AŞINA NIZEK QAĞAN BOLDI
kerey.kz
Ünbe bekinisti örtep, ondağı Tañ äskerlerin tügelge juıq jayratıp salğannan keyin, Börili taudıñ bökterindegi bwrınğı Şal batırğa qarastı eldi jiıp, aqsaqaldar men ağamandarın törge otırğızıp, osı jolı özine eñ birinşi bolıp ün qosqan Monşaq batırdı qasına alıp, Aşına Nizekti tülis türikterine qağan etip köterdi. Köterip twrıp büy dedi:
—Elim, jwrtım! Endi esteriñdi jiıñdar. Täñiri türikti qoldauda. Türki halqınıñ oydağı, qırdağısınıñ, tülis pen tardwştağısınıñ, Jetibaş pen Toğız ersen, Altı duandağısınıñ – bäriniñ täleyi keler kün tudı. Büginde Tabğaş memleketi qorqınıştı emes. Ol jan-jağınan tosıldı. Şığısta koreyler men qıtandar köterilip, Tabğaş äskerin jerinen qusa, batısta tibetter olardıñ jazasın berude. Onıñ üstine auruşañ patşa eldi biley almay, onıñ äyeli bar bilikti uısına wstap, Li tekti patşa äuletin tügel qwrtuda. Köne uäzirlerdiñ közin joyıp, tipti taqqa ie boladı-au degen bauır eti balalarına deyin bir-birlep tazalauda. Onıñ bar maqsatı patşanıñ közi jwmılısımen bilikti öz qolına alu. Ol zeyil, şekten şıqqan ozbır. Eger türki halqı onıñ teperişine tüsse qwrıdı dey beriñiz. Onda eldikten, erkindikten ümit kütpeñder. Türki halqı İlik (El) qağannan ayırılğalı beri elsiz, essiz, qağansız ömir sürdik. Qağannıñ ornına Tabğaş töreleri bizdi biledi. Halıqtıñ tapqan-tayanğanı, jılı-jwmsağı solardıñ auzın maylauğa ketti. Er azamattarımız üyde otırmaytın boldı, bäri Tabğaş memleketi üşin isin-küşin berip, sol üşin qwlaq estip, köz körmegen jat jwrttarda şayqastı. Tibet pen Koreydegi şayqastarda, teñizdegi dauıldarda öldi. Qalğanı Talqımda tas qalap, Sarıözen men Keñarıqta keme süyredi. Qızdarıñ Tabğaş töreleriniñ bası baylı küñine aynaldı. Endi sol qorlıqtan qwtılar, el boluğa wmtılar kün tudı. Eger qazir wmtılmasañ, türki halqı, öziñde obal joq. Bwdan bılay bir-biriñdi mineme. Elge basşı, basşığa qosşı tabılmadı demeñder. Sol üşin bügin jerimizden Tabğaş törelerin quıp, osınau jer ortası kök töbede – qasietti Börili taudıñ bökterinde, alaşqa añız bolğan Şal batırdıñ elinde tülis türikterin jiıp, olarğa ata-babasınan qara köktiñ twqımı, keşegi elim dep eñiregen İlik qağannıñ inisi Aşına Nizekti qağan köterdik, Türki qağanatın qayta qwrdıq! – dedi.
Osı kezde Börili taudıñ bauırına jinalıp, iin tirese lıqsığan jwrt bir-birimen jarısıp:
—Aruaq! Aruaq! – dep ayqayladı. Sadağı barı sadağın, qılışı barı qılışın, aybaltası barı aybaltasın kökke sermedi.
Qariyalar:
—O, jarıq jalğan, Kök Täñirim, bizdiñ de köz jasımızdı köretin küniñ bar eken-au! – dep eñirep twrdı.
Alqalağan jwrt Aşına Nizekti aq kiizge salıp qağan köterdi. Basına qağandıq täj kigizip, üstine oqalı ton japtı. Qasına börili bayraq köterip, bes qaruın saylağan öñşeñ atpal azamattardı qoydı. «Talay jıl jauğa esemiz ketti, qor boldıq, ar-namısımız taptaldı. Azıp-tozdıq. Esimiz şığıp, eñsemiz tüsti. Tabğaş qağan jarılqay ma dep jabırqau äri jaramsaq küy keştik. Endi jeter, ata-babalarımız mıñ jıl bas imegen jauğa endi bas iemiz be? Mıñ jıl attan tüspegende endi attan tüsemiz be? Mıñ jıl böri bolıp endi köşken jwrtta şoqiğan bwralqı ittiñ künin keşemiz be!» dep jigitter bir-birine jiger berip, erşimdenip alğa şıqtı. Ata-baba jolımen jürip, qandı-qasap şayqastarda el üşin ölsek te ökinbeymiz dep nağız erlerdey silkinip, küş-qayratı tasıp, buırşınday bwlqınıp twrdı.
Olardıñ közderinen wşqındağan ottı körip Aşına Nizek qağannıñ köñili toldı.
—Jarandar! – dedi ol eki qolın joğarı köterip alaqanın jayıp twrıp, jarandar, bizder – mına otırğan Aşide Ünbe, Monşaq, bärimiz jastayımızdan Tabğaş elinde, onıñ astanasında östik. Kindik kesken jwrtımızdan, qasietti qara mekenimizden alısta jürdik. Biraq birde-bir kün qara orman halqımızdı esimizden şığarmadıq. Tabğaş eliniñ orda saraylarına, swlu qızdarına qızıqpadıq. Patşanıñ qwzırına köz süzbedik. Endi, mine, bükil küş-jigerimizdi elimizge bereyik dep keldik. Degenmen bwl bizdiñ wlı isimizdiñ bası ğana. Qayta şapqan jau jaman demekşi, bügin biz Van Liben'di elden alastasaq ta, ol erteñ qalıñ qolmen qaytıp keledi. Demek soyqannıñ soñı äli alda. Türki jwrtı qırıq jıldan beri körmegen qandı qasap şayqasqa kirgeli otır. Endeşe, nar täuekel! Jağalaspay jan qalmas. Türiktiñ kieli jeri, suı, Kök täñiri, böri iesi qoldasın bizdi. Aruaqtardıñ atımen ant eteyik, türki halqın öz törine özin şığarmay, teñdikke jetkizbey, osı alğan betimizden qaytpaymız! – dedi.
Onıñ sözin ınta qoya tıñdağan jwrt tağı da teñselip:
—Aruaq! Aruaq! – desti.
Soğan ilesip Börili taudıñ qwz-jartastarı da «Aruaq! Aruaq!» dep jañğırıqtı. Sol aybındı ün sayın dalağa jayılıp, Altay men Alatauğa, Hanğay etekterine, odan äri köldey tolqıp Qıdırhan qiyasına deyin jetti. Boyında namıs, keudesinde otı bardıñ bäri oyandı.
Aşına Nizek söylep bolğanda jwrt işinen Qwlaşın qart suırılıp şığıp, eşkimge ese bermey söylep ketti:
— Au, jarandar, älginde mına jigit Tabğaştıñ sändi saraylarına, swlu qızdarına qızıqpadıq, qara orman halqımızdı oylap qaytıp keldik dedi. Eger şınımen sonday bolsa bwl nağız er eken. Men bwl jigitke boy jetip otırğan qızımdı beremin! – dedi.
Jwrt du etip onı alqap ala jöneldi. Qağan dabırlağan, keu-keulegen jwrttı zorğa toqtattı. Şaldı qasına şaqırıp, iilip iltipat jasap, sosın nöpirlegen äleumetke qarap, dauısın soza büy dedi:
—Aynalayın jwrtım, aqsaqaldıñ mağan istegen bwl sıy-siyapatın osındağı oşarlı elimniñ körsetken qwrmeti dep qabıl aldım. Biraq qazir qalıñdıq oynap, bel şeşip jatatın kez emes, alısta jasanğan jau kele jatır. Olar osında jetkenşe mwndağı eldi Şwğay qwzınıñ bir şetine köşirip, soğısqa dayındaluımız kerek. Qaşan soğıs bitip, el eñsesin tiktegende, öz jerimizge özimiz ie bolıp, qağanattıñ qabırğası bekigende bwl kisiniñ qızın ata-baba jolımen ayttırıp alamın. Oğan deyin bolaşaq qalıñdığım sizderge amanat!
Osı kezde jwrt tağı da du etip qarttı da, qağandı da maqtap jattı. Bireuler:
—Şalekeñ jaradı, onday erge bermegen qızın kimge beredi! – dese, endi bireuler:
—Soğan jaray qağan da jigitşilik tanıttı. Baukeserin ayttı, desti.
Qağan basındağı täjin alıp, üstindegi oqalı tonın şeşti. Onıñ ornına dulığa-sauıtın kiip, belin jarqırağan jalpaq kemermen budı. Sol kemerge baylanğan narkesken aq almasın lıqsıtıp bir qozğap, qınına qayta saldı da:
—Au, jwrtım, bwl jiın osımen tämam. Endigi tirligimiz attıñ jalı, tüyeniñ qomında boladı. Qaşan el irgesin bekemdep, jaumen esep ayırısqanşa ersili-qarsılı sarsaldañnan köz aşpaymız. Azattıq jolı auır jol. Jan qinalmay, qan tögilmey kelmeydi! Onı bilgenderiñ abzal – dedi.
Osı sözderin aytıp ol alıs-jaqınnan kelgen är ru-taypanıñ aqsaqaldarın, ağamandarın qasına şaqırdı. Ülken jiındı taratıp, bwl kelgenderden jasaqtıñ, at-kölik, qaru-jaraqtıñ, azıq-tülik, kiim-keşektiñ, jorıqta tiger japa qostıñ esebin aldı. Bäri oydağıday eken. Bwğan qabağat quanğan ol osınıñ bärin aldın ala qapısız dayındatıp ülgergen Ünbege dän rizaşılığın bildirdi.
—Men emes, jwrttıñ özi de osığan dayındalıp otır ğoy, dep Ünbe Nizektiñ arqasınan qaqtı.
—Söz bar ma! Endi jwrttıñ osı ıntasın jerde qoymay, jwdırıqtay jwmılıp, Tabğaş qağandı täubasına keltireyik,- dedi Nizek.
Ata-babalarınan qalğan ülken aq ordağa taypa aqsaqaldarı men ağamandarın, äsker basıların jinadı. Ülken aq boz ayğırdı qwrbanğa şalıp, aruaqtardı eske alıp, qanğa qoldarın malıp otırıp anttastı. Aqsaqaldar tügel türiktiñ bas sardarı etip Aşına Nizektiñ özin sayladı. Odan soñ är ru-taypanı negiz etip tümendik, mıñdıq, jüzdik basşıların tağayındadı. Är tümendiktiñ, mıñdıqtıñ jau-jalamda wstaytın tuları saraptan ötti.
—”MÄÑGİTAS” romanınan üzindi
Pikir qaldıru