Ресей қазағы: Балаларымыз ана тілін пән ретінде оқиды

Resey qazağı: Balalarımız ana tilin pän retinde oqidı

| Jul 1, 2015

Reseydiñ Astrahan' oblısında twratın etnikalıq qazaq Balswlu Qisımetqızı sol aymaqtağı qandastarınıñ mädeni-äleumettik ahualı jayın «Azattıq» tilşisine äñgimelep berdi.

Astrahan'dağı qazaqtardıñ «Joldastıq» mädeni qoğamınıñ müşesi Balswlu Qisımetqızı Atırau oblısında tuğan. Ol Almatıdağı Jürgenov atındağı öner akademiyasın bitirip, 1990 jılı Astrahan' oblısı Volodar audanına jwmısqa barıp, sol jaqta twraqtap qalğan.

– Astrahan'ğa barğan kezde äueli audandıq orta mektepte qazaq tilinen sabaq bergen ekensiz. Keyin qanday käsip atqardıñız?

– 1990 jılı Astrahan' qazaqtarınıñ mädenieti men dästürin damıtu maqsatında «Joldastıq» qoğamı qwrılğan edi. Odan keyin bir jıldan soñ «Şalqıma» attı qazaq wlttıq aspaptar ansambl' qwrılğanda sonda bişi bolıp jwmıs jasadım. Keyin sol qoğamnıñ janında «Atameken» attı telebağdarlama aşılıp, sonı jürgizdim. 1995 jılı Volodarda eki tilde habar taratatın audandıq telearna aşılğanda sonda qazaqşa bağdarlama jürgizdim. Audandıq «Aq arna» gazetiniñ janınan aşılğan telearna keyin licenziyalıq bağıtına baylanıstı toqtap qaldı. Al gazet äli künge deyin şığıp keledi. Qazir Astrahan' qazaqtarı qazaqşa habarlardı Qazaqstannan taratılatın «Otau-TV» sputniktik telarnasınan köredi.

– Astrahan' qazaqtarınıñ «Joldastıq» qoğamına 25 jıl tolğanın ayttıñız. Bwl qoğam şirek ğasırda qanday jwmıstar atqardı?
– 25 jılda öte köp jwmıstar atqardıq. «Joldastıq» qoğamınıñ wyıtqı boluımen Qwrmanğazı Sağırbaywlına kesene salındı. Keyin küyşiniñ atındağı muzey, ortalıq, saz mektebi aşıldı. Odan basqa oblıstıq pedagogikalıq kolledjde qazaq tili bölimi aşıldı. Auıldıq jerlerdegi orta mektepterde de qazaq sınıptarı twraqtı jwmıs istep keledi. Mektepterde dombıra üyirmeleri jwmıs isteydi. Sonday-aq, qazaq tilinen oblıstıq, audandıq olimpiyadalar ötkizilip twradı. Mwnıñ bäri – osı «Joldastıq» qoğamınıñ tındırıp jatqan jwmıstarı.

– Astrahan'da qazir qanşa qazaq twradı? Olardıñ äleumettik jäne mädeni ahualdarı qanday?

– 2012 jılğı sanaq boyınşa, Astrahan'da 170 mıñday qazaq bar. Olardıñ arasında Qazaqstanğa oralıp jwmıs istegisi keletinder de, köşip jatqandarı da bar. Ondağı qazaqtardıñ äleumettik jağdayı jaqsı. Studentter oquın oqıp, [jwmısı barlar] jwmıstarın jasap, jwmıssızdar birja arqılı jwmıs tauıp, ärkim öziniñ äleumettik jağdayın ärtürli şeşip jatır.

Astrahan'da oquşılar bastauış sınıptan bastap 9-sınıpqa deyin qazaq tilin pän retinde oqidı. Ärine, balalar qazaq tiliniñ keremet mamanı bolıp şıqpasa da, ana tilderin jaqsı körip, merekelerde än salıp, bi bileytin deñgeyleri bar.

– Tarihi otanıñızdan şette jürgenniñ kesirinen orındalmay qalğan armandarıñız bar ma?

Balswlu Qisımetqızı: – Mamandığım akterlik edi. Astrahan'da qazaq teatrı bolmağandıqtan aktrisa bolsam degen armanım orındalmay qaldı. Indira men El'mira esimdi egiz qızdarımnan keyin tuğan Mahambet esimdi önerge jaqın wlım bar. Özi Almatıdağı öner akademiyasında oqığısı keledi. Bolaşaqta meniñ orındalmağan armanımdı sol balam orındauı mümkin. Qazir «Astrahan'da qazaq teatrın aşsam» degen maqsatım bar. Ol josparım uaqıtında iske asa jatar.

– Swhbatıñızğa rahmet.

Tags Astrahan' oblısında twratın etnikalıq qazaq

Qazaqstan aumağına qırğızstandıq kölikterdi kirgizuge rwqsat etildi

Qazirgi biliktiñ eñ ülken qorqınışı…

kerey.kz

Zhalgas Yertay Konstituciyadan orıs tilin alıp tastasaq, Resey bizge soğıs aşa ma? Bilik osılay qorqıta bastadı. Biraq ol swraqqa qısqa jauap – joq. Sebebi, Reseyge qarsı Äzirbayjan da, Armeniya da neşe türli äreketke bardı, barıp ta jatır, biraq olarğa qazir soğıs qaupi tönip twrğan joq. Bwl ädisti sayasi manipulyaciya deydi, şın mäninde, bwnı qazirgi status-kvo jağdayın saqtap qalğısı keletin jüyeniñ asığıs oylap tapqan argumenti deuge boladı. Oylap köriñizşi, Reseyge bizdiñ memlekettik organdar qay tilde is-qağaz jürgizetini emes, loyal bolğanımız kerek. Endeşe, Resey bizdiñ loyaldığımızdı saqtap qalğısı kelse, konstituciyadağı til mäselesine qarsı bolmauı kerek. Sebebi bwl işki twraqtılıq mäselesi. Deni sau eldiñ biligi öz körşisine osınday qarsı argument aytar edi. Endi
Bizdi basqarıp otırğan bir top adam üşin orıs tili – IVL apparatı ispetti.

kerey.kz

Arman Älmenbet Eki-üş kün uayımğa salınıp kettim. Osı soñğı jazğanım bolsın. Äri qaray Qwdayğa tapsırıp, jwmısımdı isteyin. 6 aqpan küngi oyım: Bizdi basqarıp otırğan bir top adam üşin orıs tili – IVL apparatı ispetti. Kovid kezinde ökpesi jwmıs istemey qalğan adamdarğa Türkiyadan IVL degen apparat äkelgeni esteriñizde me? IVL bolmay, qanşa adam ölip qaldı. Orıs tilin alıp tastasaq, Mäñgilik el men Esil özeniniñ ortasındağı bes-altı ğimarat bosap qaladı. Tek orısşa oylanatın adamdar jinalıp ap, özderi ädemi otır o jerde. Meniñ tüsinigimde, orıs tilin konstitciyadan alıp tastau üşin oğan aldın ala dayındalu kerek. Soñğı eki jarım jılda osını qattı oylanıp jürmin. Wsınayın dep edim, qızığatın adam taba almadım. Söytip «Ana til
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

kerey.kz

“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin. “Jaña konstituciyanıñ” 9-bap 2-tarmağı twrğanda qwjattar eşqaşan qazaqşa jasalmaydı. Tek audarma tili bolıp qaladı. Sebebi memlekettik byurokratiya 9-baptıñ 2-tarmağına süyenip, is-qağazdardı orısşa jasap üyrengen. Sol sebepti is-qağazdıñ bäri aldımen orısşa jasaladı, keyin qazaqşağa qalay bolsa solay audarıladı. Sol sebepti 1-tarmaqtıñ bolğanı qazaq tiliniñ nağız memlekettik til märtebesinde boluına eş kömektese almaydı. Bir ğana jolı bar: konstituciyada memlekettik til de, resmi til de – qazaq tili dep tayğa tañba basqanday jazılıp twruı kerek. Qwjattıñ memlekettik tildegi nwsqasınıñ ğana zañdı küşi boluı tiis. Sol kezde basqa tilderdegi nwsqası jay audarması boladı. Sol kezde ğana qazaq
Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda