«Aynalayın Äşirbek inim! Sälemet pe? Öziñ, ata-anañ, mekteptes dostarıñ, wstazdarıñ amanşılıqta ma? Sälem aytarsıñ. Birinşiden, ğafu ötinemin, inişegim. Birden jauap jazuğa uaqıt tapşılau bolıp, işinara bir kezekti s'emka qolbaylau bolıp degendey, eñ bastısı, M.Äuezov pen L.Sobolevtiñ «Abay» dep atalatın tragediyasın sahnağa şığaru tauqımetimen äurelenip jatırmız. Onı «jandandırıp» jatqan talanttı rejisser Äzirbayjan Mädiwlı Mämbetov. Oğan teatrımızdıñ bas artisteri, bar artisteri, öner ardagerleri tegis qatısadı. Serke Qojamqwlov, Elubay Ömirzaqov, Qapan Badırov, Idırıs Noğaybaev, Şahan Musin, Mülik Sürtibaev, Säbira Mayqanova, Hadişa Bökeeva, Biken Rimova, Şolpan Jandarbekova sındı apa-ağalarımız öner tolğaydı. Osı jolı jastarğa, yağni bizderge de zor ümit artılıp otır. F.Şäripova, N.Mışbaeva, R.Äuezbaeva, T.Tasıbekova, S.Orazbaevtarmen birge men de bas rölderdiñ birinde körinbekpin. Ol – Äbiştiñ röli. «Abay jolı» romanın oqığan bolarsıñ. Oqımasañ, tez oqıp şıq. Tüsinip oqı. Tüysinip oqı. Sıdırtıp şıqpay, oylana, mazmwnına ene oqı. Hatıña qarağanda öziñdi zerek pe dep qaldım. Tolğanıstarıñdı qağazğa jaqsı tüsiripsiñ. 

Önerge degen köñil (äsirese, auıldıq jerlerde) pälendey emes. Äytse de, men de sol auıldan şıqtım. Meniñ äriptesterimniñ köbi… Asanäli de, Säbit te, Matan da… tağı basqalar da…

Tiliñ, tüsinigiñ jaqsı eken. Jazuğa degen qabiletiñdi de qwptaymın. Onı tastama. Öner men ädebiet – egiz. Mırğalımsay mektebinde (keyinnen Kentau) jürgende men de ädebi üyirmelerge belsene qatısqanmın. Öleñ jazuğa da talaptanğanmın. Ol jas keziñde mindetti türde basıñnan ötuge tiis jağdaylar. 

Al, öner tabiğatı teginde asa näzik qwbılıs. Ol – eliktirgiş, elittirgiş. Üstirttikti jaqtırmaydı. Önerge oñay dep talaptanba, qiın dep talaptan! Qwr sırttay qwmartuşılıq alısqa aparmaydı. Äsire qızıl, älem-jälem jeñiltek oylarmen öner düniesine kirigu ekitalay närse. Öner jaylı ädebietterge zer sal. Olar sirek, ärine. Degenmen, gazet-jurnaldarğa şıqqan öner maqalaların nazarıñda wsta…» 

Kentaudıñ Hantağı degen auılında twratın segizinşi klass oquşısı Äşirbek Sığaevqa sonau Almatıdan, Qazaq drama teatrınıñ artisi Rayımbek Seytmetovten kelgen osı bir hattı tebirenbey oqu mümkin emestey. Belgili teatr sınşısı, körnekti memleket jäne qoğam qayratkeri Äşirbek Törebaywlı Sığay jartı ğasırğa juıq saqtağan osı hattıñ salmağı atan tüyege jük derlik. Osı hattı alğanda Äşağañ 15-tegi bozañ jigit.  Al Rayımbek ağamız oquın eki-üş jıl bwrın ğana bitirgen jas artist. Biraq, ağanıñ inige amanatı dersiñ. Wlı artistiñ artınan ergen talanttı bauırına bergen batası dersiñ. Öziniñ äli de täjiribesiniñ joqtığın alğa tarta kelip te, aqıl-keñesin beruden tanbaptı. Önerdiñ oquına tüsu üşin ne istep, ne qoyu kerektigin täptiştep tüsindiripti. Mine, mekteptegi körkemönerpazdar üyirmesiniñ körigin qızdırıp jürgen körikti jigit, osılayşa, bolaşaq jolın naqtılap aladı.

Jalğız äpkesiniñ jan qwrbısı Äsemgüldiñ bir auız sözimen ömirindegi eñ ülken, eñ wlı tañdaudı jasağan Äşağa – Äşirbek Sığay qazaq öneriniñ ğana emes, mädenieti men ädebietiniñ de bilgiri, janaşırı, jılnamaşısı boldı desek, qatelespeymiz. Bwl sözimizge äz ağanıñ «Tolğam», «Sahna sañlaqtarı», «Tañğajayıp teatr» sındı kitaptarı dälel. Äşirbek Sığaydıñ on  bes kitabı baspa betin körgen. Onıñ işinde öziniñ önerdegi jolbasşısı bolğan wstazı turalı «Rayımbek Seytmetov» degen ğwmırnamalıq kitap ta bar. Säbira Mayqanova turalı, änşi Säken Qalımov turalı da jeke kitap jazdı. Al qazaq teatr önerinde Äşirbek Sığay jazbağan, Äşirbek Sığay toqtalmağan öner adamı kemde-kem. Joqqa tän. Teatr ärtisterin bılay qoyğanda, ädebietşiler, ğalımdar, jalpı mädeniettiñ qayratkerleri turalı portretteri öz aldına bir töbe.

Közi tirisinde şıqqan soñğı kitabı «Tañğajayıp teatr» bolsa, Äşağañsız ötken bir jılda şıqqan alğaşqı kitap – «Jansaray». Atı aytıp twrğanday, osı attas bağdarlamanıñ kitap nwsqası. «Äşekeñniñ soñğı kitabı bizdiñ baspadan şıqtı ğoy. Sol kezde osı «Jansaraydı» da kitap etip şığaru jöninde wsınıs aytqanbız. Quana kelisti. Özi jasap beretin bolğan. Biraq, ayaq astınan mınaday jağday boldı. Degenmen, öziniñ amanatı bolğannan keyin biz osı kitaptı Äşağañnıñ jarı Küläştiñ qatısuımen dayındadıq. Şäkirtteri de atsalıstı», – deydi kitaptı şığarğan «Ana tili» baspasınıñ direktorı, jazuşı Jaqau Däurenbekov. «Ana tili» baspası «Habar» agenttiginiñ qoldauımen, Äşağañnıñ otbasınıñ demeuimen osı kitaptı baspağa dayındap, juırda ğana jarıqqa şığardı. Almatıdağı Wlttıq kitaphanada «Jansaraydıñ» twsaukeseri de ötti. «Jansarayda» jalpı sanı eluge juıq twlğa töbe körsetken eken. Onıñ işinde akademik, küni keşe ğana dünieden ötken Twrsınbek Käkişwlı, Ömirzaq Aytbaywlı bastağan 7-8 adamnıñ tüsken habarı saqtalmağan. «Habardıñ» arhivinde de qalmağan. Köziniñ tirisinde mwnı bilgen Äşağa qattı aşulanğan eken. Qalğan qırıq adamnıñ swhbatı osı kitapqa toptastırıldı. Olardıñ işinde Töregeldi Şarmanov, Kamal Ormantaev bastağan är salanıñ körnekti qayratkerleri bar. Är swhbatqa ayrıqşa dayındıqpen kelgeni körinedi. Habardıñ ön boyınan añğarılıp twradı. Mol mälimet alasıñ. Tipti, kitaptağı nwsqasın oqıp otırğannıñ özinde, Äşağañnıñ üni qwlağıña keledi. Tınısın sezesiñ. Ülkenge de, kişige de teñ qadirli qayratkerdiñ öziniñ bolmısın da tanisıñ, keyipkerdiñ de işek qırındısına deyin körinip twradı. Äzili qanday! Adamnıñ namısına da timey, asa jauırdı jaba toqımay da, biraq aşı şındıqtı da jasırmay qoyatın şeberlikke qayran qalasıñ. Mäselen, Köpen Ämirbekke qoyğan saualdarınan bwl şeberlik anıq añğarıladı. Bauırjan Ibragimovpen swhbatında da sonı bayqaymız. «Astana-Operanıñ» qazirgi basşısı Tölegen Mwhametjanovtı da biraz tığırıqqa tireydi. «El ağası bolıp qaldıñız, aqsaqaldıq jasqa jetip qaldıñız. Frankolar jaqsı, ärine. Biraq, özimizdiñ Mıñjasarlar, Tölegender bar emes pe?!» – dep oy tastaydı. «Mwhametjanov özimizdiñ kadrlarğa qoya twr depti, Italiyadan maman äkelmekşi eken» degen qauesettiñ ras-ötirigin swraydı. Swraqtı qabırğasınan qoyadı. 80 jıldıq tarihı bar Abay atındağı opera jäne balet teatrınıñ hal-ahualı jönindegi mäseleni de ötkir köteredi. «Bar jaqsısın özderiñizge alıp alsañızdar, erteñ jaman-jäutikterden bitirgender qayda baradı?» – dep te swraydı. «Astana-Operağa» qosılğan Küläş Bayseyitova atındağı teatrdıñ jağdayına da alañdauşılıq bildiredi. Swhbattıñ ön boyınan önerge degen şın janaşırlıq añğarıladı.

Belgili jırşı-jırau Almas Almatovpen, dästürli änşi Qayrat Baybosınovpen, ğalım Mwrat Jwrınovpen äñgimeleri äserli. Teatr qayratkerleri Säbit Orazbaev, Asanäli Äşimov, Esmwhan Obaevtarmen äñgimesi özinşe ädemi. Twñğış ğarışkerimiz Toqtar Äubäkirovpen sırlasuı qanday! Sportşılarımız Jaqsılıq Üşkempirov pen Baqtiyar Artaevtı qalay aşqan? Akademikterimiz Töregeldi Şarmanov pen Kamal Ormantaevtıñ jan sarayına da jaqsı üñile bilgen. Käkimbek Salıqov, Qoyşığara Salğarawlı, Qajığali Mwhanbetqaliwlı, Äkim Tarazi, Nesipbek Aytwlı bastağan qalam wstağan qauımnıñ, Äbsattar qajı Derbisäliniñ, opera änşisi Kenjeğali Mırjıqbaydıñ äñgimeleri qanday! Jazuşı-dramaturg Roza Mwqanovanıñ, akter Tilektes Meyramov pen aktrisa Ğaziza Äbdinäbievanıñ işki jan düniesin jayıp saluı erekşe äser etedi. Osında atı-jöni atalğan-atalmağan ağalarımızdıñ birazı «Jansaraydıñ» twsaukeserine arnayı kelip qatısıp, öz oylarımen bölisti. Äşağanıñ öziniñ minezine, bolmıs-bitimine say jürekjardı äñgime boldı. Saliqalı söz de, ädemi äzil de aytıldı. Jazuşı Quanışbay Qwrmanğaliwlı Äşirbek ağanıñ «Leninşil jasta» jariyalanğan alğaşqı recenziyaları turalı ädemi estelik ayttı. Akademik Ömirzaq Aytbaywlı saliqalı söz aytsa, kitaptı bir demmen oqıp şıqqan belgili sınşı Äliya Böpejanova alğaşqı äserimen bölisti. Bärinen de bwrınğı Mädeniet ministri, memleket jäne qoğam qayratkeri Jeksenbek Erkimbekovtiñ äñgimesi äserli boldı. Talay jıl Äşağañmen birge qızmet istegen, Äşağañ auzınan tastamay aytıp jüretin aqsaqal: «Äşirbektiñ eñbegi elendi, teatr sınşısı bola jürip Memlekettik sıylıqtı alğan twñğış adam. Adal, aqjarqın edi. Eş uaqıtta eldiñ sırtınan ğaybat aytpaytın. Biraq öz pikirin tike, aşıq aytatın. Eş bükpelemeytin. Sondıqtan da halıq jaqsı körgen şığar. Mınau kitabı halıqqa jetse, keleşek wrpaq ülgi-önege alarına senimdimin», – dep söyledi. Twsaukeser keşin jürgizgen aqın Janarbek Äşimjan da Äşağanıñ bolmıs-bitimine, atqarğan qızmetine qatıstı mol mağlwmat berip otırdı. Biz twsaukeser räsiminde aytılğan qaysıbir pikirlerdi sol küyinde jariyalaudı jön kördik.

Asanäli Äşimov, KSRO jäne Qazaqstannıñ Halıq ärtisi, Memlekettik sıylıqtıñ laureatı: 

JETİMSİREP QALDIQ…

–Teatr qauımı Äşirbekke ömir-baqi qarız. Äşirbektiñ talqılauı, teatr öneri jönindegi bilimi erek. Halıqaralıq teatr festival'deriniñ qay-qaysısında da qazılar alqasın basqarıp, ortasında otırdı. Bwrınğı odaq kölemindegi teatr sınşıları arasında därejesi ülken. Özim akter retinde, dos ağası retinde är spektakl'den keyin, är prem'eradan keyin Äşirbektiñ pikirin kütetinmin. Bizdiñ önerimiz halıq üşin ğoy. Biraq sol halıqqa önerimiz şıñdalıp baruı üşin sonı şıñdaytın Äşirbek siyaqtı bilgir teatr qayratkeri kerek. Qazir biz jetimsirep qaldıq, şının aytqanda. Äsirese, bizdiñ buın. Jastardıñ öz qatarlastarı, qwrdastarı bar. Al men Äşirbekti köp joqtaymın. Keyde tüsime kiredi. Äşirbektiñ ketui biz üşin şok boldı. Şınşıl, adal, taza azamat. Ministrlikte istedi, öner akademiyasınıñ rektorı boldı. Bir ministr kelgende sonıñ sauatsızdığına nalıp, «osı jerde men istemey-aq qoyayın» dep, qızmetin tastap ketip qaldı. Onday erlik är adamnıñ qolınan kelmeydi. Bügingi twsaukeserge halıqtıñ köp jinalğanına rizamın. Tağzım etip jatırmız.

Biz köp närsege wqıpsız halıqpız. Bayağı Aqseleu Seydimbek pen Jänibek Kärmenovtiñ äñgimesi qanday keremet edi! Sol joq bolıp ketti, küyip ketti. «Jansaraydıñ» da biraz sanı küyip ketken eken. Muzey jöninen, arhiv jöninen bizdiñ halıq sonday salaq. Ol üşin arnayı orın, arnayı temperatura qajet. Bizdiñ bükil kinofil'mderdiñ negativi Mäskeude saqtaulı. Tıraştanıp sonı Mäskeuden alıp kelemiz. Aqşa tölep satıp alamız. Öytkeni, özimizde joq. Televideniede tüsirilgen närselerdi saqtauda da salaqtıq köp. Saqtalatın jer joq. Al mınau – kitap. Kitaptıñ saqtaluı basqaşa. Quanıp otırmın. Bärimizge kerek kitap bwl.

Ömirzaq Aytbaywlı, akademik: 

ADAM İZDEGEN ADAM EDİ

–Men Äşirbekti adam retinde sağındım. İskerligi, atqarğan qızmeti öz aldına bir dünie ğoy. San türli ortada jürip, öziniñ adamdıq qalpın saqtay bilgen edi. Qaybir küni Äşirbektiñ balaları, şäkirtteri telefon soğıp, estelik kitap jazılıp jatqanın ayttı. Soğan «Sabırlı sözdiñ salmağı» degen taqırıpta üş-tört bet jazıp berdim. Äşirbek adam izdeytin, adamnıñ işki jan düniesine enip, sodan özine kerektiñ bärin tabatın. Ärbir adamnıñ boyınan adami qasiet izdeytin özgeşe sezimtaldığı bolatın. «Köke» degen sözimen-aq jan dünieme erekşe jılu beretin.  Aynalayın, Qanat, äkeñ adam izdegen adam edi. Sol qasieti öziñe, barlıq wrpağına jwğıstı bolsın. Äkeñ adam izdep qana qoymay, solardıñ bäriniñ tilin tabatın. Sodan läzzat alatın. Özi tanıp-bilip qana qoymay, bükil qazaqqa nasihattaytın. «Osınday-osınday adamdar bar, osınday tirlik keşti, osınday is bitirdi» dep jüretin. Men Äşirbekti joqtaytın adamdardıñ bolğanına mıñ da bir şükirşilik deymin.

Esmwhan Obaev, Qazaqstannıñ halıq ärtisi, Memlekettik sıylıqtıñ laureatı: 

KÖP NÄRSENİ AYTA ALMAY KETTİ

–Äşirbek jwmbaq jağdayda ketti, köp närseni ayta almay ketti. Mınau kitaptıñ mwqabasındağı suretine qarasañızdar, közinde bir mwñ bar. «Ne boldı, qalay boldı, neğıp kettim, nege az jasadım?..» degendi oqimın közinen. Äşirbekti körgen, onımen wzaq jıl dos bolğan adam retinde mağan ayrıqşa auır. Kezdeskende «Amanbısıñ, eski dosım Gartenziya?!» deuşi edi. Otırıp, bir-eki kese ıstıq şäy işkennen keyin ändetuşi edik. Poyızdı jarıp jiberuşi edik. Söytip jarqırap jürgen Äşirbegimiz Allanıñ jazuımen kete bardı. Biraq, artında mol dünie qaldı. Kitaptan da biik üş wlı qaldı. Jarı Küläş otır. Sizder twrğanda, biz twrğanda Äşirbektiñ esimi wmıtılmaydı.

Dulat Isabekov, jazuşı-dramaturg, Memlekettik sıylıqtıñ laureatı: 

«BÄRİNİÑ RETİ KETTİ-AU» DEP EDİ…

–Äşirbek siyaqtı twlğa qazaq önerinde öte az. Jaqauğa qattı riza bolıp otırmın. Bwl oñay jwmıs emes. Onıñ aldında da teatr sınşıları boldı. Biraq, Äşirbektiñ jwldızı bärinen biik desek, basqalardı tömendetkenimiz emes. Ornı qazir üñireyip bos twr. Wzaq uaqıtqa deyin bos twratın siyaqtı. Äşirbek siyaqtı barlıq jağınan jan-jaqtı habardar adam düniege kele me, kelmey me, bilmeymin. Keybireuler teatrtanu salasınıñ mamanı bolsa, sol saladan basqa eşteñe bilmeydi. Kinotanuşı bolsa, kinosınan basqa dım bilmeydi. Gorizont tar, erudiciyanıñ şeñberi şekteuli. Al Äşirbek işki-sırtqı sayasattan bastap, kadr mäselesi deysiñ be, ekonomika deysiñ be, bärin bilip, tanıp, sodan keyin aytatın. Sağat ondardan keyin bir-birimizge telefon soğuşı edik. «Al, şäyiñdi işip boldıñ, köñiliñ jaylanğan şığar. Habardıñ bärin körip boldıq. Elde mınaday özgeris bolıp jatır eken. Sen ne deysiñ?» – desuşi edik. Wzaq-wzaq pikir alısuşı edik. Äşirbektiñ ministrdiñ orınbasarı qızmetinen ketui jöninde el arasında añızğa bergisiz äñgimeler bar. Kezdeysoq ministrler kelgen kezde öz erkimen ketti ğoy qızmetten. Meniñşe, bwl kadr mäselesindegi alğaşqı oraşolaqtarğa Äşirbektiñ alğaşqı qarsılığı. Sol kezde söyleskenimizde: «Äy, endi bäriniñ reti ketti-au. Endigi zaman osılardiki boladı-au», – degen edi. Mine, sodan bilmesterdiñ zamanı bastaldı, endi biz onı jeñe almaymız.

Äşirbek bükil Qazaqstannıñ teatrlarındağı jağdaydı bes sausağınday bilip otıratın. Soğan aralasatın da. Tamırın tap basatın. Key akterlarğa röldi jwlıp alıp beretini bar edi. Jastardı tartatın. Säken Jünisovtiñ «Öliarasında» Keñes Jwmabekovke röldi tartıp alıp bergen. Mülik Sürtibaevtı şaqıramız dep otırğan jerinen «qaşanğı Sürtibaevtar oynay beredi, jastardı nege tartpaymız?» degen edi. Söytken Keñes Jwmabekov Lenindik sıylıqtı aldı. Ol kezde Lenindik sıylıq ekiniñ birine mañdayına jazılmağan baqıt bolatın.

Ölimniñ bäri ökinişti. Biraq, Äşirbektiñ oyda joqta, ayıl-tartpasın jimastan ketip qalğanı ülken ökiniş. Tek teatr qauımı emes, oylı azamattardıñ bäri de jetimsirep qaldı. Mwqan Imanjanovtıñ bir sözi bar. «Bir adamdı jek körsem, pal'tosınıñ tüymesine deyin jek köremin» degen. Men de sondaymın. Principi, adaldığı bolmasa, key adamdardı qanşa jaqın tartayın desem de, tarta almaymın. Qabılday almaymın. Al Äşirbek eldiñ bärimen dos bolatın. Men soğan tañğalatınmın. Ol tipti köşe kezgen adamnıñ da tilin tabatın. «Egemenniñ» bwrınğı redakciyasınıñ aldında kele jatır edik, aldımızdan bir bomj şığa keldi. Äşekeñ oğan amandasıp, jağdayın swrap jatır. Men tıqırşıp twrmın. Özi köşe kezip ketken adamdardıñ köbi aqıldı boladı ğoy, anau da Äşekeñdi tani ketti. Amandıq swrastı. «Bizben birge jürseyşi» dedi Äşekeñ. Men küyip twrmın, mazamızdı alatın boldı-au dep. «Jaraydı, öziñ sıra alıp işersiñ» dep qolına aqşa wstattı. Mine, Äşirbek sonday bolatın. Onday minez ärkimniñ qolınan kele bermeydi.

Mine, «Tañğajayıp teatrdı» paraqtap otırmız. Mwhtar Äuezov atındağı akademiyalıq drama teatrı bastağan bükil oblıs teatrlarınıñ şerui… Qazaq jerindegi wlt teatrlarınıñ barlığı qamtılğan. Odan keyin jekelegen qoyılımdar men twlğalar jöninde tolğaydı. «Jarqın twlğalar» bölimin Elubay Ömirzaqovpen bastap, Doshan Joljaqsınovpen ayaqtaptı. Qwrmanbek Jandarbekov, Şäken Aymanov, Bayğali Dosımjanov, Hadişa Bökeeva, Nwrmwhan Jantörin bastağan teatr qayratkerleri, Äbdildä Täjibaev pen Oralhan Bökey bastağan ädebiettiñ ardaqtıları, «qırğız kinosınıñ qwlageri» Süymenqwl Çoqmorovqa deyingi twlğalar tegis qamtılğan. Twtas bir enciklopediya. Bütin bir instituttıñ atqaratın şaruasın bir özi atqarıp kete bardı. Atqaratını äli de köp edi. Qazir eki birdey kitap baspağa dayındalıp jatır. Estelik kitabı da, jeke kitabı da şığarı sözsiz. Sonımen birge, öziniñ bir şäkirtine tabıstap, bölim-bölimge deyin bölip berip, dayındatıp jatqan kitabı bar eken. «Men äp-äzir öleyin dep jatqan joqpın. Degenmen de, osılardı jinap bir şığarsam deymin», – degen eken özi. Bwl amanat ta mindetti türde orındaladı. Öytkeni, ol Äşirbek Sığaydıñ amanatı! 

Suretter Asılhan Äbdirayımwlınıñ jeke qorınan alındı.