“Atılğan köl”
kerey.kz
Sarjal auılınan 20 kilometrdey jerde atom bombası sınalğan qazanşwñqırdı jergilikti halıq “Atılğan köl” dep ataydı. Bwl jerde 1968 jılı jarılıs bolğan. Sovet uaqıtında jarılıs ornında qalğan bwl şwñqırdı “Tel'kem-2″ dep atağan. Qazir onı eşkim baqılamaydı. Köldi eşqanday jändik mekendemeydi. Biraq köl mañında mal bağatın adamdar twradı.
1
“Atılğan köldiñ” ar jağınan Semey poligonındağı sınaq alañdarınıñ biri bolğan Degeleñ tauı körinip twr. Köl men Sarjal auılınıñ arası 20 kilometrdey jer.
2
Sarjaldan Degeleñge qaray şıqqan soñ üş kilometrden keyin osınday eskertu belgisi bar bağandar kezdese bastaydı.
3
Degeleñ tauınıñ bergi jağındağı töbeşik – “Atılğan köl”. Sınaq kezindegi bomba jarılısınan jer qırtısı qoparılıp, osınday töbeşik payda bolğan. Töbeşik ortasındağı şwñqır äli suğa tolıp twr.
4
Erterekte bedeldi adamnıñ biri jerlengen kümbezdi beyit. Jergilikti halıq onda Şürek batır jerlengen dep esepteydi.
5
Şürek qıstauındağı üy. Bwl – “Atılğan kölge” eñ jaqın eldi qonıs.
6
“Atılğan köl” mañında şaşılıp jatqan kabel' sımdarı. 1991 jılı poligon jabılğannan keyin jergilikti adamdar qarausız qalğan sınaq alañdarına barıp sondağı kabel' sımdarın satumen aynalıstı. Kabel' jinaytındar onıñ sırtqı plastik qabığın örtep, özegindegi mıs sımdarın alıp, satatın.
7
“Atılğan köl” jiegindegi töbeşikke şığıp bara jatqanda uatılıp jatqan tastar nazar audartadı.
8
“Atılğan kölge” adamdar ädette köldiñ soltüstik-batısınan keledi. Öytkeni köldiñ osı böliginde töbeşik joq. Köldiñ bwl twsı qaqpa siyaqtı äser beredi.
9
Köldiñ şığıs jäne oñtüstik jiegindegi töbeşikte osınday birneşe şahta bar. Sarjaldıqtardıñ aytuınşa, bwl şahtalar topıraqtan sınama alu üşin paydalanıladı.
10
Şahtalardıñ tereñdigi de ärqilı.
11
Jel soğıp twrğan kezdegi köl beti.
12
Köl ortasında jäne jağasında sorayıp ärtürli temirler körinip twradı.
13
“Atılğan köldiñ” batıs betinen qarağandağı körinisi. Osı mañda jel ädette, batıstan soğadı. Köldiñ ıq, şığıs jağında auıldar qonıstanğan.
14
“Atılğan köldiñ” soltüstik jağında birneşe kilometr jerdegi ekinşi şwñqırdıñ swlbası. Sovet kezinde ol şwñqır “Tel'kem-1″ bir dep atalğan. Osı eki jerde 1968 jılı arası bir aydan eki jarılıs jasalğan. Bwl künderi jazdağı dala örtinen keyin töñirek qarayıp jatır. Tek şwñqır mañındağı töbeşikterge ğana ot timegen.
15
“Atılğan köl” jieginde qoparılğan jer qırtısı birtindep üigitilip jatır.
16
“Atılğan köl” jiegindegi töbeşiktiñ soltüstik betinde äldebir jändiktiñ jañadan qazğan ini bar.
17
Qoparılıstan keyingi jer qırtısınıñ tüsi ärtürli.
18
“Atılğan köl” mañındağı radiaciya körsetkişi ärtürli ekendigi bayqaladı. Töbeşik basında jel soğıp twrğanda radiaciyanıñ azayğanı, al özge bölikterde radiaciya mölşeri köbeygeni körinedi.
20
“Atılğan köldiñ” batıs jaq jiegindegi oypañdau twsta radiaciya mölşerden tım köp ekeni bayqaldı. Dozimetr qwrılğısı mwndayda erekşe signal beredi.
Azattıq radiosı
Pikir qaldıru