…Sen biletin qazaq – ötken zaman qazağı
kerey.kz
…Sen biletin qazaq – ötken zaman qazağı. Ras, er boldı, märt boldı. El boldı. Biraq ol qazaq Kenesarı-Naurızbaymen birge ölgen. HH ğasırğa jetken jwqanası, yağni keudede qalğan kisilik pen namıstıñ eñ aqırğı jwrnaqtarı 1932 jılğı ğalamat aşarşılıqpen birge tozdı. Odan soñğı qazaq – mülde basqa jwrt, basqa wlt. Asıp ketkende, ötken qazaqtıñ jarmağı ğana. Seniñ tüsinbestigiñ sonda. Tüsinbestigiñ ğana emes, tragediyañ. Sen bağzı tarihtan tanığan ejelgi ğwn, türik däuiri, oğan tete Altın Orda, oğan jalğas Qazaq Ordasınıñ elesimen jürsiñ. Bügingi qazaq – sol qazaq, qanı bir, janı ortaq, tek zamanı basqa dep oylaysıñ. Al men ötken tarihtıñ jalpı swlbasın bile twra, oy-pikir, bayıp-tolğamım büginge beyim, bügingi qazaqtı naqtı tanıp, zerttep tanığandıqtan, sen siyaqtı eles, oy-qiyaldağı qazaq emes, özimizben qatarlas ömir sürip, tirlik keşip jatqan el-jwrtımız turalı mülde kereğar qorıtındığa keldim. Senimen birles kezimde: bayağıda solay edi, endi nege bwlay degen kümän twratın kökirekte; tımırsıq arhivten ketip, tar qaladan keñ düniege şıqqan, qazaqtıñ qaynağan ortası, jaña ömirge boylay engen soñ, zaman oza kele, nege bwlayın ğana emes, naqtı qandayın da qapısız tanıdım. Älemdegi eñ sorlı, eñ qor halıq eken. Aqıldıñ azdığınan, qajır-qayrattıñ kemdiginen emes. Küni bitken, bolaşağı joq halıq eken. Bilimniñ olqılığı, qabilettiñ tömendiginen emes. Aqıl da, qabilet te, küş-qayrat ta jeterlik. Payım, parasatı da artığımen. Jetpeytini – bir-aq närse, ökinişke qaray, eñ bastı närse. Arbanıñ küpşegi, qoranıñ tireui degen siyaqtı. Bügingi tilge köşirsek, maşinanıñ motorı, wşaqtıñ qanatı degendey. Onıñ atı – wlttıq sana. Wlttıq sana joq qazaqta. Jalğızğa emes, jalpığa tän, süyekke siñgen, qalıptı sıpat. Jäne nazarı men qajırı künköris, tirşilik soñında ketken bwqara jwrt qana emes, wlttıñ betke şığar kisileri: biliktegi, biznestegi, sayasat pen şaruaşılıqtağı alpauıttarıñ twrıptı, ziyalı atalatın, eldiñ qamın jeuge tiis – ğılımdağı, önerdegi, mädeniet pen ädebiettegi tarlanbozdarıñ tügel wltsızdıq dertine şaldıqqan. Qaytalap aytayın, qazaqta wlttıq sana degen atımen joq. Qalğan barlıq päle osı jalğız-aq kinärattan tuındaydı.
Men ötkendi arağa tartpaymın. Jaraydı, otar bolıpsıñ, kiriptar bolıpsıñ. Bäri sırttan, joğarıdan şeşilipti, mwndağı quırşaq ükimetiñe otarlauşı, öktem halıqqa beyim ğana emes, isalmas, tipti, öz jwrtına jau kisiler tağayındalıptı, eriksiz el amalsızdan bärine könipti. Qazir bas bilik qazaqta. Al, ne boldı? Jeriñniñ astı men üstindegi bar baylıq talapayğa tüsti. Qaraqşı bolsa da qazaq alsa jön ğoy. Bilik basında otırğandar azdı-köpti parağa tügeldey jat jwrttıq jalmauızdarğa ötkizdi. Jüz ese kemis bağamen, teginge jaqın. Obal-sauapqa, aruaq, qwdayğa qarağan joq. Tım qwrsa, qolda twrğanda özderi alsayşı. Biriniñ ekinşisine beretin bastırıq aqşası jetpedi, ekinşisi – üşinşisi bayıp ketedi dep qorıqtı. Söytip, qazaqtıñ neşe mıñ jıl boyı saqtağan, endi neşe mıñ jıl boyı wrpağıñdı baqıtqa jetkizer qisapsız baylığı dalağa ketti. Özinen qızğanğanı özgege bwyırdı. Mwndağı bizderge jwğın, qaspağı ğana tidi. Qazınanıñ bir şetinde jürgen bizge. Qalğan qara qazaq taqırğa otırdı. Endigi sıbağası – mıñ jıldıq qwldıq. Äuelgi jüz jılğa aman jetse. Jetpeydi. Ketken keniñ, talanğan qazınaña salauat. Endi taban astındağı qara jeriñniñ özi saudağa tüskeli twr. Jerdi satu turalı mäsele köterilip jatqanınan habardar şığarsıñ. Äzirşe qabıldap ülgergen joq, biraq sözsiz jüzege asadı. Manağı er qazaq mıñ jıl boyı qan tögip qorğap kelgen, keyingi wrpağına miras qaldırğan qayran jer tügeldey jeke menşik böliske tüsedi. Qazirgidey, üy salatın, baqşalıq, şağın kesimmen emes, tauıñ twtasımen, ormanıñ oramımen, köliñ kölemi, özeniñ wzına boyımen zañsız telimge tüsip, keñ dalañnıñ dal-dwlı şığadı. Ärine, qazaq üşin emes. Wltaraq tise täuba aytarsıñ. Eñ şwraylı, eñ qwyqalı, qwnarlı qonıstarıñ tügeldey orıs-orman, joyıt-jebirge bwyıradı. Şeşim şığarğan kim, böliske salğan kim? Azğana paydanı oylap, mıñ jıldıq wrpağınıñ bolaşağın kesken qazaqtıñ özi. Bilik dersiñ. Otarlıq, jat jwrttıq bilik emes qoy. Egemen dep atalatın eldiñ öz ieleri. Qazaq. Al, ne aytasıñ? Saudañnıñ şınımen bitken jeri osı. Endi neñ qaldı? Diniñ men tiliñ be? Mwsılman bolıp jarıtpağan qazaq qazir hristian dinin qabıldap jatır. Krişnait bolıp jatır. Eşkim zorlağan joq. Öz qalauı, öz erikterimen. Azıp-tozudıñ bwdan artıq qanday körinisi boluı mümkin? Al tildiñ mäselesi tipti qiın. Älemde öz tilinen bezgen jalğız jwrt bolsa, ol – qazaq. Ana tilin tirşilikke qajetsiz dep sanaydı. Sondıqtan, bayağıda orıs, endi ağılşın. Tuma tilin bilgisi kelmeydi, bilse tezirek wmıtuğa tırısadı. Jay ğana jerimegen, kerek deseñiz jirenedi. Zattıq jäne ruhani qayırşılıq üstinde otırıp, sonşama astam. Jalpaq jwrtıñız. Al qazirgi «qazaq elitasınıñ» jaña äuleti öz wltın sıylamaq tügili, qazaq atanudı namıs köredi. Sen bilesiñ be, şet elge, respublika qarajatımen, «Bolaşaq» attı arnayı bağdarlama boyınşa, – Amerikası bar, Angliya, Franciya, Germaniyası bar, älemniñ eñ tañdaulı universitetterine oquğa jiberilgen, bes, on emes, birneşe jüz qazaq jasınıñ osı jaqında ğana qanday mälimdeme jasağanın? Qazaq wltşıldarı, yağni mına sen talap etip jürgendey, Qazaqstanda memlekettik til retinde qazaq tili küşine enetin bolsa, biz mwnday otanğa qaytıp oralmaymız degen. Mine, seniñ eñ täuir bolaşağıñ. Al endi wlttıñ wytqısı boluğa tiis, sırttan şınında da solay körinetin qazaq intelligenciyası, öz tilderimen aytqanda, «ziyalı qauımğa» keleyik. Şıñıraudıñ tübinde jatqan, nağız qorıs batpaq osı emes pe. Bos şulağannan basqa ne bitiripti. Şuınıñ özi berekesiz, üzik-jırtıq. Eşteñeniñ bayıbına barmaydı, eşteñeni bayızdap wqpaydı. Ökimettiñ qıbın qalay tabamız degennen basqa qam-qareketi joq. Därmensiz ğana emes, jaltaq. Tım qwrsa, öz bastarın qorğay almaydı. Künkörisi tömen eken. Kim kinäli? Özderi. Jabıla maqtağanşa, japırlap swramay ma tiesili sıbağasın. Swrau twrıptı, talap qoymay ma. Joq. Üyşik aldında bwratılıp jatır. Baylauda, aş wstağan qojayınğa jağınıp, qwyrığın bwlğañdatqannan basqa, ara-twra köldeneñ ötkenge şäu-şäu ürip qoyğannan basqa qanday tirşiligi bar? Meyli, därmensizdigi zamannan deyik. Wlttıq mäselelerdi kötere almasa, bilimsizdigi deyik. Biraq adamdıq keskini qayda? Wlt üşin, wlttıq ruh, wlttıq mädeniet üşin janqiyar eñbek etip jürgen birli-jarım azamattarğa jappay topıraq şaşuın qalay bağalaymız? Kezinde Ahañ men Jaqañdı qalay qwrttı. Mağjannıñ tübine qalay jetti. Mwhañdı qalay qudaladı. Totalitarlıq sistema dersiñ. Sol sistemanıñ senimdi qaruı kim edi? Mağjannıñ, Mwhañnıñ wltşıldığı turalı maqalalardı orıs jazıp pa, qayta, qorğağan sol orıs emes pe – birin türmeden şığardı, ekinşisin mwratına jetkizdi. Endi, otarlıq zamandı wmıtıp, egemen küniñe keleyik. Qwldar bilikke jetti. Bilik arqılı baylıqqa keneldi. Keşegi, qarğıda ösken satımsaq partnomenklatura jäne olardıñ sırqat sanalı ürim-bwtağı ğana emes. Ötkendegi nauqanşıl jandayşaptar men jañadan küş tapqan ärqilı avantyurister. Olarğa wlt emes, wlağat emes, ordalı twğır, qordalı baylıq qana kerek edi. Bar maqsatı oñınan tüsti, oyına kelgenin jasadı, oyrandap bitti. Däl sonday tanım, sonday piğıldağı, biraq bilikke iektemey, baylıqqa ilinbey qalğan paqırlar ne isteui kerek? Satatın, ötkizetin eşteñesi de joq, qazaqtıñ atı men zatınan basqa. Ötken tarihı, ruhani qazınasınan basqa. Olar da topırlı duğa aralastı. Bilik pen baylıqqa jağu üşin, özderiniñ de kisi ekenin äygileu üşin. YAğni, bwrın eşteñe de bolmadı, tarih ta, mädeniet te bizden bastaladı demek. Bayağı Oktyabr' töñkerisinen soñğı qwl-qwtannıñ wranı boyınşa. Ata-qazaqtağı wlı twlğalardıñ bäri manswq etildi. Oyşıldarıñ – qiyali, aqılmanıñ – narkoman, ğwlamañ – satqın dep jariyalandı. Eşqanday teris ayğaq, qiğaş derek bolmasa da, bäri käkäy. Esesine, är auıl, är aymaqtan jaña twlğa, aqın, batır, äulieler oylap tabıldı. Dereksiz aruaq, tipti, köpşiligi ömirde bolmağan elesterdiñ bügingi «alıptarğa» eşqanday bögisini joq. YAğni, taqır-taza jerde tau twrğızu qiın emes. Östip, egemen zamannıñ erekşe twlğaları qalıptastı. Ayqay, wran, qwr keude. Ne aqıl joq, ne bilim joq, ne tüysik, ne wyat joq. Jäne qalay aytsañ da, qazirgi jwrtıña layıq. Oy örisi de, wğım-tanım deñgeyi de, adamdıq qalıp, moral'dıq wstanımı, ötken men büginge közqarası da. Üyles töbeşikterdiñ işindegi şoqısı. Qajetti swranıstan tuğan eriksiz tauar. El-jwrtıñnıñ qalauı men tileuiniñ naqtı körinisi. Jalpığa tän jamandıqtıñ şirigen şiki jemisi ğana. Al sen bar päleni özi de qwrban bolıp esepteluge tiis, oraylı jolmen baq quğan äumesir sorlığa aparıp japsırasıñ. Mäselen, küni keşegi, sağan tikeley qatıstı, qanşama ayqay bolğan, tarih töñiregindegi äñgime. Seni sotqa tartudı, jwmıstan şığarıp, şet elge quudı talap etken «eñbekşi» qauımğa ökpe joq eken, – wqpaptı, bilmepti, sözge eripti. Al wlttıq parlamenttiñ ğwzırlı jiırma segiz deputatın, ärqaysısı är salada ülken ataq, abıroyğa jetken on bes akademikti, ananıñ da, mınanıñ da işinde böten eşkim joq, bäri de qazaq, sol, qırıq birdeñe kisi – egemen eliñniñ betke şığar azamattarın qazaqta tarih bolmadı, Äz-Jänibekten Abılayğa deyingi barlıq handarıñ qazaq emes, moñğol, bwl halıqta bizge deyin tiesili territoriya da, täuelsiz memleket te bolğan joq dep jwlqındırğan kim? Iä, wyımdastıruşısı bar, biraq nwsqauşı, mäjbürleuşi emes qoy. Öz erikteri, özderi. Ne kün tuıptı bastarına? Jaraydı, bügin köñilderine jaqpağan äldekimderdi mwqatu, jekkörinişti, swmıray qılıp şığaru qajet eken. Sonda älgi kisimen birge ötkendegi bükil qazaq tarihın manswq etu şart pa edi?..
«Jarmaqtan»
dayındağan Rısbek Däbey
Pikir qaldıru