Birinşi, otandasımızdıñ videosı, fotosı äleumettik jelide jeldey esip tarap jatır. Ol azamattıñ (azamatşanıñ) jeke qwpiyası sanalatın fotosı, video jazbası kimniñ rwqsatımen tarap jatır eken? Öz basım osı posttı jazu üşin ol azamattıñ (azamatşanıñ) videodağı beynesin qara boyaumen öşirip tastaudı jön kördim. Jäne rwqsatınsız foto beynesin jeke paraqşama salğanım üşin odan keşirim swraymın. Dini wstanımı, oyı bölek bolğanımen ol da osı eldiñ tuması, bizdiñ otandasımız.

Ekinşi, otandasımızdıñ dini wstanımına baylanıstı aytqan sözderi qoğamda qattı pikir tudırğan eken. Tipti onı “wlt dwşpanı” esebinde küstänalap jatır. Bwl qarındasımızdıñ (iä äpkemiz) kökten ayağı salbırap tüsken joq qoy, osı eldiñ tuması, osı eldiñ önimi. Nege biz saldarmen küresip jatırmız degen oy tuadı?! Jauapkerşilikti kim arqalaydı?

Üşinşi, Bizdiñ aynalamızda ar-wyatıma qorğan bolsam, wjdanımdı qorlatpasam, äke-şeşeme wyattı bolmasam eken-, degen saf taza nietpen Täñiriniñ aqiqatın izdep dini ruhaniyatqa jaqın bolğan qanşama qaraköz otandastarımız bar. Tım qwrısa sol otandas jandarğa dwrıs dini qwndılıq sıylay aldıq ba? Solarğa ruhani azıqtı naqtı körsetip berip jürmiz be? däl kerekti kezinde bärine ülgerdik be, swraq köp ärine! Biz wsına almağan kezimizde jattıñ qwndılığı olardı ilip äketti…

Törtinşi, qanday dinge senedi, qay mazhapqa nietin bwradı öz isi. Dinmen tike küresip dindi twtınuşı azamattardı küstänalau dwrıs emes. Öytkeni ol onıñ işki jeke senimi. Dinmen küreskennen köri otandıq dini qwndılıqtı wsınğan dwrıs. 1991 jıldan beri wlttıq dini koncepciya dwrıs wsınılmadı, älsiz boldı, esesine şeteldik dini qwndılıqtar küşti qızmet atqardı. Mine, otız jıldan keyin olar nätijesin berip jatır.

Besinşi, otandıq dini qwndılıq öndirilmese bwğanası qatpağan örimdey jastar jat dini qwndılıqtıñ twtınuşısına, qwrbanına aynaladı. Al saldarmen alısu eşqaşan oñdı nätije bergen emes.

Altınşı, emociyasına erkinlik bergen jäne dini közqarasın äleumettik jelide bükpesiz aşıq aytqan otandasımızdıñ dini wstanımın mazaq qıludan kelekeleuden aulaqpın. Dini közqarasına kelispesem de qwrmet qılamın. Nieti tüzu, jüregi meyrimdi qaraköz qazaqtıñ qızı ğoy. Qız balanı qalay qwrmettep erkeletetin halıq edik, sol darqan minezimiz qayda ketken?! Ädepten attap oyındağısın bükpesiz aytıp jwrttıñ qitığına tigen şığar, qatelik tek onda ğana emes qoy. Ol bar bolğanı siz jäne bizden ketken tarihi qateliktiñ qwrbanı! Bwğanası äli qatpağan jas qızben jwlısıp qayda barmaqpız?. Täk endeşe jauapkerşiliktiñ bir wşı özimizde twr.

Jetinşi, qoğamda dini senim taqırıbı ädep pen etikanıñ masştabınan şığıp ketti. Dini twtınuşı da, sın-pikir aytuşı da etika saqtamaydı, nätijesinde dini senim jeke twlğalardıñ adami psihologiyasına keri äsker etude. Jan-jaqtan qaumalağan swraqtar men kekesin kommentariilar kesirinen dini sabır jwqarıp “ars” ete tüsetin “jüyke” payda bolğan. YAğni şamadan tıs mıjğılay beruden keybir dini twtınuşı azamattar “eregesu” kezeñine ötip ketti. Sondıqtan qoğamda “qaytesiñ al” deytin köñil küy payda bolğan. Bwl küymen eşkim wşpaqqa jetken emes. Meyirim jetispeydi, dinniñ fundamentaldı funkciyası sol emes be edi.

Segizinşi, bizdiñ qoğamda tübegeyli şeşimin tappağan qanşama tüyitkil bar. Ruhaniyattı aytpağanda sayasi, äleumettik, ekonomikalıq jäne bilim beru salasınıñ mäseleleri şaş etekten. Atalğan mäselelerdiñ köbi qoğamda oyıp otırıp vakkum qalıptastırdı. Bwl vakkumnıñ mısqal küşi atom bombasınan da küşti. Twtas bir qoğam sol joyqın vakkumnıñ qwrbanı boldı. Şölirkegen halıq dinge wmtıldı, öytkeni mäjbür edi, biri köşpendi örkeniettiñ ruhani töl tanımın ideal sanadı, bireuler orta şığıstıñ mädenietin din dep tüysindi, jäne bireuler basqa dini qwndılıqtarğa büyregi bwrılıp jür. Bäriniñ tüp negizi taza oy, saf niet häm Täñirine degen riyasız añqau mahabbattan edi. Sol kezde dini qwndılıq dwrıs wsınılmadı…

Toğızınşı, bizdiñ qoğamda kez-kelgen azamattıñ senim erkindigi bar. Qandayda bir klassik tarihi dinge sense de, senbese de erki. Biraq tarihi dinmen aşıq küresu meniñşe dwrıs emes. Küreskenniñ ornına qwndılıq wsınuıñ kerek. YAğni mädeni, ruhani häm adami qwndılıq wsınuıñ kerek. Atalğan öz qwndılığıñdı wsına almasañ, tuğan halqıñ importtalğan jat dini-mädeni qwndılıqtıñ twtınuşısına aynaladı. Sol kezde kimge ökpeleymiz?.

Onınşı, adamnıñ twlğalıq beynesi bärinen joğaru twru kerek. Dini, sayasi wstanımına baylanıstı olardıñ adami haqı men qwqı bwzılmauı şart. Mısalı, bireu üşin qwday şeksiz, mekensiz, beynesiz, küysiz boluı mümkin; al bireuler üşin qwday siır nemese tışqannıñ beynesinde körinui mümkin. Ekeuine de teñ qarau kerek. Bizdiñ qoğamda täñir men qwdaydı bir-birine qarsı qoyadı. Ol dwrıs emes. Täñir bar jerde qwday, qwday bar jerde täñir ölmeydi.

Eldes ORDA

04.03.2024