اشىنا نيزەك قاعان بولدى
kerey.kz
ۇنبە بەكىنىستى ورتەپ، ونداعى تاڭ اسكەرلەرىن تۇگەلگە جۋىق جايراتىپ سالعاننان كەيىن، ءبورىلى تاۋدىڭ بوكتەرىندەگى بۇرىنعى شال باتىرعا قاراستى ەلدى جيىپ، اقساقالدار مەن اعاماندارىن تورگە وتىرعىزىپ، وسى جولى وزىنە ەڭ ءبىرىنشى بولىپ ءۇن قوسقان مونشاق باتىردى قاسىنا الىپ، اشىنا نيزەكتى ءتۇلىس تۇرىكتەرىنە قاعان ەتىپ كوتەردى. كوتەرىپ تۇرىپ ءبۇي دەدى:
—ەلىم، جۇرتىم! ەندى ەستەرىڭدى جيىڭدار. ءتاڭىرى تۇرىكتى قولداۋدا. تۇركى حالقىنىڭ ويداعى، قىرداعىسىنىڭ، ءتۇلىس پەن تاردۇشتاعىسىنىڭ، جەتىباش پەن توعىز ەرسەن، التى دۋانداعىسىنىڭ – ءبارىنىڭ تالەيى كەلەر كۇن تۋدى. بۇگىندە تابعاش مەملەكەتى قورقىنىشتى ەمەس. ول جان-جاعىنان توسىلدى. شىعىستا كورەيلەر مەن قىتاندار كوتەرىلىپ، تابعاش اسكەرىن جەرىنەن قۋسا، باتىستا تيبەتتەر ولاردىڭ جازاسىن بەرۋدە. ونىڭ ۇستىنە اۋرۋشاڭ پاتشا ەلدى بيلەي الماي، ونىڭ ايەلى بار بيلىكتى ۋىسىنا ۇستاپ، لي تەكتى پاتشا اۋلەتىن تۇگەل قۇرتۋدا. كونە ۋازىرلەردىڭ كوزىن جويىپ، ءتىپتى تاققا يە بولادى-اۋ دەگەن باۋىر ەتى بالالارىنا دەيىن ءبىر-بىرلەپ تازالاۋدا. ونىڭ بار ماقساتى پاتشانىڭ كوزى جۇمىلىسىمەن بيلىكتى ءوز قولىنا الۋ. ول زەيىل، شەكتەن شىققان وزبىر. ەگەر تۇركى حالقى ونىڭ تەپەرىشىنە تۇسسە قۇرىدى دەي بەرىڭىز. وندا ەلدىكتەن، ەركىندىكتەن ءۇمىت كۇتپەڭدەر. تۇركى حالقى ىلىك (ەل) قاعاننان ايىرىلعالى بەرى ەلسىز، ەسسىز، قاعانسىز ءومىر سۇردىك. قاعاننىڭ ورنىنا تابعاش تورەلەرى ءبىزدى بيلەدى. حالىقتىڭ تاپقان-تايانعانى، جىلى-جۇمساعى سولاردىڭ اۋزىن مايلاۋعا كەتتى. ەر ازاماتتارىمىز ۇيدە وتىرمايتىن بولدى، ءبارى تابعاش مەملەكەتى ءۇشىن ءىسىن-كۇشىن بەرىپ، سول ءۇشىن قۇلاق ەستىپ، كوز كورمەگەن جات جۇرتتاردا شايقاستى. تيبەت پەن كورەيدەگى شايقاستاردا، تەڭىزدەگى داۋىلداردا ءولدى. قالعانى تالقىمدا تاس قالاپ، سارىوزەن مەن كەڭارىقتا كەمە سۇيرەدى. قىزدارىڭ تابعاش تورەلەرىنىڭ باسى بايلى كۇڭىنە اينالدى. ەندى سول قورلىقتان قۇتىلار، ەل بولۋعا ۇمتىلار كۇن تۋدى. ەگەر قازىر ۇمتىلماساڭ، تۇركى حالقى، وزىڭدە وبال جوق. بۇدان بىلاي ءبىر-ءبىرىڭدى مىنەمە. ەلگە باسشى، باسشىعا قوسشى تابىلمادى دەمەڭدەر. سول ءۇشىن بۇگىن جەرىمىزدەن تابعاش تورەلەرىن قۋىپ، وسىناۋ جەر ورتاسى كوك توبەدە – قاسيەتتى ءبورىلى تاۋدىڭ بوكتەرىندە، الاشقا اڭىز بولعان شال باتىردىڭ ەلىندە ءتۇلىس تۇرىكتەرىن جيىپ، ولارعا اتا-باباسىنان قارا كوكتىڭ تۇقىمى، كەشەگى ەلىم دەپ ەڭىرەگەن ىلىك قاعاننىڭ ءىنىسى اشىنا نيزەكتى قاعان كوتەردىك، تۇركى قاعاناتىن قايتا قۇردىق! – دەدى.
وسى كەزدە ءبورىلى تاۋدىڭ باۋىرىنا جينالىپ، ءيىن تىرەسە لىقسىعان جۇرت ءبىر-بىرىمەن جارىسىپ:
—ارۋاق! ارۋاق! – دەپ ايقايلادى. ساداعى بارى ساداعىن، قىلىشى بارى قىلىشىن، ايبالتاسى بارى ايبالتاسىن كوككە سەرمەدى.
قاريالار:
—و، جارىق جالعان، كوك ءتاڭىرىم، ءبىزدىڭ دە كوز جاسىمىزدى كورەتىن كۇنىڭ بار ەكەن-اۋ! – دەپ ەڭىرەپ تۇردى.
القالاعان جۇرت اشىنا نيزەكتى اق كيىزگە سالىپ قاعان كوتەردى. باسىنا قاعاندىق ءتاج كيگىزىپ، ۇستىنە وقالى تون جاپتى. قاسىنا ءبورىلى بايراق كوتەرىپ، بەس قارۋىن سايلاعان وڭشەڭ اتپال ازاماتتاردى قويدى. «تالاي جىل جاۋعا ەسەمىز كەتتى، قور بولدىق، ار-نامىسىمىز تاپتالدى. ازىپ-توزدىق. ەسىمىز شىعىپ، ەڭسەمىز ءتۇستى. تابعاش قاعان جارىلقاي ما دەپ جابىرقاۋ ءارى جارامساق كۇي كەشتىك. ەندى جەتەر، اتا-بابالارىمىز مىڭ جىل باس يمەگەن جاۋعا ەندى باس يەمىز بە؟ مىڭ جىل اتتان تۇسپەگەندە ەندى اتتان تۇسەمىز بە؟ مىڭ جىل ءبورى بولىپ ەندى كوشكەن جۇرتتا شوقيعان بۇرالقى ءيتتىڭ كۇنىن كەشەمىز بە!» دەپ جىگىتتەر ءبىر-بىرىنە جىگەر بەرىپ، ەرشىمدەنىپ العا شىقتى. اتا-بابا جولىمەن ءجۇرىپ، قاندى-قاساپ شايقاستاردا ەل ءۇشىن ولسەك تە وكىنبەيمىز دەپ ناعىز ەرلەردەي سىلكىنىپ، كۇش-قايراتى تاسىپ، بۋىرشىنداي بۇلقىنىپ تۇردى.
ولاردىڭ كوزدەرىنەن ۇشقىنداعان وتتى كورىپ اشىنا نيزەك قاعاننىڭ كوڭىلى تولدى.
—جاراندار! – دەدى ول ەكى قولىن جوعارى كوتەرىپ الاقانىن جايىپ تۇرىپ، جاراندار، بىزدەر – مىنا وتىرعان اشيدە ۇنبە، مونشاق، ءبارىمىز جاستايىمىزدان تابعاش ەلىندە، ونىڭ استاناسىندا وستىك. كىندىك كەسكەن جۇرتىمىزدان، قاسيەتتى قارا مەكەنىمىزدەن الىستا جۇردىك. بىراق بىردە-ءبىر كۇن قارا ورمان حالقىمىزدى ەسىمىزدەن شىعارمادىق. تابعاش ەلىنىڭ وردا سارايلارىنا، سۇلۋ قىزدارىنا قىزىقپادىق. پاتشانىڭ قۇزىرىنا كوز سۇزبەدىك. ەندى، مىنە، بۇكىل كۇش-جىگەرىمىزدى ەلىمىزگە بەرەيىك دەپ كەلدىك. دەگەنمەن بۇل ءبىزدىڭ ۇلى ءىسىمىزدىڭ باسى عانا. قايتا شاپقان جاۋ جامان دەمەكشى، بۇگىن ءبىز ۆان ليبەندى ەلدەن الاستاساق تا، ول ەرتەڭ قالىڭ قولمەن قايتىپ كەلەدى. دەمەك سويقاننىڭ سوڭى ءالى الدا. تۇركى جۇرتى قىرىق جىلدان بەرى كورمەگەن قاندى قاساپ شايقاسقا كىرگەلى وتىر. ەندەشە، نار تاۋەكەل! جاعالاسپاي جان قالماس. تۇرىكتىڭ كيەلى جەرى، سۋى، كوك ءتاڭىرى، ءبورى يەسى قولداسىن ءبىزدى. ارۋاقتاردىڭ اتىمەن انت ەتەيىك، تۇركى حالقىن ءوز تورىنە ءوزىن شىعارماي، تەڭدىككە جەتكىزبەي، وسى العان بەتىمىزدەن قايتپايمىز! – دەدى.
ونىڭ ءسوزىن ىنتا قويا تىڭداعان جۇرت تاعى دا تەڭسەلىپ:
—ارۋاق! ارۋاق! – دەستى.
سوعان ىلەسىپ ءبورىلى تاۋدىڭ قۇز-جارتاستارى دا «ارۋاق! ارۋاق!» دەپ جاڭعىرىقتى. سول ايبىندى ءۇن سايىن دالاعا جايىلىپ، التاي مەن الاتاۋعا، حانعاي ەتەكتەرىنە، ودان ءارى كولدەي تولقىپ قىدىرحان قياسىنا دەيىن جەتتى. بويىندا نامىس، كەۋدەسىندە وتى باردىڭ ءبارى وياندى.
اشىنا نيزەك سويلەپ بولعاندا جۇرت ىشىنەن قۇلاشىن قارت سۋىرىلىپ شىعىپ، ەشكىمگە ەسە بەرمەي سويلەپ كەتتى:
— اۋ، جاراندار، الگىندە مىنا جىگىت تابعاشتىڭ ءساندى سارايلارىنا، سۇلۋ قىزدارىنا قىزىقپادىق، قارا ورمان حالقىمىزدى ويلاپ قايتىپ كەلدىك دەدى. ەگەر شىنىمەن سونداي بولسا بۇل ناعىز ەر ەكەن. مەن بۇل جىگىتكە بوي جەتىپ وتىرعان قىزىمدى بەرەمىن! – دەدى.
جۇرت دۋ ەتىپ ونى القاپ الا جونەلدى. قاعان دابىرلاعان، كەۋ-كەۋلەگەن جۇرتتى زورعا توقتاتتى. شالدى قاسىنا شاقىرىپ، ءيىلىپ ءىلتيپات جاساپ، سوسىن نوپىرلەگەن الەۋمەتكە قاراپ، داۋىسىن سوزا ءبۇي دەدى:
—اينالايىن جۇرتىم، اقساقالدىڭ ماعان ىستەگەن بۇل سىي-سياپاتىن وسىنداعى وشارلى ەلىمنىڭ كورسەتكەن قۇرمەتى دەپ قابىل الدىم. بىراق قازىر قالىڭدىق ويناپ، بەل شەشىپ جاتاتىن كەز ەمەس، الىستا جاسانعان جاۋ كەلە جاتىر. ولار وسىندا جەتكەنشە مۇنداعى ەلدى شۇعاي قۇزىنىڭ ءبىر شەتىنە كوشىرىپ، سوعىسقا دايىندالۋىمىز كەرەك. قاشان سوعىس ءبىتىپ، ەل ەڭسەسىن تىكتەگەندە، ءوز جەرىمىزگە ءوزىمىز يە بولىپ، قاعاناتتىڭ قابىرعاسى بەكىگەندە بۇل كىسىنىڭ قىزىن اتا-بابا جولىمەن ايتتىرىپ الامىن. وعان دەيىن بولاشاق قالىڭدىعىم سىزدەرگە امانات!
وسى كەزدە جۇرت تاعى دا دۋ ەتىپ قارتتى دا، قاعاندى دا ماقتاپ جاتتى. بىرەۋلەر:
—شالەكەڭ جارادى، ونداي ەرگە بەرمەگەن قىزىن كىمگە بەرەدى! – دەسە، ەندى بىرەۋلەر:
—سوعان جاراي قاعان دا جىگىتشىلىك تانىتتى. باۋكەسەرىن ايتتى، دەستى.
قاعان باسىنداعى ءتاجىن الىپ، ۇستىندەگى وقالى تونىن شەشتى. ونىڭ ورنىنا دۋلىعا-ساۋىتىن كيىپ، بەلىن جارقىراعان جالپاق كەمەرمەن بۋدى. سول كەمەرگە بايلانعان ناركەسكەن اق الماسىن لىقسىتىپ ءبىر قوزعاپ، قىنىنا قايتا سالدى دا:
—اۋ، جۇرتىم، بۇل جيىن وسىمەن ءتامام. ەندىگى تىرلىگىمىز اتتىڭ جالى، تۇيەنىڭ قومىندا بولادى. قاشان ەل ىرگەسىن بەكەمدەپ، جاۋمەن ەسەپ ايىرىسقانشا ەرسىلى-قارسىلى سارسالداڭنان كوز اشپايمىز. ازاتتىق جولى اۋىر جول. جان قينالماي، قان توگىلمەي كەلمەيدى! ونى بىلگەندەرىڭ ابزال – دەدى.
وسى سوزدەرىن ايتىپ ول الىس-جاقىننان كەلگەن ءار رۋ-تايپانىڭ اقساقالدارىن، اعاماندارىن قاسىنا شاقىردى. ۇلكەن جيىندى تاراتىپ، بۇل كەلگەندەردەن جاساقتىڭ، ات-كولىك، قارۋ-جاراقتىڭ، ازىق-تۇلىك، كيىم-كەشەكتىڭ، جورىقتا تىگەر جاپا قوستىڭ ەسەبىن الدى. ءبارى ويداعىداي ەكەن. بۇعان قاباعات قۋانعان ول وسىنىڭ ءبارىن الدىن الا قاپىسىز دايىنداتىپ ۇلگەرگەن ۇنبەگە ءدان ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
—مەن ەمەس، جۇرتتىڭ ءوزى دە وسىعان دايىندالىپ وتىر عوي، دەپ ۇنبە نيزەكتىڭ ارقاسىنان قاقتى.
ء—سوز بار ما! ەندى جۇرتتىڭ وسى ىنتاسىن جەردە قويماي، جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ، تابعاش قاعاندى ءتاۋباسىنا كەلتىرەيىك،- دەدى نيزەك.
اتا-بابالارىنان قالعان ۇلكەن اق ورداعا تايپا اقساقالدارى مەن اعاماندارىن، اسكەر باسىلارىن جينادى. ۇلكەن اق بوز ايعىردى قۇربانعا شالىپ، ارۋاقتاردى ەسكە الىپ، قانعا قولدارىن مالىپ وتىرىپ انتتاستى. اقساقالدار تۇگەل تۇرىكتىڭ باس ساردارى ەتىپ اشىنا نيزەكتىڭ ءوزىن سايلادى. ودان سوڭ ءار رۋ-تايپانى نەگىز ەتىپ تۇمەندىك، مىڭدىق، جۇزدىك باسشىلارىن تاعايىندادى. ءار تۇمەندىكتىڭ، مىڭدىقتىڭ جاۋ-جالامدا ۇستايتىن تۋلارى ساراپتان ءوتتى.
—”ماڭگىتاس” رومانىنان ءۇزىندى
پىكىر قالدىرۋ