori qalasınıñ töñiregindegi auıldarda qazaqtar nedäuir şoğırlanğandıqtan 1954 jılı şildede Mori qazaq avtonomiyalı audanı bolıp qwrıldı. 750 jılı Ibaq(Imaq, Abaq, Qimaq) qağanatı qwrıldı. Bwl Molqılardıñ Abaqtardıñ qwramına enuine qadam bastırğan kezeñ edi. Molqılar Qarlıqtardıñ qwramında Talas şayqasında Tañ patşalığına qarsı soğıstı. 756 jılı Qarlıq qağanatı qwrıldı. Qarlıqtar birtindep Jetisuğa qonıs audaradı. Olardıñ qomaqtı bölekteri Auğanstan aumağına kelip meken etti. Qarlıqtar Qwyğır(Hwyh) qağanatınıñ soñğı kezinde Qwyğırdıñ 15 ruın özine qosıp aladı. Qwyğır(Qwyğırt, Qayırt) qauımınıñ atımen atalğan Qayırtı qonısı Köktoğay jerinde. Olardıñ Orhon boyındağı astanasısı Qarabwlğısınmen attas kieli meken Qarabwlğın(Tau-Qarabwlğın, Taq-Qarabwlğın) da sol audannıñ tauında. 848 jılı Hwyh qağanatı küyredi. 861 jılı Abaq-Esen qwyğırlardıñ ekinşi memleketi sanalğan Küyik qağanatın qwrdı. Bwl qağanat mwsılman tarihşıları jağınan Toğıs qağanatı dep te atalatın. Qısqı astanası bolğan Küyik qalası Twrpanda edi, jazğı astanası bolğan Besbalıq Jemsarı audanında edi. Küyik qağanatınıñ aumağına Qwbı qwmı, Qwmıl, Twrpan, Qaraşäri, Aqsu, Erenqabırğa aumaqtarı kirdi. Molqı ruınıñ Abaq işine äbden siñisui osı Küyik qağanatınıñ beybit, wzaq damu jıldarında orın aldı. Qarlıqtar 12-13 ğasırda Qara Qidandar jağınan Emel(eski Molğ), Älimwlı, Qayar(Qayır) degen üş topqa bölinedi. Bwl kezde Emil degen ataudıñ alğa şığıp, Molğ atauınıñ öşkindeuine qarağanda ru atı äkimşilik atauda ğana saqtalıp qalıp, Molqınıñ özi Abaqtardıñ qwramında bekip qalsa kerek.

1209 jılı Küyik qağanatınıñ bileuşisi Borsıq Şıñğıs hanğa tileulestik qılıp, Qara Qidandardıñ üstemdigine qarsı küreske şıqtı. Şıñğıs han Borsıqtı öziniñ tört wlınan keyingi besinşi wlı sanap, Küyik qağanatınıñ eldigi saqtalıp qaldı.

Ğwn zamanınan beri kök wğımınıñ san türlenip sätti jalğasıp kele jatqanın bayqaymız. Kung – Ğwn. Köktürik – Kök. Huyh, Hwyhu, Qwyğır, Wyğır – Kök, Kyuk. Küyik – Kök.

Küyikhan atauı Iteli şejiresinde Kiiphan, Qayıphan, Küyik degen ataularmen saqtalsa, Molqı şejiresinde Qayıp bolıp saqtalğan. Köktoğay(tüpki nwsqası Köktu-Hay, Kök köl) atauı men Kökebwlaq degen jer attarı da osı Hwyh atauınan örbidi. Şiñgil atauı Qarlıqtıñ Şigil dep te, Şığıl dep te, Şıbıl dep te dıbıstalğan üş mañızdı taypasınıñ biriniñ atınan şığadı.

Abaqtar qwrğan Ibaq(Imaq, Qimaq) qağanatı 1035 jılğa deyin jalğasıp, 285 jıl däurendese, Abaqtar qwrğan Küyik qağanatı 1368 jılı Şağatay handığı basıp alğanğa deyin 507 jıl jalğastı. Mwnday wzaq uaqıtqa jalğasqan memleket tarihta sanaulı ğana. Osı wzaq uaqıttıq rulardıñ toğısında äubasta Abaqpen teñ orında Tele qwramına kirgen Molqılar aqırında Abaqtıñ beldi ruına aynalıp toğısıp ketti. Molqılardı Kereydiñ eñ batır ruı dep aytsaq qatelespeymiz. Tarihta Molqıdan şıqqan jansebil, jauger twlğalar men qisapsız batır wldar janın şüperekke tüyip zoreker ükimetterge, qanişer bileuşilerge qarsılığın toqtatqan emes. Molqılar köp soğıs körse de şaşıramay, bıtıramay Ör-Altay men Boğda arasında şoğırlanıp, Qarlıqtar zamanındağı bayırğı qonısın jambasına basıp otır.

Molqı atauınıñ mağınası:

Molqı ruınıñ bwrınğı atauı – Bolqı. Molqı şejiresinde Bolqı degen ataudı onıñ anasınıñ(basqa halıq ökili) jañılıs aytuınan qazirgi atauı kelip şıqqanı aytıladı. Bwl öte mañızdı nwsqa. Öytkeni, tarihi derekterdegi Molqığa qatıstı aqparat közinen biz M emes, B dıbısımen dıbıstalğan ataudı köremiz. Maqalamız sol negizde jazıldı. Molqınıñ töl atı bolğan Bolğ, Bolqı atauı tek qana börini bildiredi. Şved tilindegi Varg(Uarg, Barg), Norveg tilindegi Ulu(Wlu), jändikke emes, böri bastı, aydağar qwyrıqtı januarğa arnalğan bizdiñ küntizbemizdegi Wlu jılı, börini wlıma, wluar dep aytatınımız, Orıs tilindegi Volk(Bolg, Bolğ), Gruzin tilindegi Meli(Melig, Moliğ) sözderi men ejelgi türki dünie tanımı men tarihi nwsqalardağı börige arnalğan Wrğ, Wlğ, Qwr, Qws-Qwr(Wşqır, Qasqır), Böri, Börik(Börğ) ataularınıñ bäri böri wğımınıñ san türli dıbıstaluın aldımızğa tartadı. Molqınıñ ejelgi Bolğ degen nwsqasınıñ böri wğımınıñ kelesi bir dıbıstaluı ekeni osınıñ ayğağı.

Paydalanğan ädebietter:

«Hwyh mädenieti»

«Teristik tarihı»

«Tegleg, Köş, Aruan, Şele jäne Tele»

«Süynama. Tele bayanı»

«Uinama. Köş bayanı»

«Jaña Tañnama»

Ju YAñtiñ «Şıñğıs hannıñ ömir bayanı»