Zuqa batır 150 jıl Qazaq handığına 550 jıl Ädebi älem
ZUQA BAYAN ( dastan)
kerey.kz
ZUQA BAYAN
( dastan)
(Zuqa batır Säbitwlınıñ 150 jıldıq merey toyına)
Bismillä istiñ bası imandı elge,
Imansız dünie beker jiğanmende.
Şaşılıp şapağat nwr qwyılmayma,
Allanıñ adal qwlı twrğan jerge.
Jöñkilip talay zaman,talay ğasır,
Uaqıttıñ kerueni zaulap jatır.
Alaştıñ imandı wlı keşegi ötken,
Esimi elge mälim Zuqa batır.
Ömirin er Zuqanıñ bayan etip,
Jazayın, baradı ömir zaya ketip.
Qwlamas bir eskertkiş qaldırayın,
Jırdı quat, qalamdı qamal etip.
Qazaqtıñ wlan baytaq dalasında,
Altay men Şıñğıstaudıñ arasında.
Twrıptı Nwrmwhammed degen abız,
Zaysañ men Marhaköldiñ jağasında.
Abızdıñ balası edi Säbit molla,
Imandı jeti jastan tüsken jolğa.
Qazan men Bwharadan bilim alıp,
On toğız jılda oralğan elge zorğa.
Uäldän hazreti onıñ wstazı edi,
Bilimi ol kisiniñ wşqarı edi.
Wstazben birge aralap talay jerdi,
Üpi men Samarhandı qıstap edi.
Qıs,köktem tabiğattıñ küzin körip,
Wlı wstaz jetildirdi bilim berip.
Säbitti qimastıqpen attandırdı,
Aq nekemen nemere qızın berip.
Oralıp Säbit molla mekenine,
Eliniñ köşin aldı jetegine.
Oyatıp wyqıdağı nadan jwrttı,
Sananıñ şıraq jaqtı meşeuine.
Säbittiñ otbasına baqıt ornap,
Bätimä jükti boldı Alla qoldap.
Ömirge iñgälädi twñğış wlı,
Tolğanda ayı, küni jetip tolğaq.
Zuqa dep balasınıñ atın qoydı,
Talpındı balday bala aqıldı oylı.
Şaşırap jüzinen nwr,közinen ot,
Deside köp baladan basım boldı.
Bilimge qwştar bolıp bala jastan,
Oqıdı medreseden äkesi aşqan.
Äkesi meşit salıp,medirese aşıp,
Halıqtıñ sanasına jarıq şaşqan.
Esepşi özi dindar kösem bala,
İlikti el közine jalğız dara.
Kenetten auır qayğı basqa tüsip,
Zuqanıñ boldı jastay köñli jara.
Kelmeske ayaulı äke közin jwmdı,
Sınaqqa salmas deysiñ ömir kimdi.
Qaldı artta jesir ana, jetim bala,
Köz jastı,kökirek şerli, köñil mwñlı.
Adamnıñ bolmas iske barma amalı,
Tiriniñ tirşiligi jalğanadı.
Köşirip üyin Zuqa alıp keldi,
Qasına tuısqannıñ Qalbadağı.
Jetimek üş inisi arttan ergen,
Ağa bop olarğada köñil bölgen.
Şiki ökpe balalarmen jesir ana,
Süyenip jan bağuğa mwnda kelgen.
Ärqaşan söz söylemes salmaqtamay,
Bala bop östi Zuqa qayratqa bay.
Keruendey qaralı kün köşe berdi,
Äkege besik boldı Mayqapşağay.
Jasınan janı auırıp qaralı wldıñ,
Bal dämin tata almadı bala künniñ.
Anasın ämeñgerğıp almaq bolğan,
Qinadı qılığıda ağayınnıñ.
Tört bala Zuqa,Däken,Şakirt,Biljäy,
Şetinen bolıp östi aqıldı ıñğay.
On bes pen on altığa kelgen Zuqa,
Otbasın asıradı jatpay,twrmay.
Basına jas balanıñ tüsti salmaq,
Qataytıp qauırsının wştı samğap.
Jaldanıp bay jılqısın baqtı baptap,
Astına saylap minip küşti sañlaq.
Ayalsız aunap jattı aylar, jıldar,
Basına erdiñ tüsti talay sındar.
Ömirdiñ asqar asu jolı bwrañ,
Aldında twrdı talay biik şıñdar.
Üyrenip köp önege zamanınan,
Jan jağın barlap östi bala qıran.
It minez şekpendige işi aşıdı,
Beyuazdıñ alıp jatqan balağınan.
El bwzar qarsı şığıp jönsizderge,
Joq-jitik kömektesti älsizderge.
Şeşti köp tüyinşekti ädildikpen,
Töze almay teñsizdikke arşıl keude.
Aqtarıp ayat,qwran,hadisterdi,
Üyretti elge bilim ädisterdi.
Abaydıñ aqıl sözin alğa tartıp,
Damaysız şeşip jürdi är isterdi.
Asqınıp aq patşanıñ zañ jarlığı,
Köbeydi qarapayım jandar mwñı.
Orıstıñ oyran salğan qıspağına,
Alaştıñ töze almadı aybarlı wlı.
Tıñaytıp at köliktiñ arqa belin,
Janına toptastırdı arqalı elin.
Jerine salqın Sauır köş bastadı,
Qalba men artqa tastap Marqakölin.
Qaldı dep quanğanda käpir orıs,
Mwndada käpir eken öris-qonıs.
Qazaqqa qaraqşı dep jala jauıp,
Salıpı qara qıtay talay soğıs.
Adamnıñ qanday jaqsı bauırmalı,
Elgede bauır bastı Sauırdağı.
Wstaz bop talay şakirt tärbielep,
Halıqqa pana boldı auıldağı.
Biliktiñ basqa şığıp zwlımdarı,
Qabağan qanşıq ittey ırıldadı.
Qazaqtıñ öz dauıda örşip twrdı,
Jer dauı,jesir dauı,ru dauı.
Bilikti bi töreniñ tıñdap sözin,
Bärine köndi Zuqa şıñdap özin.
Äueli el işiniñ dauın şeşip,
Jetkizdi berekege şındap közin.
Jaqsınıñ jattığı joq degen osı,
Zuqanıñ jayıldı elge önegesi.
Şaqırdı Sarsümbeden mediresege,
Äygili Kögedaydıñ nemeresi.
Tastamay Jeñisqannıñ sözin jerge,
Ondada qızmet qılıp körindi elge.
Şendiler şekesimen qarağanda,
Bwldırap bwlttap jürdi köñil keyde.
Zamannıñ swrqın sezip qorqınıştı,
Kerilip ala almadı keñ tınıstı.
Kün sayın qaraşa eldiñ qamın oylap,
Asqındı keudedegi derti küşti.
Toqtatıp jol ortadan wstazdığın,
Şeşuge tura keldi jürt tağdırın.
Solaqay sayasattan soqqı körgen,
Az wlttıñ sezdi mwrttay wşqandığın.
Sauırğa qayta oraldı esil jigit,
Jüyrigin mingizdi jwrt kösildirip.
Qwstarşa wya salğan bäyterekke,
Jinaldı el sayasına köşin bwrıp.
Zuqanıñ quattandı küşi mwnan,
Iğıstı el sayasattıñ qısımınan.
Zuqa eli Öraltayğa qanat jaydı,
İrgesin jaudan bölip qwtırınğan.
Batırdıñ Qızıke edi asıl jarı,
Süyeu bop aqıl qosqan qasındağı.
Bir bolsa aqıldı äyel osı bolar,
Jeñiske jetken erdiñ artındağı.
Jüyriktiñ bes twrmanın say ğıp minip,
Qws salıp,añ auladı,saldıq qwrıp,
Ardaqtı äke bolıp wrpağına,
Wltınıñ salt-dästürin keldi wqtırıp.
Twñğışı Soltanşarıp,Şami kenje,
Süyikti bala boldı bäride elge.
Şaymardan ,Şeriyazdan, Şädetteri,
Allanıñ bergen sıyı salımdı erge.
Tiline toğız wlttıñ attay jelgen,
Közinen qwralaydı atqan mergen.
Bar edi bir basında toqsan öner,
Babanıñ saltın jastan saqtay bilgen.
Älsizge ese teñdik alıp berdi,
Qaq jarğan qarañğını jarıq boldı.
Salıqtan eldi qorğap qalu üşin,
Sabılıp san esikke barıp keldi.
Er Zuqa küni-tüni tappay tınım,
Jasağın jalıqpastan baptaytığwn.
Aldına arman maqsat qoya bildi,
Amandap el men jerdi saqtaytığwn.
Altaydıñ arğı jağı bäytik,Qaptıq,
Qazaqtıñ qonısı edi malğa jattıq.
Moñğoldar meken etip basıp aptı,
Şaması bolmağan soñ eldiñ saqtıq.
Joñğardıñ twqımına qanı qaynap,
Atına mindi Zuqa abılaylap.
Boyına qayrat jinap qolın bastap,
Şığardı şegaradan bärin aydap.
Esesin alıp berdi kenbağaldıñ,
Oyatıp kökiregin köp nadannıñ.
Sol üşin qaraqşı bop qolğa tüsti,
Kerbaqpa kesirinen ker zamannıñ.
Oray joq el- jwrtı men tildesuge,
Sarğaydı Sarsümbeniñ türmesinde.
Kün sanap ay aunatıp jıl ötkizdi,
Batırğa sabaq berdi bwl keşirme.
Altayğa atı şıqqan Mämi beysi,
Basınan körip edi bwl isti ersi.
Batırdı bosattırdı jazığı joq,
Arağa salıp jürip ülken elşi.
Tordağı bwlbwl qwstay bolğan batır,
Jalğadı bostandıqqa tañdardı aqır.
Eñirep eli jwrtı qwşaq aşıp,
Erine qaru-jaraq saylap jatır.
Bala ğıp jetimderdi asırandı,
Baurına batır Zuqa basıp aldı.
«Zäbir körseñ Zuhanı izde» degen,
Tämsil söz el işine şaşıradı.
Äkesi er Ospannıñ Silambaydı,
Körmese tağı Zuqa twra almaydı.
Ärdayım adal dospen sır bölispey,
Kömilip köñilinde twrar qayğı.
Qaraytın Ospanğa öz balasınday,
Tälimin bere jürdi ağasınday.
«Qazaqtıñ keri jaq batırı bolasıñ»dep,
Beripti bala Ospannıñ bağasın jay.
Erin el pana twtqan däuir boldı,
Qasına jer qayısıp auıl qondı.
Wlt demey,wlıs demey,ru demey,
Kelgen jwrt batırına bauır boldı.
Er Zuqa qaru alıp twlpar mindi,
Jüyrigin jasaq ertip busandardı.
Oljalap elge tigen şerikterdi,
Eliniñ etek jeñin qımtap jürdi.
Lañ salğan el işine qaraqşı dep,
Zuqağa jala japqan jalaqşı köp.
Biliktiñ bir swmdığın sezgen Zuqa,
Tayınbay öter sudan balaq türmek.
Batırdı tosamız dep qaltarıstan,
Qañbaqtay domaladı qanşa dwşpan.
Didarın qılış şauıp qan jusada,
Jauınan jeñilmeytin arpaalısqan.
Aşılıp bilik jaqtıñ aranı köp,
Zuqağa talay qwrıq saladı kep.
Qwlşınıp mıñ toğız jüz besinşi jıl,
Mekkege bardı Allanıñ qalauı bop.
Adamğa parız öteu mwsılmandıq,
Jüregin jaratqanğa wsınğandıq.
Sırtınan qara qıtay qaqpan qwrıp,
Zuqanıñ añdıp jürdi isin barlıq.
Oljasın el-jwrtına ülestirip,
As işti at jalında küres qılıp.
Auıru, jetim-jesir, joq-jitikti,
Asırap jürdi aman kün ötkizip.
Altaydıñ arpalısı jetpegendey,
Bir qwyın kirdi tağı şetten endey.
Aq orıs Sarsümbeni basıp aldı,
Jwt barma jer audarıp köşken eldey.
Sobettiñ qızılınan qısım körip,
Genaral Bäkiş jidı küşin berik.
Bir tümen äskerimen kelip kirdi,
Altaydan oñalam dep bütindelip.
Uäli Altaydağı Ju dau iiñ,
Orısqa oqtağan joq bir qaruın.
Öltirdi qwsalanıp özin özi,
Halıqqa jağday boldı bwlda qiın.
Şendiler aq orısqa bügejektep,
Bağındı basın iip tizerlep kep.
Wsındı tapqan tartu taralğısın,
Jan tätti ölmey aman tünemek bop.
Qazaqtıñ bwlap ,talap dünie mülkin,
Apardı aq orısqa dürkin,dürkin.
Sarsümbe mañındağı mazasız el,
Zuqanıñ dalasına audı bir kün.
Ağılıp Sarsümbeden qaşqan halıq,
Qanzu, düñgen,wyğır bop toptaldı anıq.
Eñirep er Zuqanıñ elin taptı,
Tünde köşip jartasqa japsarlanıp.
Auğan el borday tozıp zorğa keldi,
Elin batır qwtqarmaq sordan endi.
Jüz elu otbası eken sanağanda,
Er Zuqa jarılqadı qormal eldi.
Şonjığa el irgesin jaydı aparıp,
Qazanına as, aldına malda salıp.
Osılay tebingisi targe şirip,
Qol bastap jürdi batır alğa şauıp.
Asqınıp aq orıstıñ jendetteri,
Örmelep Öraltayğa kelmek beri.
Jiberip el işine tıñşıların,
Eldi tağı ezgilep şeñbektedi.
Baspalap batır Zuqa izin jaudıñ,
Köbin qolğa tüsirdi zwlımdardıñ.
Twtqınnan genaralğa hat jazadı,
Nüktesin qoyu üşin wzın daudıñ.
Mınaday hat mazmwnı qısqa ğana,
«Altayğa Bäkiş mırza swq qadama.
Jerimdi öz erkiñmen bosatpasañ,
Basıñdı batır Zuqa qwtqarama .
Hatıma jauap qaytar oqıp anıq,
Jasqanar jan emespin bası ğarıp.
Kelmeseñ kelisimge qanıñdı işem,
Ertistiñ jağasınan tosıp alıp».
Zuqanıñ sırttan estip ataq dañqın,
Genaral bağıp jürgen istiñ artın.
Mına suıq habardı estigen soñ,
Ürey bilep tarttı onıñ jüzi salqın.
Jayılğan şebin jinap daladağı,
Batırdıñ jazğan hatın saraladı.
Qazaqtıñ qarulanğan jasağına,
Küşiniñ jetpeytinin şamaladı.
Bağınıp baytaq dala batırına,
Qalıñ jau jer audardı jasırına.
Esterin eseñgirep äreñ jidı,
Moñğoldıñ jatken kezde asuına.
Erjürek Zuqa netken nar twlğa edi,
Orıstan azat qıldı Sarsümbeni.
Jaudan jerin qızğıştay qorğasada,
Biliktiñ qabağı oğan qatulı edi.
Uy jıñ go degen qıtay äkim kelip,
Altaydı uısqa aldı qasın kerip.
Qabırğası qayıstı qalıñ eldiñ,
Alman salıq erekşe basım bolıp.
Üyjıñgo bastıq emes, qastıq boldı,
Sozbadı oğan Zuqa dostıq qoldı.
Qaljırap qara halıq kün-kün sayın,
El işine joqşılıq, aştıq keldi.
Halıqtıñ halın körip qatardağı,
Tağıda beker qarap jata almadı.
Salıqqa qarsı twrıp küres aştı,
Bilikter onan arman qaharlandı.
Uyjıñgo Madarıñdı bölekteydi,
«Soğısqanmen Zuqadan jel ötpeydi.
Oñtaylı amal tauıp oñaşada,
Zwlımnıñ közin qwrtu kerek deydi».
Madarıñ düñgen edi qolı qandı,
Jasaq saylap qaruın qolına aldı.
Auılğa aldımenen tıñşı salıp,
Mälimet el işinen tolıq aldı.
Tauıp ap Ibrahim men Jaqiyanı,
Madarıñ oñaşağa şaqıradı.
«Perişte joldan taydı altın körip,
Adamnıñ osı bolar aqımağı.
Jaqiya jetim qalıp jastan dara,
Baurına basıp Zuqa baqqan bala.
Ibrahimda osı üydiñ asın işip,
Esin jiıp etegin japqan bala.
Şomılıp tınıştıqqa qalıñ adır,
El köşti küzeulikke abır- sabır.
Batırları attanıp jer şaluğa,
Zuqa qaldı tınıştıq ber dep täñir.
Bwl oray jaudıñ kütken mezgili edi,
Jüz äsker Madarıñnıñ keldi legi.
Batırdıñ basıp kirip ordasına,
Ayamay adamdardı ezgiledi.
Ornınan twrıp batır tezdikpenen,
Jamsattı birneşeuin kezdikpenen.
Amal ne jaudıñ oğı qansıratıp,
Şığardı soñğı demin erlikpenen.
Qayran er qapiyada jwmdı közin,
Ayta almay köñildegi aqtıq sözin.
Malğwndar erdi malşa bauızdadı,
Jwlıp ap basındağı appaq bözin.
Qapiya jaudıñ tüsip qorlığına,
Sayalı bir bäyterek solı mına.
Bas keser Sarsümbege tartıp ketti,
Batırdıñ basın sap ap qorjınına.
Basşılır qanpezerdi madaqtasıp,
Oljanı bir kädege jarattı aşıq.
Qırannıñ köpirine ilip qoydı,
Batırdıñ altın basın salaqtatıp.
Mıq toğız jüz jiırma segiz küzde,
Belqwdıq qanğa battı jalğız tünde.
Altaydıñ on eki abaq eli tüsti,
Zar şegip zapıran qwsqan auır küyge.
Jüdetip auır qayğı jürekterin,
Sezbedi el ayğa juıq kün ötkenin.
Batırdıñ basın daulap bas qalağa,
Wrpağı bardı arqalap tilekterin.
Endi eşkim jasamas dep bülikşilik,
Qandı qol bastı berdi külip twrıp.
Esti wrpaq bastı äkelip kömdi körge,
Batırdıñ denesimen biriktirip.
Jaqsınıñ özi ketip atı qaldı,
Artına ölmes dastan hatı qaldı.
Ruqına qwran dwğa bağış etip,
Esilin eli künde esine aldı.
Eline üles qosıp eseli köp,
Er Zuqa ötti eliniñ seteri bop.
Adamdıq qasietinen qwnar alğan,
Wrpağı östi bügin jeteli bop.
Qazağım ötken zaman boldı qiın,
Zuhaday jau qolında soldı güliñ.
Babalar armandağan täuelsizdik,
Basına altı Alaştıñ qondı bügin.
«Wlı dala eline» wran bolıp,
Jasasın batır ruhı jır-än bolıp.
Baqıl bol,oralmasqa ketken babam,
Wrpaqqa önegeden twmar berip.
Gülnwr Orazbayqızı
06.06.2016
kerey.kz
Pikir qaldıru