Jer men kökti jalğağan Bayqoñır sauda-sattıq ortalığına aynalmay ma?
kerey.kz
Biıl adamzat balasınıñ qazaq jerinen ğarışqa wşqan tarihi oqiğasına 55 jıl toldı. “Bayqoñır” – adam balasın bwrın-soñdı ayaq baspağan jaña älemge attandırğan twñğış aylaq. Onıñ tarihı 1954 jılı Keñes Odağı alısqa wşatın ballistikalıq zımırandardı sınaytın qolaylı orındı tabu üşin Memlekettik komissiya qwrğan kezden bastaladı. Keñester eliniñ birqatar ölkesin aralağan komissiya sınaq poligonın Aral teñiziniñ şığısındağı şöleytte salğan jön dep tabadı. Oğan jartılay şöleyt jerdiñ tegistigi, temirjol men avtokölik jolına jaqındığı jäne jıl on eki ay künniñ aşıq keletini, al eñ bastısı, bwl öñirdiñ zımırandardı wşıruğa Jerdiñ aynalu jıldamdığın qosımşa paydalanuğa mümkindik beretin ekvatorğa jaqındığı sebep boladı. 1955 jılı qwrılısı bastalğan sınaq poligonında eki jıldan soñ R-7 qwrlıqaralıq ballistikalıq zımıranı wşırıldı. Resmi türde 5-ğılımi-zertteu sınaq poligonı (ĞZSP) atalğan orındı Keñes ükimeti ğarış saparları bastalğannan keyin de, biraz uaqıt äskeri maqsattağı ballistikalıq zımırandardı sınaqtan ötkizuge paydalandı. Sondıqtan 50-jıldarı aumağında alıp qwrılıs bastalğan Qazaqstanğa nazarı auğan şeteldik barlau qızmetin aldau üşin, Keñes ükimeti Alataudıñ soltüstik silemindegi Bayqoñır deytin eldi mekende ağaştan ğarış aylağınıñ alıp maketin twrğızğan. Bir derek boyınşa, keñes baspasözinde jer serikterin wşırğan orın retinde Bayqoñır atauınıñ qoldanılğan sebebi de sodan delinedi.
1957 jılı 4 qazanda Bayqoñırdan wşqan R-7 zımıranı jer mañındağı orbitağa älemdegi twñğış jer serigin şığardı. Adamzattıñ ğarıştı igeru däuiriniñ twsauı Bayqoñırda osılay kesildi. 1961 jıldıñ 12 säuirinde tañerteñgi sağat 9 07 minut ötkende Bayqoñırdan YUriy Gagarin esimdi adamzattıñ ökili twñğış ğarış saparına attandı. “Vostok” zımıranı 1 sağat 48 minut işinde Jerdi bir aynalıp ötip, Saratov oblısına qondı. Aytpaqşı, osı oqiğağa baylanıstı qwjattarda ğarış aylağı twñğış ret “Bayqoñır” dep ataldı.
Bayqoñırdağı eñ alğaşqı iri apat pen qayğılı oqiğa 1960 jıldıñ 24 qazanında boldı. Jaña qwrlıqaralıq ballistikalıq R-16 zımıranın sınau kezinde zımıran qozğaltqışınıñ özdiginen otaluınan şıqqan ört pen otın uınan 76 adam qaza taptı.
Gagarinniñ ğarıştıq saparınan keyin Bayqoñırda strategiyalıq maqsattağı jeñil, ortaşa jäne auır sanattağı: “Ciklon”, “Soyuz”, “Proton”, N-1, “Zenit”, “Energiya” siyaqtı zımıran-tasığıştar sınaqtan ötti. Twñğış avtomattı planetaralıq “Mars”, “Venera”, “Zond”, “Vega” stansaları da “Bayqoñırdan” kökke köterildi. Älemge tanımal orbitalıq “Salyut”, “Mir” stansaları da “Bayqoñırdan” wşırıldı.
Osı uaqıtqa deyin ğarışqa jöneltken jük kölemi jağınan älemde Bayqoñırmen eşbir ğarış aylağı teñese almaydı.
Keñes Odağı ıdırağan soñ, Bayqoñır ğarış aylağı Qazaqstannıñ ieliginde qaldı. 1994 jılı Resey qazaq ükimetimen Bayqoñırdı 20 jılğa jalğa alu turalı kelisti. Jaldau aqısı – jılına 115 mln AQŞ dolları. 2004 jılı Resey Bayqoñırdıñ jaldau uaqıtın tağı 50 jılğa sozdı.
RESEY BAYQOÑIRDAN QANŞA PAYDA TABADI?
Resey soñğı jıldarı ğarışqa adam men jük jetkizu jağınan älemdegi eñ iri “jük tasuşığa” aynaldı. 50 jıl bwrın qwrastırılğan “Proton” sekildi zımıran tasığıştarımen kez kelgen eldiñ jügin orbitağa jetkizip beruge äzir. Şeteldik sarapşılardıñ esebinşe, Resey ğarışqa sapardan jaqsı tabıs tabadı. Halıqaralıq ğarış stansasına bir şeteldik ğarışkerdi jetkizu qwnı key derek boyınşa 50 mln dollardıñ köleminde jäne onıñ onıñ qwnı birneşe mln dollarğa ösedi degen söz bar. 2010 jılı Resey bir ğana «Proton M» zımıranın wşırudan milliard dollarğa juıq tabıs tapqan. Bwl Aeroğarış komitetiniñ törağası Talğat Mwsabaevtıñ auzınan şıqqan derek. «Zenit», «Soyuz», «Dnepr» sekildi zımırandarmen ğarışqa wşu bwdan da qımbat. Sonda Bayqoñırdı 115 mln dollarğa jalğa alıp otırğan körşimiz jılına keminde 1 jarım mlrd dollar payda köredi. “Baydıñ asın bayğws qızğandınıñ keri” dey körmeñizder, jalğa alğan aylaqtan qanşa tapsa da öz erki ğoy, tek Reseydiñ qaltasın maylaytın ärbir ğarış saparı Qazaqstanğa sor bop jabısıp jatqanın bäri biledi. Äñgime ğarış taqırıbınan alıs jatqan auıl qazağına deyin atın jattap alğan “Proton” zımıran tasığışı turalı. Öytkeni Resey tabısınıñ qomaqtı böligin däl osı zımırannan tauıp otır.
BIREUGE BAQ, BIREUGE SOR “PROTON”
1967 jıldan beri Bayqoñırdan 400-den astam “Proton” zımıran tasığışı wşırılğan. Resmi derek boyınşa, onıñ 49-ı apatqa wşırağan. Keñes kezinde tım köp qwlağan “Proton” turalı estip-bilgen jan sanaulı bolatın. “Protonnıñ” kökke jetpey, jelkesi qiılğan oqiğalar postkeñestik kezde de tıyılmadı. Solardıñ eleulilerine toqtalsaq, 1999 jılı “Proton” zımıran tasığışı eki ret Qarağandı oblısınıñ aumağına qwladı. Sol kezde qazaq ükimetiniñ Bayqoñır ğarış aylağın jalğa beru kelisimşartın qayta qarastıru turalı mälimdeme jasağanı esimizde. Zımıran wşırudıñ aldında qazaq ükimetinen rwqsat alu, Bayqoñırdan reseylik äskeri zımırandardı wşıruğa tıyım salu talaptarı da köterildi. Ol äñgime aqırı sözbwydağa salınıp ketti.2007 jılı “Proton-M” zımıran tasığışı Jezqazğan qalasınan 40 şaqırım jerge qwlap, töñiregin asa ulı otın – geptilmen lastadı. Däl sol küni Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaev Jezqazğanda bolğan edi. Qazaqstan ekologiyalıq ötemaqı esebinde 60,7 mln dollar talap etkenimen, Resey 2,5 mln dollar ğana töleuge kelisti.
2013 jılı “Proton-M” ğarış aylağındağı wşıru keşeninen 2 jarım şaqırım jerde qwlap, 600 tonna otınnıñ köp böligi jarılıs kezinde janıp ketti. 2015 jılı 16 mamırda meksikalıq telekommunikaciyalıq jer serigin geostancionarlıq orbitağa şığaruğa tiisti “Proton-M” zımıran tasığışınıñ üşinşi satılı qozğaltqışı isten şığıp, zımıran men jer serigi auada janıp ketti.
“Proton M” zımıran tasımaldauşısı 2-şi bölşeginiñ sipattaması Otınımen qosqandağı salmağı – 167 828 kg.
Qwrğaq massası – 11 715 kg.
Otın massası – 156 113 kg.
“Proton” zımıran tasığışı asa ulı otın – simmetriyalıq emes dimetilgidrazin nemese “geptildi” jağadı. Ol öte ulı jäne qaterli isik tudıruşı zat. Geptilmen auır ulanudan adamnıñ ökpesi qabınu sekildi dertterge şaldığıp, ölimge duşar boladı. Otını janıp ketken bölşekteriniñ özinde eki tonnadan astam geptil boladı. Olar topıraqtı lastaydı, al tazartu şığını tım qımbat. Geptildiñ jerde wzaq jatıp alatını azday, topıraq qwramına enip ketetin qasietke ie. Onday jerde ösken ösimdik ataulınıñ tüsi “qaynatılğan” kökke wqsaydı. “Protonda” totıqtırğış esebinde qoldanılatın azot tetraoksidi su men topıraqtı auır nitrattar men nitrittermen lastaydı. Osınday ulı zat bükil eldi lastap bitti, sebebi “Protonnıñ” bölşekteri Qazaqstannıñ barlıq derlik aymağına qwlaydı. “Rosaviakosmostıñ” bwrınğı direktorı YUriy Koptevtiñ dereginşe, ğarışqa wşırılğan 250 zımırannıñ ärbir onınşısı apatqa wşırağan. Osı uaqıt işinde Qazaqstan aumağına kem degende 2 500 tonna geptil tögilgen. Ğalımdar geptildiñ cianit qışqılınan 6 ese ulı ekenin däleldedi. Qazir Qızılorda oblısınan bölek, Qarağandı men Qostanay oblıstarı da osı ulı otın qaldığımen lastandı.
1999 jılı “Proton” zımıranı qwlağanda, Qarqaralı audanınıñ medicinalıq tekseruden ötken 50 mıñ twrğınınıñ 87 payızınan türli aurular anıqtalğan. Qızılorda oblısınıñ twrğındarınıñ ekologiyalıq apattan tapqan dert sanı jağınan alda twrğanı eşkimge jasırın emes. Alayda Qazaqstan biligi küni büginge deyin geptilden kelgen kesapattıñ şığının aşıq jariyalağan da, Reseyden tiisti ötemaqısın alğan da emes. 2013 jıldıñ şildesinde qwlağan “Protonnan” 600 tonna ulı geptil tögilgeni belgili. Resey tarabı Qazaqstanğa 13 mlrd teñge ötemaqı töleui tiis bolğanımen, Kreml' qazaqtar ekologiyalıq şığındı däleldey almadı degen jeleumen baqır tiın da wstatpadı emes pe! “Protonnıñ” zardabın tartqan jandar tirkeuge alınıp, olarğa tegin medicinalıq kömek körsetu jağı da biliktiñ oyına kirip şıqpaydı. Key mamandar Qazaqstandağı kiikterdiñ 40 payızın qwraytın 90 mıñ bas kiiktiñ qırılıp qalğanın osı geptilden köredi. Onıñ anıq-qanığın anıqtaydı degen ükimettik komissiyanıñ jwmısı da siırqwyımşaqtanıp ketti. Körşime ziyanım tidi au dep, geptilden bas tarta qoyayın degen Resey körinbeydi. Şeteldik zımırandar otın retinde geptildiñ ornına tiimdiligi joğarı swyıq sutegin qoldanadı. Biraq ol wşu qwnın edäuir qımbattatadı. Sol sebepti de Resey “Proton” wşırudan bas tartqısı kelmeydi. Ol az deseñiz, mwnday zımıran türlerin 2025 jılğa deyin paydalanatının jariya etti. 2016 jılı wşırılatın 18 zımırannıñ 12-si geptilmen wşatın “Proton” bop şıqtı.
KÖK PEN JERDIÑ, EKI ELDIÑ ORTASINDAĞI BAYQOÑIR
Resey Bayqoñır ğarış aylağımen qosa attas qalanı da 2050 jılğa deyin jalğa alğan. YAğni, biz özimiz jalğa bergen üydiñ esigin qağıp rwqsat swrap qana kiremiz jäne ol jaqta ne bop jatqanınan habarsızbız. “Jaman üydi qonağı bileydi” demekşi, Bayqoñır qalasında teñge men rubl' qatar qoldanıladı delingenimen, mwnda rubl'diñ däureni jüredi. Jäne mwnda teñgeniñ qwnı körşiniñ valyutasınan äldeqayda tömen. Qazaqstanğa qaraytın qaladağı qazaqşa oqıtatın birneşe mektep tek bıltırdan bastap özimizge qaytarıldı. Bwğan deyin ol mektepter Reseydiñ oqulıqtarımen oqıp, saltanattı jiında körşi eldiñ änwranın şırqap, tuın köterip keldi.
75 mıñ adamı bar qala twrğındarınıñ 62 payızı Qazaqstan azamattarı sanaladı. Biraq olardıñ edäuir böliginiñ balası “Bayqoñırdan” mıñdağan şaqırım qaşıqtağı “bauırlas” atalatın böten eldiñ tarihın oqıp, ideologiyasın siñirude. Söyte twra, 20 jıl işinde Resey Bayqoñır qalasın damıtuğa kök tiın da jwmsamağan. Ğarış aylağı men Bayqoñır keşeninde twratındar äli künge taza auız su zardabın tartıp keledi. Twzdılığı men bakteriyalardıñ köptigi jağınan bwl su eşqanday sanitarlıq talaptarğa say kelmeydi. Ğarış aylağınıñ audanındağı eñ bastı indet – gepatit te sol asqınğan küyde. Qala men oğan irgeles eki eldi mekendegi barlıq qwrılıs Qazaqstannıñ qarjısına salınğan. Ekologiyalıq mäselelerdi şeşuge qajet qarjı Qızılorda oblısınıñ qazınasınan bölinedi. Asıñdı işip, ayağıñdı tepken degen osı emes pe?
ĞARIŞTIQ OYIN-SAUIQ ORTALIĞI
Täuelsiz Qazaqstannıñ tarihında eldiñ üş azamatı ğarışqa wştı. Bıltır britan änşisi Sara Braytmannıñ ğarışqa wşudan bas tartuına baylanıstı, Roskosmos 20 mln dollarğa üşinşi qazaq ğarışkeri – Aydın Ayımbetovti ğarışqa ekinşi bort-injeneri esebinde ala ketti. Resmi derek boyınşa, Ayımbetov birqatar otandıq ğılımi-tehnikalıq bağdarlamanı orındap qaytqan. Bizdiñ esimizde ğarışkerimiz Halıqaralıq ğarış stansasındağı ğarışkerlerge tamaq äzirlep bergenimen este qaldı. Milliondağan dollarğa jasalıp, aqırında ğarıştağı “qoqısqa” aynalğan QazSattıñ alğaşqı sätsizdikteri turalı ezgileudiñ qajeti joq şığar. Qarapayım kölik qwrastıru qoldan kelmey jatqanda, orasan zor ğılımi-tehnikalıq äleuet pen ğılımi kadrlardı talap etetin salanı igeretinimiz turalı köpirme sözimizge sırt közdiñ kületini anıq. Sondıqtan äñgimeni ğarıştı igeruge salğan qarjımızdıñ qayda jwmsalatınına az-kem toqtala keteyik.
Qazaqstannıñ ğarıştıq bağdarlamaları men jobalarına köz salsaq, eñ birinşi kezekte olardıñ kommerciyalıq maqsatqa bağdarlanğanın bayqaymız. Ärine, birqatar ğılımi-zertteu bağıtındağı jobalar qolğa alınıp, ğarış salasındağı nısandar salu qolğa alınğan. Biraq bıltırdan beri olarğa bölinetin qarjı swyılıp ketti. Ekonomikalıq dağdarıs qazaq biliginiñ ğarıştıq ambiciyasın jerge tüsirdi. Degenmen, bilik ğarıştı qosımşa tabıs tabu közi jağınan igeruge qwlşına kirisken sekildi. Otandıq dep aydar taqqan, is jüzinde Reseyde jinalğan jer serikteri negizinen “mayda-şüyde” aqılı qızmet türlerin körsetuge arnalğan. 2004 jılı Reseymen birlesip qwrılğan “Bäyterek” ğarış zımıran keşeni de birinşi kezekte ğarışqa adam men jük tasudan payda körudi közdeytini jasırın emes. Reseydiñ “batasın” alğan qazaqstandıq şeneunikter Bayqoñırdı “EKSPO-2017”-niñ turistik bağdarlamasına engizip jiberdi. Aqısın tölegender endi ğarış aylağına sayahattap, zımırannıñ qalay wşatının közimen köredi.
Bir añız boyınşa, keñestik kosmonavtikanıñ atası sanalatın Sergey Korolevten şöl dalada ne salıp jatqandarın swrağanda ol: “Stadion! Älemdegi eñ ülken stadion salıp jatırmız” dep jauap beripti. Sol sözdi Korolevtiñ auzına qwday salğanday: stadion degeniñiz sauıq pen duman ötetin orın emes pe? Qazaq biligi ğarıştı igeru däuiriniñ simvolı – Bayqoñırdı kezkelgen aqşasın tölep, qızığın köretin ülken stadionğa aynaldırudı armandaytınday körinedi. Nesi bar, bizde kezinde dürildegen zauıt-fabrikalardı oyın-sauıq, sauda-sattıq ortalığına aynaldırudıñ mol täjiribesi bar emes pe?
Däneş WZAQ
zhasalash.kz
1 pikir
قاينار قابىل ۇلى
مەن قىتايداعى قازاق جەرىنىنەن، وسى كەرەي كز عا، كىرىپ ماقالالاردى وقىپ كوپ حابار- وشار يەلەدىم. كەرەمەت ەكەن. جولدارىڭ بولسىن.