Atam 1950-jıldarı Qıtayda jürgizilgen «mädeniet zor töñkerisinde» «baydıñ twqımı» atanıp moynına tesik şelek ilinip, basına qalpaq kigizilip toppen birge aydauda bolğan adam. Aq saqalı kökiregin japqan, qolınan Qwranı, auzınan Allası tüspegen İliyas Aqşalwlı degen kisi.

Men ömirge kelgende atamnıñ balası bolu mañdayıma jazılıptı, sebebi sol kezde ata-äjeler alğaşqı wldarınan tuğan bir-er nemeresin iemdenip baurına salıp alatın, men sol salt boyınşa ata-anamnan köp jıl alşaqtap ketkem, biraq atam men apam öler şağında ata-anama tabıs etti. Sondıqtan atamnan körgenimde estigenimde köp edi. Qalamı töselgen jazuşı bolmasam da sonıñ bir parasın jazıp -özim osı tektes dünielerdi köp oqıp twratın «Namıs» saytınıñ «Atatanım» aydarı boyınşa jariyalğım keldi.

***

Sol atam dünieden ötkenine 26 jıl bolğanda auıldastar köñil aytıp, bet körisken ğoy. Oğan deyin aqtalmağan adamnıñ qazasına qayırlı bolsın aytudan qorıqqan. Sonda köñil aytıp kelip otırğandardıñ işinde bir aqsaqal: «E, e, e, İlekeñ el bastağan serke edi ğoy» depti. Sonda Qanapiya degen bir wrt tildi kisi: «Rasında eldiñ serkesi edi, bayağıda öziñ suğa laqtırğanda eldi bastap öte şığuşı edi ğoy…» depti. Olay deytin sebebi belsendiler twtqındardı jasandı sasıq kölşikke bir-birden qoyşa laqtırıp «toğıtadı» eken.  Sonda atam käpirşil zwlımdarğa denemdi tigizbeymin dep kölşikke özi sekirip, kiimşeñ öte şığadı eken. Al, «serkesi edi…» dep otırğan aqsaqal sol belsendilerdiñ bel ortasında jürgen adam eken. Qanapiyanıñ älgi sözi keyin düyim jwrtqa tarap jüre berdi.

***

Atamnıñ adamgarşilik, eñbekqorlıq, qayırımdılıq, aqılmandıq jaqtarındağı jaqsı atağı Altay Boğdanıñ tükpir-tükpirine jäne oñtüstiktegi wyğır aymaqtarına deyin jayılıp ketken. Bir küni atamnıñ atağın estip Altay jerinen kelgen eki salt attı kisi qoy jayıp jürgen atama kelip: mınau kimniñ malı? İliyaastiñ auılı qaysı?- deydi. – Bwl İliyastiñ malı, al auılı anau, – dep jol nwsqaydı. Sonda älgi ekeudiñ biri: Ey jigit, İläñ keşke bizge mal soyadı, sen semizinen äkel! – depti.  Keşte atam bir erkek qoyın süyrep esikten kirip «aumin» degende qonaqtar İläñ qayda?- deydi. Sonda atam, «Qoydı semizinen äkeldim, izdegen İliyastarıñ men bolam» – degen eken. Älgi ekeui qattı wyalıptı. Atamnıñ qarapayımdılığına tañdanısıp qaytıptı.

***

Tağı birde Altay öñirinen kele jatqan Aqsapı bir kisi atamnıñ üyine qonadı. Tünde arqandaulı atın qasqır jarıp ketipti, jolauşı keyigenniñ ornına quanıptı, atam añ-tañ bolıp üyirden bir at wstap beripti, sonda qonaq: «Meniñ barar jerim joq jalğız jan edim, sizdiñ atıñızdı bwrın biluşi edim, peyiliñizge rahmet Qwday tilegimdi berdi. Meni endi osında alıp qalıñızşı» depti. Atam alıp qalıp bes jıl qaraylasıp basına üy tigip, baurına qazan asıp, aldına mal salıp, at mingizip, atan jeteletip 1953 jılı eline attandıradı.

***

Atamnıñ qolwşın bergen adamı az emes. Mamay degen jetim qırğız balanı qolına alıp öz inisindey qamqar bolıp üylendirip qazanına dän salıp beripti. Ükimet saudasınan 500 qoyğa qarızğa jığılğan üş qazaqqa 200 bas qoy kömek atap türmeden aman alıp qalıptı.1948 jılı Altaydan el auıp Boğdağa bet alğanda Mori jerinde Bijan degen jalğız kempir jäne Äliphan degen bir qariya qañğıp dalada qaladı. Atam bwl kisilerdi qolına alıp öz anası men äkesindey kütip qolında bağadı.  1950 jılı Qıtaydıñ «Koreyağa kömek beru» nauqanı kezinde 7 bas iri qara 45 bas wsaq mal, bir jambı kömek atağan eken. Atamnıñ atağan mal-mülki audan boyınşa aldınğı orında bolıptı. Morida alğaş salınğan meşitke 50 bas mal atağan da osı meniñ atam eken.

***

Atam äygili ğaşıqtar Qasen men Jämilanı közimen körgen adam eken. Barköl jerinen qos aqboz atpen qaşıp şığıp Moridıñ tauındağı Mektepaşa degen jerin panalap jatqan qos ğaşıqtıñ soñınan quğınşı kelip atıs-şabıs bastalıp ketipti. Sonda jaña tuğan naresteleri şetinep anau ekeui soğan qaraylap qolğa tüsuge aynalğanda anaday jerde mal jayıp jürgen atam: «balalarıñ mağan amanat, qaşıñdar» dep ayqay salıptı. Olar qaşıp jaudan qwtılıp ketipti. Säbidi atam sol jerge jerlepti.

***

Atam Mekkege barudı armandap ömir boyı altın kümis jinağan kisi edi. «Mädeniet zor töñkerisi» degen qwyın atama qattı tiip, qoynındığı Qwranı men auzındağı imanına jarmasıp qattı qinadı. Sol kezde atam jinağan qazınasın tüye örkeşinen tigilgen twlıpqa salıp Bwyrığı bolsa keyin alarmın degen oymen Qırıqqwdıqtağı belgili bir orınğa kömedi. Keyin el ornıqqanda izdep barıp taba almadı jäne wrpağınada «izdemeñder» dep eskertip ketti…

***

Atam swñğıla kisi edi. 1960 jılı toğan qazu jolğa qoyılıp komuna basşıları «jazıqta su şığatın jer bar ma?» dep swrağanda atam osı küngi äygili Aqdala kärziniñ (toğan) ornın körsetip: «Bwl arağa tüye aynalıp jayıla beredi, qaraqwyrıq baurın tösep jata beredi, su bir şıqsa osı aradan şığadı» depti. Aytqanday büginde sol jerden şıqqan su arqılı twtas dala suarmalı alqapqa aynaldı.

***

Atamnıñ tizesine şıntaqtay otırıp Qwran sürelerin jattap östim, atam atqa minip qoy jayuğa şığarda şap etip artına jabısa ketemde, barqıt sırmasına mwrnımdı taqap belinen tas qıp qwşaqtap alam. Atamnıñ qara sırma şapanı, kümis belbeui, jwrındı teri şalbarı, saptama etigi, töbesi şoşayğan qara küläparasi, jiren qasqa atı bäri, bäri meniñ sanamdağı öşpes beyneler. Atamnıñ artında otırıp kün şuağına balbırap wyıqtap otırıp attan qwlağan kezderimde boldı,ondayda atam ekemiz qayta atqa mine almay,biik tas nemese jarqabaq izdep köp sandaluşı edik. Atam 90 ğa kelgende tisteri marjanday appaq äri bütin edi men qalayşa dep swrağanımda altındı qaynatıp tisteriñdi şayqañdar deytin.

***

Atamnıñ aytqanın ayta bersem tausılmaydı. Qayran atam sonşama qıspaqta jürip Oraza men Namazdı jasırın ötep, aqırğı sätinde auzınan käoiması  aqtarılıp köz jwmıp edi. Arman bolğan qajılıqqa baruğa da qiın uaqıt oray bermedi. Qolımnan keleri Qwran bağıştau, Alla janıñızdı jannatta qılsın. Meniñ atam osınday kisi boldı, men wrpağıma qanday ata bolamın? Auır oy basadı. Şükirlik etem. Qazaqtıñ qariyası sonday-aq bolar.

Rahat Bädiwlı,
Taldıqorğan qalası
namys.kz