BATIR ZUQA QAJI CÄBITWLI (1866-1929) – körnekti din jäne wlt qayratkeri. Ol 1866 jılı Zaysan-Qalba aralığındağı Ülken Qaratal, Qızıljar öñirinde  din oqımıstısı otbasında düniege kelgen. Zuqanıñ wlı atası Nwrmwhamed Bwqar men Ufada bilim alğan din ğwlamasın jwrt «abız» dep pir twtqan. Nwrmwhamed wrpaqtarı Qazaqstannıñ şığıs  öñirinen bastap Şıñjan men Moñğoliya qazaqtarı arasında din qızmetşisi, el bileuge, törelik jasauğa aralasqan  ıqpaldı äuletke aynalğan.

Zuqanıñ äkesi Säbit (1823 j. tuğan) Qazan qalasında  bilim alğan, şığıs tilderin meñgergen. Ör Altay qazaqtarınıñ arasına mwsılmandıqtı damıtuğa kelgen qojalar wrpağımen birge kelgen Säbit molda din jäne ağartu qızmetimen şwğıldanğan. Ol 1848 jıldarı Sayqan öñirinde, keyin Qızıltauda jäne  Jayırda meşit saldırtqan. 40 jılğa juıq imamdıq, din nasihatşısı qızmetin atqarğan Säbitten däris alğandardıñ arasınan keyin Altay men Erenqabırğağa tanımal el ağaları şıqqan. El ardaqtap, «Da molda» atağan Säbit 1881 jılı dünie salğan. Ziratı Zaysanda Qızıljar öñirinde.

Äkesi dünieden ozğan soñ 1883 jılı onıñ şañırağın twñğışı Zuqa Qalbadan qazirgi Qazaqstan aumağına –  Sauırğa wlıq Jeñishan güñ auılına köşirip äkeledi. Kemeldi bilim öner iesi bolıp er jetken Zuqa eki jıl bala oqıtumen şwğıldanğan soñ qaytadan Jemeneydegi öz tuıstarınıñ ortasına qonıs audaradı. Mwnan keyingi ömiri din uağızdaumen birge  otarlauşı bilik pen onıñ jergilikti ökilderiniñ  ozbırlıñğına, ata jolı men adamgerşilikke qarsı äreketpen küresuge arnaydı. Zuqanıñ töñiregine jäbir-japa şekkender jinalıp, birtindep köbeye beredi.  Olar Zuqanıñ basşılığımen sauat aşıp, din kütken, käsip-şaruaşılığın da tüzegen  qauım ülken şoğırğa aynaladı. Söytip «Zuqaniñ eli» degen atqa ie bolğan qauım Ör Altaydıñ küñgeyindegi Burıltoğay öñirin özderine qonıs etedi. Endigi kezekte sırtqı qaterge qarsı twru üşin äskeri ayla-täsilderge baulıp, türli maşıqtar ötkizudi dağdığa aynaldadı. Dala sarbazdarına tän jauıngerlik ayla-ädisti meñgergen Zuqanıñ boyındağı äkki qolbasılıq, äskeri öner de qatar tolısıp otıradı

El işinde bedeli asqaqtağan Zuqanı dindarlar men wlıqtar qajılıqqa baruğa köndirip,  oğan qajetti qarajat (500 qoy, 100 jılqı, altın, kümis) jiıp beredi. Alayda, bwqaranıñ qamın oylağan twlğa jinalğan mülikti töñiregindegilerge ülestirip jiberedi. Biraq, keler jılında (1906 j.) birneşe mergenge böken attırıp, onıñ müyizin saudalap,  qajılıq saparına  qarjı etken eken.

HH ğasırdıñ bas kezinde qalıptasqan sayasi-äskeri auır jağday qazaqtı jan-jaqtı qısımğa ala bastağan kez bolatın: Stolıpin agrarlıq reforması, 1916 jılğı Orta Aziyadağı wlt-azattıq küresi, azamat soğısı, aq gvardiyaşılar men olardıñ izimen ökşeley quğan qızıldardıñ zobalañı qazaq halqına qırğiday tidi. Bas sauğalağandar qalıptasqan şekaradan arlı-berli ötui jiiledi.  Qalıptasqan asa kürdeli jağdaylarğa  baylanıstı ırızdığı mol, düniege jomart, eñ bastısı halıqqa qorğan bola bilgen Zuqanı pana twtuşılardıñ qarası köbeye tüsedi. El qorğanı bola bilgen, dana bi, äri batır, häm din qayratkeri Zuqanı dästürli wğım boyınşa batır dep tanıdı. Rasında da, onıñ qaramağındağı el otarlauşı sayasat pen onıñ jergilikti atqaruşılarınıñ ädiletsiz, ozbır is-şeşimderine qarsı şığıp, dittegenin şariğat jolımen nemese dästürli qwqıq normaları boyınşa, al keyde küş qoldana otırıp orındatatın, asa ıqpaldı küşke aynaladı.

Alayda, Zuqanıñ istegen qılıqtarı men sayasatı qolayına jaqpağan ökimet ebin tauıp jala jauıp, ölkedegi äkimşilik ortalığı Sarısümbege  şaqırtıp, türmege qamap ta köredi. Mwnday twzaqtan şeşendigi men bilimdarlığı arqasında aman oralğan soñ Zuqanıñ qoldarı endigi kezekte aşıq küreske bet bwradı. Altaydı bilegen «tört orın» atalatın bilerge jäne manj, gomindan ökimetine salıq tölemeudi, otarşılıqqa könbeuge ügitteydi. Zuqanıñ jer jarğan dañqı men öñirdegi bileuşilerdiñ zäresin alğan aybını qazan töñkerisinen qaşıp, 1921 j. Şıñjan jerine ötip, halıqtı tonağan aq gvardiyaşıldardıñ generalı Bakiç qolınan Ertistiñ basındağı jwrttı qorğap qaladı. Ör Altayğa oyran salğan türli äskeri qosındar batır qajınıñ qoldarımen betpe-bet kelmey onıñ ıqpalındağı aumaqtı aynalıp ötken. Osı oqiğalardan soñ  äskeri oyrannıñ alañına aynalıp, bağası ketip, aştıqqa ilikken el Zuqa qajığa üsti-üstine kelip qosıladı. Kektengen qoldar jemeñqor bi, ädiletsiz baydıñ malın barımtalap, qaramağındağı eldi asıraydı. Mwnda olar kürestiñ bwl täsilin ese qaytaru nemese qaraqşılıq emes, kerisinşe, şariğat jolımen ädiletti türde, el men jerdiñ tanıştığı üşin belgili josparlı sayasatpen jürgizip otıradı. İşki, sırtqı jaularımen qarudıñ küşimen emes beybit mämilemen til tabısu jolın wstanğan Zuqağa bileuşi ökimet degenine köndire almaydı. Endigi kezekte Şınjañ bileuşileri qazaq bilerimen ımıralasıp, Zuqanıñ izine tüsedi, reti kelse onıñ közin qwrtudı josparlaydı. Biraq, Zuqa qoldarı ükimet äskerimen san märte, qarsı kelip, Ürimji men Altay arasındağı baylanıstı üzip tastaydı.

1920-jıldardıñ soñınan qazaqtardıñ jerine ortalıqtan qıtay şaruaların qonıstandırudı közdegen sayasatına qarsı qarulı köterilis ölkedegi sayasi ahualdı şielenestirip jiberedi.        Äsirese ıqpaldı toptıñ kösemi Zuqa qajı ükimettiñ ardap-arbauı men qarulı äreketine könbegen soñ aylamen aludıñ jolına köşedi. Onıñ reti 1927 jılı Altay aymağına kelgen jaña bileuşi Czin' Şuren kezinde jüzege asadı. Zuqa auılınan pana tapqan basqa wlttıñ ökiliniñ (olardıñ arasında moñğol, wyğırlar da bolğan) kömegimen batırdıñ öz basına qatıstı qwpiyalardı alıp twradı. Aqırı, qapiyada qoldarınan alşaqta, oñaşa qalğan kezinde añdıp wrlanıp kelgen ükimettiñ jüzdegen qarulı qolı Zuqanıñ şağın auılın qorşap, ajal qwrığına ilindiredi. Qapiyada şeyit bolğan twlğağa arnağan joqtauında aqın Ramazan Bwtaqbaywlı bılay jırlağan eken:

Arğı atam —Säbit Da  molda,

Bel baylağan haq jolğa.

Taqua ğaziz atanıp,

Ğalamnan asqan sarı jorğa.

Bergi atam — Zuqa häm molda,

Barıp kelgen Bäytolla.

Şariğatpen söz söylep,

Jäne jüyrik zañ jolğa.

Körsetken ayat, Qadıstan,

Tereñ söylep jarısqan.

Bätua, dälel beretin,

Aqılğa jüyrik danışpan.

Tizgin bermey jauına,

Ğwmırın söytip tauısqan.

Qorğan bolğan  eline,

Ayırıldıq sonday jınıstan …

Batırdıñ basın kesip alğan  bilik onı  Sarısümbe qalasındağı Qıran Ertis özeni üstindegi köpirde ilip qoyğan. Zuqa özimen birge oqqa wşqan 28 şäyitpen birge Altay aymağı, Köktoğay audanı, Belqwdıqtağı ziratta jerlengen.

Zuqadan tarağan 12 wl jäne 7 qızınan örbigen wrpaqtarı. Äsirese, onıñ ülken wlı Swltanşärip HH ğ.-dağı Şıñjan qazaqtarınıñ wlt azattığı jolındağı kürestiñ basşılarınıñ qatarında, ataqtı Ospan batırmen etene baylanısta bolğan.

Zuqa qajınıñ wrpaqtarı Ataqonısın tastap, Bwlanay (Gimalay) asıp, Anadolığa jetken qazaq köşiniñ ortasında. Qiyametti köş Tibet (Tañğıt) jerine barğanda, Zwqanıñ  birneşe wlı – Şeriyazdan molda, Şädet, Jälel, Qaysa (barlığınıñ qwday qosqan qosaqtarı da)  ajal qwşadı. Sonda Zuqa qajınıñ bäybişesi qaytıs boladı. Zuqa batırdıñ auılı Ündistanğa bet alğan şağında wldarı – Qalel, Sadırağzam, Nwrımhan, Şähmardan ömirden qaytqan kezi bolatın. Türkiyağa eñ soñğılardıñ biri bolıp jetken (şaması auruın sezgen bolar deydi wrpaqtarı) köşeli basşı, qayrattı twlğa Zuqa batırdıñ ülken wlı Soltanşärip 1955 jılı  mamırda dünieden ötedi. Istanbwldağı ziratta Soltanşäriptiñ inileri Qari, Şämi, Ramazan, Älimbay, Zarqwm, Mapayan, Tätey, Mwsa, Qapsemet, Qizat qajılar (keyin olardıñ köbi ata jolımen din wstap, qajılıq parızın ötep qaytqan) damıldap jatır.

Otarlauşılar tarapınan küşeygen qaterge külli qazaq bolıp qarsı twruğa mümkin bolmaydı. Sovet odağındağı aşarşılıq pen ozbırlıq dümpui de jetedi. 1930-1933 jıldarı mıñday auıl Moñğoliyadağı qazaqtarğa qaray barıp qosılsa, 1500 üy Barkölge bosadı. Degenmen, qazaq, wyğır, düngender köterilisi tabandı türde küresin jalğastırğan nätijesinde 1933 jılı Şığıs Türkistan azat respublikasın qwru äreketi sätsiz ayaqtaladı. Anığında qazaqtar men düngender arasındağı qaqtığıs pen Keñes äskerleriniñ kömegi bwl qwlşınıstı twnşıqtıradı.

El ağaları wyğarımımen jerin tastap, 1933 jılı Barkölge auğan 18 mıñ qazaq 1935 jıldıñ tamızında  (Qoysu degen jerde Zayıp täyji auılında) jiın qwrıp (Äyimbet, Elishan, Nwrğali, Qwsayın, Qasım täyjiler, Majan, Sabırbay, Qojabergen, Qwdabay, Şaqpaqbay, Aldubay, Bayjien, Erenhan jäne t.b) aqıl qosıp Şınjan bileuşisi Şenge qazaqtardıñ talabın joldaydı. Onda şığıs türkistandıqtar üşin erekşe ereje qabıldauın, qazaq ökilderimen isti talqılaudı wsınıs etedi. Biraq, onan eşteñe şıqpağan soñ 1936 jılı qazaqtıñ igi-jaqsılarınıñ kezekti jiını düngen generalı Mo fannan äskeri kömek swrau turalı şeşim qabıldaydı. Alayda, mwsılman  dindesterden kütken dämeden eşteñe önbey, kerisinşe qaqtığısqa kelip, arazdasıp tınadı. Onda da tınıştıq tappağan qazaqtar Elishan, Qasım, Soltanşärip (ol batır Zuqa qajınıñ twñğış wlı) jäne Zäyip, Qwsayın täyjiler (bwl wlıqtıq  şen därejesi) bastağan  on segiz mıñ  qazaq atamekenin tastap, Cinhay men Gan'suğa qaşadı. Cinhayda Soltanşärip eli egin egip, twrmısın tüzemek bolğan talpınısı nätijesiz ayaqtaladı. Düñgender men gomindandar tarapınan jasalğan qarulı tolassız şabuıl qazaqtardıñ eñsesin ezip jiberedi. Esi şığıp, tauanı şağılğan eldiñ bir böligi Altayğa qaytsa, kelesi bir tobı alğan betinen tanbay arı  qaray wzap ketedi.

El basına kün tuğan şaqta aman qaludıñ jolın izdegen, äri älemdik sayasattan habardar qazaqtıñ el ağaları zobalañ şaqta bas sauğalaudı şetten izdeuge mäjbür boladı. Sebebi, Qazaqstandağı näubat qırğını men kommunizm zobalañı bükil älemdi şarlap ketken edi, äri Aziya elderindegi jağday da mäz emestigi belgili boldı. 1940-jılı Elishan, Sabırbay, Zayıp bastağan bosqan üş top 500 otbası tibettiktermen soğısa otırıp, jartısına juığı qırılsa da, Ündistanğa ötip ketedi. Onda öz qwqıqtarı üşin türli jol izdegen qazaqtar eki bölinip (ortalıq Ündistandağı Bhopal jäne soltüstiktegi Abutabad, Suvat qalalarına) ornalastırılğanımen beyimdelu men tabiğat faktorlarınan köbi auru men qazağa wşıraydı.

Osı kezde Şıñjandağı wyğır men qazaqtı jappay qamtığan ürikken elmen birge Zuqa wrpaqtarı men onıñ aynalasındağılar öz ataqonısınan ajırauğa  mäjbür boladı. Altay qazaqtarına, äsirese köterilistiñ wyası sanalatın Zuqanıñ eli qıtaylıqtar tınım bermey soqtığa bergen soñ Soltanşäriptiñ  bastauımen 1932 jılı şildede Altaydan aua köşip, oñtüstik şığısqa — Barkölge, onan 1937 jılı Cinhay ölkesine auıp, 1948 jılğa deyin sonda ömir süredi.

1934-1944 jıldarı Şen attı gubernator Şıñjandı bilegen kezinde keñestikterdiñ onan op-oñay ayırılmau dämesi men reti kelse  onı öziniñ ıqpaldı aymağına aynaldıru josparı, dälirek aytsaq ölkege jasağan auqımdı ekonomikalıq qarjılıq kömegi, qısqası odaqtas etu nieti küşeye tüsken,  tipten äskeri garnizon ornalastıradı. Alayda, QQ jiїangerlik soğıs saldarınan şıñjan bileuşileri Keñestikterden irgesin aulıq sala bastaydı. Bwl ondağı qazaqtardıñ mal şaruaşılıq önimin eksporttauın şekteydi jäne qazaqtardı oñtüstikke quğındaydı, jayılımdarın tartıp ala bastaydı. Osığan qarsı  Altayda 1943 jılı Ospan batır bastağan qazaqtardıñ qarulı köterilisi, Qlede mwsılmandar  köterilisi wşığadı (Bwlarğa keñestik jasırın agentterdiñ qatısı ülken ekendigin batıs zertteuşileri ayğaqtadı). Köterilis nätijesinde 1944-jıldıñ qaraşasında Şığıs Türkistan Respublikası qwrılıp, ölkede sayasi, ekonomikalıq jılımıq boy tüzegen kezde şetke qaray alastatılğan qazaqtar qıtaylardan tazartılğan bwrıñğı qonısına qaytadan kele  bastaydı. Osı kezde (1947-jılı) Ündistanğa auğandardan 40 otbası qayta keri köşip, Gazkölde  twraqtağan Qwsayın täyjiniñ auılına qosıladı.

Keyin 3 jıldan soñ kelgen ekinşi lektegi köşke olar jol körsetedi. Al, Soltanşärip täyji bastağan 170 otbası Cinhaydan Şıñjan aumağına bet alğanımen 1948-jılı Barköl aymağında toqıraydı. Sebebi, bol'şevikterden qaşqan aqtar men olardı ökşeley quğan qızıldardıñ oyranınan qanıq olar keñestikterdiñ ıqpalınıñ küşeyuin jaqsılaqqa  balamaydı, äri Qazaqstan jerindegi wlt näubatınan habardar qazaqtar endigi kezekte qıtaydıñ wlt-azattıq armiyasına qarsı gomindandarmen tize qosıp küresudi tañdaydı.

1949-jılı Qıtayda kommunistik töñkeristiñ jeñiske jetui Keñes Odağı tarapınan Şıñjanğa qatıstı sayasatın tärk etip, özderi qoldau jasap kelgen bağıtın kürt özgertuge äkelip soqtı.  Degenmen, gomindandarmen de astırtın kelissöz jürgizip, ıqpalınan ayırılmauğa  tırıstı. Beynelep aytsaq, “bir qolmen arqadan sipap, ekinşi qolmen keudeden soqqığa alğanday” sayasat wstandı. 90 payızın mwsılmandar qwraytın Şıñjan 1949 j qaraşasında QHR-nıñ böligine aynaluı köterilis kösemderin (wyğırlar  kösemi  Muhamed Emin Bura, Asa Alıptekin, düñgen Ma Şinşan jäne t.b.) şetke (Qaşmirge) qaray qaşuğa mäjbür etti. Är jerdegi qazaq köterilisşileri de 1949-dıñ küzinde Barkölde toğısıp arı qaray jol izdeudi josparlaydı. 1950-jıldıñ mamırında Soltanşärip täyji men Dälelhan Janaltay bastağan auıldar Barkölden   şığıp Kwmıl, Sinsinsa, Gansu jerinen ötip, Maqayğa kelip,  ataqtı Ospan batırdıñ qosındarı men şoğırımen toğısadı.  Onan keyin eki bağıtta  bosu jorığın jalğastırğanımen Ospan batır Qanambal tauı mañında kommunist qıtaylar qolına tüsedi, Soltanşärip  täyji tobı Kunlun tauınıñ  şığısın aynalıp, Gazköldegi qazaqtarğa  kelip  qosıladı. Gazkölden şoğırlanıp attanğan qazaqtardıñ jan sanı 300 otbası, üş mıñday qoyın aydap Tibetke qaray qozğaladı. Jolay kommunistermen atısqan olar tibettikterdiñ tonauına wşırap, jartı adamınan ayırılıp,  arıp-şarşap 1951 jlıdıñ 10-qaraşasında Ündistan şekarasına jetkenimen onda 52 kün boyı kütedi. Bwl jağday qwlağına tigen Şrinagr qalasına jetip alğan Şıñjandağı wyğırlardıñ körnekti kösemi Muhamed Emin Bura Javaharlal Neruden kömek swraydı.

Sol twstan älemdi tañdandırğan qazaqtardıñ jankeşti erligi men kommuizmge degen jiirkeniş pen qazaqtardıñ kürestiñ jaña jolına tañdaydı. Älemdik sayasattıñ aytulı twlğaları G.Trumen men U.Çerçil' atına hat joldanadı, halıqaralıq wyımdardan kömek kütiledi. Qazaqtar kelgen kezde el ekige bölingen soñ olar Pakistan jağına ötkenimen ondağı bolaşaqtıñ küñgirttigi men senimsizdigi aqsaqaldar jağına qozğau saldı. Aqsaqaldar alqası bwl elde qaludıñ mäni joq ekendigin (eldiñ Qıtaymen jaqındasuı), endigi kezekte qolaylı meken izdeudi maqsat etip qoydı. Onıñ birneşe variantı taldanadı: qazaqtar Saud Araviyasına, AQŞ-qa, Tayvanğa, Türkiyağa ketu nemese Pakistanda qalu. AQŞ tarapı qazaqtardı Qaliforniya nemese Tehasqa qonıstanudı wsındı, Tayvanğa ötu de mümkin edi.  Degenmen olar Türkiyağa jetudi oñdı dep taptı.

Halıqaralıq  diplomatiya qoldauın süyengen şığıs türkistandıq bosqındar 1951-1954-jıldar aralığında (Bombey, Karaçi, äri Basra arqılı) Türkiyağa jetip, sonan pana tabadı.

15 jılğa sozılğan azaptı jolda on adamnıñ biri ğana tiri jetken qazaqtardıñ bwl erligi men örligi  älem jwrtşılığın tañ qaldırıp ğana qoymay, sayasatşılar men tarihşılardı mazalaytın kürdeli taqırıp qatarınan orın alıp keledi.

Ataqonısınan ketuine mäjbürlegen faktorlar — adam tözgisiz ayuandıq pen näubat qırğını, aşıqtar aşıq jasağan genocidı  qızıl qasapşı goloşekinniñ qazaq jerinde wyımdastırğan qırğınımen ündes, sarındas bolıp keledi.

Şığıs Türkistanda, sayasi, ekonomikalıq sebeptermen tuındağan wlt azattıq küresi tığırıqqa tirelgen şaqta ömir sürgen atajwrtın tastauğa öz betinşe bel baylap, qauım-qauım bolıp şoğırlana Gimalay tauın betke alıp şet jaqqa  qaşadı. şığıp, bosqan qazaqtardıñ köşi Kişi Aziya (Anadolı) jerine jetkenge deyin  15 jılğa jalğasqan,  birneşe ondağan mıñ şaqırımdı jerdi, 3 memlekettiñ şekarasın bwzıp ötken, on adamnıñ biri ömirde qalğan bwl küres HH ğasırdağı zobalañ tarihtıñ eñ bir qanqwylı oqiğasınıñ biri retinde kommunizm däuiriniñ  tarih oqularınıñ qatarınan orın aluı, oqulıqtarğa engizilui orındı.

Mwnday basına kün tuğan şaqta qazaqtar arasında din qarındas mwsılman jerinen  pana izdeu qwbılısı HQH ğasırdıñ soñınan körinis bergen qwbılıs. Olardıñ qatarında aytalıq, qajılıq saparğa barğan soñ keri oralmay, mwsılman elderinde qalıp qoyğısı keletinder az bolmağan. Aytalıq, HQH ğ. soñında qajılıqqa barğan 20-30 otbası qazaqtar Türik jerinde qalıp qoyğan jäne olar qazir Şeker qoy, Ahun qoy uälayatında qalıp qoyğan. Nemese, 1895-1906 jıldardağı qıtay  basqınşılarınıñ jan-jaqtı (jer, salıq sayasi, äskeri) qısımına  qarsı küresi nätijesiz bolğan wlt azattıq küresiniñ  jetekşisi Böke batır Arsalañwlı 1906 jıldarı  Ündistanğa qaray 5 mıñ qosınımen bet alıp, Takla-Makan şöli, Kunlun tauın basıp Tibet (tañğwt) jerine jetkenimen onda qazağa wşırap, degenine jete almaydı. Degenmen onıñ qosındarınıñ azğana böligi Ündi jerine ötip ketedi. Alayda, jetekşisi Böke batırdıñ bası alınıp, mıñ şaqırımdağı Ürimjige jetkizilip, bağanağa ilip qoyğan tragediyası 25 jıldan soñ ekinşi märte Zuqa qajı tragediyasımen qaytalandı.

Qazaqtar endigi kezekte Türkiya azamattığın alğan soñ batıs memleketterine eñbek, oqu, käsip quıp ketedi. Alayda, olar qazir de özderin Türkiyadağı qazaqtar ökili dep esepteydi. Bir böligi, qiır şığıs elderine (Tayvan'da) bilim alsa, deni Istanbwlda (jäne Qzmirde) birneşe jerde kent, auıl bolıp toptasıp  ömir sürude.  Zuqa qajınıñ kenje wlı — Qizat qajı 1999 jılı Istanbwlda qaytıs bolğan. Zuqa qajınıñ öz kindiginen tarağan endi közi tiri, bir wlı Sauıt qajı Almatı irgesindegi Rayımbek auılında twradı.

Zuqa batır wrpaqtarı el qatarlı ösip-önip tolısqan, nemere şöbereleri Europa, Amerika, Aziyanıñ  on eki elinde ömir süredi. Onıñ şeteldegi wrpaqtarı köpke tanıs, halıqqa qalaulı. Jüreginde zwlmat tarihtan qayau qalğan wrpaqtarı batır atanıñ ruhınan küş quat alatınday. Zuqa wrpaqtarınıñı biri — Germaniyada wzaq uaqıt twrğan Arıstan qajı Şädetwlı bastağan qazaqtar 1972 jıldan (Myunhen' olimpiyadası kezinen) düyim jwrtqa nasihattap, Altay men Atırau aralığındağı azattıq üşin küresken erjürek  qazaqtar wrpaqtarı kommunizmniñ qandı şeñgelinen aman-sau qwtılıp, özinşe bir erliktiñ ülgisin jasağanın paş etumen keledi. Arıstan qajı Atamekende taban tiregen mekeni—Almatı oblısı, Qarasay batır audanı, Rayımbek auılında 1997 jıldıñ 13-qırküyeginde aşqan meşitti  babasınıñ qwrmetine ”Batır Zuqa qajı meşiti” dep atadı. 300 orındı meşit – medirese namaz, sauat aşu därejesinde din oqıtıladı. (Surette — Batır Zuqa qajı meşiti)

Zuqa qajı wrpaqtarı  qay elde jürmesin halqınıñ  namısı  men birligi üşingi önegeli jolın wmıt qaldırğan emes. Olar är jıl  sayın tuğan jerinen bosıp qaşqan “wlı bosuda” jolay şäyit bolğan  babalarınıñ ruhına jıl sayın Qwran hatim, sadaqa bağıştap, zirattarına  barıp ziyarat etedi.  Olar Türkiya men batıs elderindegi qazaqtar tärizdi din men halıqtıq isterden  (asar, üme, bayğazı, qayırmdılıq, jılu jiyu, qolğabıs jasau qatarlı) qaşıq  qalmaytındı. Reti kelgende ayta ketsek, Zuqa äuletiniñ ürpağı Austriyada twratın Qızırhan Şamiwlı 1992 jılğı Düniejüzi qazaqtarınıñ alğaşqı qwrıltayı qwrmetinde Degereste ötken at bäygesinde eñ soñğı bolıp kömbege deyin şapqan atqa qomaqtı sıy  wsınıp, düyim jwrtşılıqtı tañ qaldırğan bolatın. Mwnday kömbege deyin jetken “kök tayınşa” degen ataqqa ie bolatın attı  marapattaytın bayırğı salt ata önegesimen Europada jürgen qazaqqa darığandığı eşkimdi tolğandımay qalmadı …

Zuqa qajınıñ Qıtay jerinde qalıp qoyğan tuma-jamağayındarı quğın-sürginge wşıradı, bir böligi Moñğoliyadağı qazaqtarğa qaray ötip ketti.

Keyinder Zuqa batırdı Qıtay halqı men ükimeti resmi aqtap, bir neşe ret radio, gazet baspadan Zuqa turalı aqparattı jariyaladı. Qıtaydağı qandasımız şeber romanist Batırhan Kwsbekwlı jazğan “Zuqa batır” romanı eki märte basılğan, tirajı jağınan eñ köp kitaptar qatarına orın aluı batırğa degen iltipattı bayqatadı. Aqın Baqıtbek Bämişwlı osı attas  poeması poeziyası tilinde batırdıñ erligin asqaqtatadı. Eldiñ tağdır-talayı sınğa tüsken sın sätterde halqına qorğan bola bilgen esil erdiñ erlikteri, qayırmdılığ men jomart mırzalığı, qajır-qayratı, isteri men ülgili äreketteri wrpaq  jadında saqtalıp, el arasında añız, tärbielik  önege bolıp jalğasıp keledi.

2000 jılı 28-şildede Moñğoliyada batır Zuqa qajı men onımen üzeñgiles sardarı Qazanbay batırdıñ aruaqtarına bağıştap, ülken as ötkizildi.  Düniejüzi qazaqtarı qauımdastığınıñ Moñğoliyadağı qazaq şoğırınıñ äkimşilik ortalığı Ölgeyge jaqın jerdegi Sarıköl öñirinde ötkizilgen asta

Zuqa batırdıñ ömirlik küresi qanday da bir ese qaytaru, öş alu emes kerisinşe, Şınjañğa öñmeñdep qolın jetkizuge  belsendi türde kirisken  qıtay bileuşilerine qarsı  tabandılıqpen qarsı twrğan jergilikti halıqtıñ azattıq küresiniñ qwramdas böligi dep bağalanuğa tiis. HH ğ.dıñ 30-40 jıldarındağı kürestiñ bel ortasında jürgen Altay tauınıñ qarqasında tuıp älemdik sayasattıñ biigine köterilgen batır Zuqa qajı qazaq halqınıñ wlt azattıq ozğalısında alar ornı bar, şarapatı ülken, küres tarihınıñ mañızı zor nar twlğa. Oqırmanğa tüsiniti bolu üşin atır Zuqa qajınıñ erlik isterin L.N.Tolstoy şığarmalarınıñ keyipkerine aynalğan kavkazdıqtar maqtanışı Qajımwratpen salıstıruğa bolatınday.

1911 jıldıñ şildesine (Cinhay töñkerisine) deyin Şıñjanğa qaray ötken qazaqtar qıtay bodandığında dep esepteledi de, onan keyin kelgenderi keri qaytaraladı delingen (olar negizinen keri qaytarıladı). Osı oqiğalardıñ barlığı Şıñjandağı qazaqtarğa salqının, kesirin tigizbey qalmadı, äri qıtaylıqtardıñ qısımı kün sanap bir büyirden qısıp, qazaqtardı  tığırıqqa tireudiñ amalın barınşa izdep baqtı. Torğay toz bolıp bölinip qalğan qazaqtar, öz biligi özinde bolmay, sanalı türde josparlı kesek qimılğa bara almadı. Tek, är jerde ärkim özinşe äreket jasap, qorğanumen boldı.