Təuelsizdiktiñ 25 jıldığın toylaudı bastap ta ketken jatqan jayımız bar. Al osı təuelsizdik üşin küresip, janın bergen batırlarımızdı qanşalıqtı wlıqtap jürmiz?! Qazaq Elinde atın ileude bireui biletin Ospan batırdı şetel jaqsı biletin bolıp şıqtı. Halqı üşin qanın tögip, əygili «Qazaq üşin əzəzilmen de kelisimge keluge dayınmın!» dep wrandağan qazaq batırın qazaqtan basqanıñ bəri kerek qılatınday… Mısalı: qazaqtı qorğap, Qıtayda köterilis jasağanda, «Çikago Deyli N'yus» jurnalınıñ jurnalisti Doak Barnett kelip Ospannan swhbat alıptı. Al 1956 jılı ağılşın Endryu Forbes batır jaylı «Qazaqtıñ negizi» attı kitap jazsa, amerikandıq tarihşı Linda Benson » Qazaqtıñ altın añızı-Ospan batır» attı eñbek jazğan. 1999 jılı Deyvid Uannıñ batır jaylı eñbegi Gonkongte jarıq kördi. Əlem tarihşıları qazaq batırın strateg retinde qarap, zerttep kele jatır. Al biz şe? Qazaqtı qazaq kötermese, zerttemese kim zerttemek?!

   Ärine, batırımızdı mülde wmıttıq desek te qatelik bolar. Är tarihşı öz betinşe zerttep, derek-däyekterin keltirip jatqan jayı bar. Alayda memleket tarapınan Ospan batır erligin, ömirin zertteuge den qoyılğanda ğana bwl jwmıstar jemisti bolmaq. Ospan batır ömirin zerttegen Beken Qayratwlı 2008 jılı «Egemen Qazaqstan» gazetine jazğan «Dalanıñ soñğı noyanı» attı maqalasında batırdıñ bastağan maydanı jaylı bılay delingen: “…1940 jılı köterilis tizginin qolına alğan Ospan batır 1944 jıldıñ qısında qol astındağı elin bastap Moñğoliyağa auıp bardı. Ärine, ekijaqtı kelisimniñ nätijesinde. Keñes Odağınıñ basşısı Stalinniñ nwsqauımen Ospan batırğa Moñğol eliniñ basşısı Çoybalsan barıp jolıqtı. Bwl kezdesudi wyımdastıru kezinde KGB generalı Lanpang, äskeri keñesşiler Grednev, Pahomov, Keñes Odağınıñ elşisi Ivanov boldı..
..Kelesi 1945 jılı Ospan batır Altay aymağın azat etti. Bwl iske Moñğoliya jağı äsker berip kömektesti. Qazaqstan tarapınan da adamdar bardı. Däl osıdan keyin Ospan batır men Keñes Odağı jäne Moñğol eli arasında arazdıq bastaladı. Sebebi, Stalin men Çoybalsan Şıñjandağı qarsılastarın Ospan arqılı “juasıtıp” alğannan keyin olarğa endi köterilisşiler kösemin (Ospandı) tizgindeu qajet boldı. Altay aymağı azat etilgen soñ aymaqtıq bilik orındarına Ospannıñ kelisiminsiz Qazaqstan adamdarın äkelip otırğızdı.. Bes jıl wyqı körmey qan keşip jürip jetken jeñisi bögdeniñ igiligine aynalıp ketkenin añğarğan Ospan batır äskerin bastap tauğa şığıp ketti. Osılayşa 1946 jıldan bastap Wlı Otan soğısında şıñdalğan, keñestik arnaulı qwrılımdardan jasaqtalğan, biraq Şığıs Türkistan äskerleriniñ formasın kigen äskerlermen, Moñğoliyanıñ qarulı küşterimen, kommunistik qıtay sarbazdarımen qatar soğıstı. Söytip, jaña bir joyqın maydan aşıldı. Biraq Ospan da qarap qalğan joq. Bwrınğı jauı qıtaylıq Gomindan küşterimen odaqtasuğa wmtıldı. Maoğa qarsı twrğan Çan-Kay-Şidi qoldadı. Äri kommunisterdiñ küşeyip ketuine müddeli emes elder AQŞ pen Wlıbritaniya elşilikterimen baylanısta boldı” dep jazadı. Bwdan biz Er Ospannıñ jan-jaqtı azamat bolğanın körip twrmız. Aqırı 1951 jılı «Aspan astı elinde» at oynatqan arısımız Qıtay äskeriniñ qolına tüsip, Ürimşi qalasında atıladı. Qazaqtıñ qaysar wlı jaylı tañdı-tañğa jalğaytın erlik jırların, wlağattı, mazmwndı äñgimeler men hikayalar, tağılımğa tolı tarihi derekterdi aytuğa boladı. Alayda bwl bir adamnıñ auzınan emes, külli eldiñ kökireginen orın alu üşin el bolıp osı bağıtta jwmıs atqarılsa nwr üstine nwr bolar edi.

Biz mektep tarihında Ospan batır jaylı bir jol derek oqığan emespiz. Esesine Tayvan'da qazaq batırın erliktiñ belgisi retinde tarih kitaptarına jazıptı. Gollivudta «Oskar» alarlıq kino tüsuruge layıq twlğanıñ, qazaq tarihına bir jol derek bolıp kirmeui wyat eken. Təuelsizdiktiñ bir maqsatı tarihtı tügendeu ekenin wmıtpayıq ağayın.

Ashat Qasenğali

arhar.kz