Bala kezimizde teledidardan «Qar patşayımı» jäne «Su perisi» mul'tfil'mi jii beriletin.

Bwl mul'tfil'm­derdi körgen balalar qızığıp, Andersenniñ ertegilerin izdep jürip, oqitın. Olardıñ bäri de ertegi älemine, anığı, Andersenniñ älemine ğaşıq edi. Jazuşı ertegilerinde «Adamzattı, jalpı älemdi meyirimdilik qwtqaradı» degen oy aytadı.
Andersen: «Ertekti eşqaşan oydan qwrastırmay­mın. Jazu üsteline otırğanda
alıp äyel esikten kirip kelip: «Men ertekşimin»dep jelkemnen qarap, bärin bayandap twradı. Men tek qağazğa tüsirem» dep jazadı. Endi birde ertekşi: «Iä, meniñ ertekti oydan qwrastıratın kezderim bar. Biraq, eşqaşan ötirik jazbaymın» dep jazadı.

Balalarğa quanış sıy­lağan Andersen balalıq şa­ğın eske alıp, bılay deydi: «Äkem bizge dauıstap komediya men ertegiler ğana emes, tarihi şığarmalar men Bibliyanı da oqıp beretin. Bir küni Bibliyanı oqıp bolğasın äkem tereñ oyğa battı, sosın anama oylağanı turalı ayttı ğoy deymin, anam onı tüsingisi kelmegen tür tanıttı. Äkem sol künnen bastap jıldar boyı öz äleminde twyıqtala berdi. Bir küni Bibliyanı aştı da: «Iisus Hristos ta biz sekildi et pen süyekten jaralğan adam, biraq öte erekşe adam bolğan» dedi. Anam äkemniñ sözinen şo­şıp ketip, keşirim swrap, köziniñ jasın tökti. Äkem­niñ sözinen men de qattı qo­rıqtım, Qwdayğa jalba­rınıp, äkemniñ künäsi üşin keşirim swradım».
Biraq… qarapayım etikşi balasına aytqan aqi­qattı äli künge deyin hris­tian äleminiñ ğalımdarı­nıñ özi aytuğa qorqadı. (Hristiandar Iisus Hris­tostı «Qwdaydıñ balası» deydi.)
Aqiqattı izdegen etikşi balasın qattı erkeletip, oğan jii ertegi aytıp be­retin. Äkesi özine özi oylı swraqtar qoyıp, jauabın izdep jüretin. Bir küni etikşi «İbilisti alıstan izdep, onı­men qalay küresudi oylaudıñ qajeti joq. İbilis bizdiñ jü­regimizde, onı jeñu üşin özi­mizdiñ näpsimizben küre­sui­miz kerek» dedi. Äke­siniñ osı äñgimesi Andersenniñ esinde mäñgilikke qalıp qoydı.
Andersen «Ateist sekildi oylaytın, biraq ardan attamay ömir süretin adam öziniñ Qwdayğa qanşalıqtı jaqın ekenin de bilmeydi. Sebebi, olar dindar ekijüzdi­lerge qarağanda eşqanday marapat kütpey, jaqsılıq jasaydı» dep jazadı. «Ba­qıttı boludıñ bir ğana jolı bar – jaqsılıq ja­sau» deydi tağı da.
Andersen ertegilerinde aqiqattı, Qwdaydı izdeydi. Jazuşınıñ jüregin saqtay alğan keyipkerleri ılği da jeñip şığadı.
Andersenniñ «Korol'diñ jaña köylegi» attı ertegisin Lev Tolstoy öte joğarı ba­ğalaptı. Ertektiñ qısqaşa syujeti mınanday: sändi kiin­gendi wnatatın maqtan­şaq korol'diñ patşalığına eki alayaq kelip: «Biz keremet köylek tige alamız. Ol köy­lekti tek qana adal, aqıldı adamdar ğana köredi Al, ol köylek aqımaqtardıñ közi­ne körinbeydi» dep aldaydı. Tiginşilerge korol' özine arnap, jaña köylek tigudi bwyıradı. «Köylektiñ kö­megi­men kimniñ aqıldı, kim­niñ aqımaq ekenin, kimniñ adal, kimniñ aram ekenin bilip alayın» dep oylaydı patşa. Uäzirleri eşqanday köylekti körmese de «köyle­giñiz keremet» maqtap keledi. Ärine, alayaq tiginşiler eşqanday köylek tikken joq edi. «Jaña köylegimdi kidim» dep oylağan korol' tırja­lañaş küyinde halıqtıñ aldına şığadı. Jwrt qo­rıqqanınan ün-tünsiz tw­radı. Kişkentay bala ğana «Korol' tırjalañaş» deydi balağa tän şınayılıqpen. Sonda ğana halıq ayqaylap, mazaqtap, küle bastaydı.
Bala ğana aqiqattı ay­tuğa qorıqpaydı jäne säbi jürek aqiqattı ayttım dep oylamaydı. Sebebi, ol ül­ken­der äleminiñ «oyı­nınan» müldem beyhabar edi. Adamğa eseygen sayın şın­dıqtı aytu da, onı qabıldau da qiınğa soğadı. Eresekter özderin ğana emes, şın­dıqtı da saudağa saladı. Şın­dıq – cäbidiñ peyi­lindey taza, möldir.
Sınşılar: «Ander­senniñ ertegileri – fantas­tika formasında berilgen ömirdiñ şındığı» deydi. Andersenniñ qay ertegisin alsañız da, ömirdiñ şın­dığın, aşı şındığın köresiz.
«Süykimsiz üyrek» erte­gisinde ana-üyrek birneşe balapan basıp şığadı. İşinde bireui basqalarına müldem wqsamaydı. Basqa üyrekter «Mına bireuiñ tım ülken, äri wsqınsız eken. Al, basqa balapandarıñ ädemi» deydi. Äbden üyrek­terden teperiş körgen kiş­kentay üyrek bası auğan jaqqa ketip qaladı. Kepter, kögerşinder de onı «wsqın­sız» dep keleke etedi. Aq­qular ğana üyrekti jatır­qamay, onımen qatar jüzedi. Aqqularmen suda jüzip jürgen «üyrek» sudan öz beynesin körip, tañğaladı. Özge qwstardıñ arasında äbden şettetilgen ol – özi­niñ şın mäninde aqqu eke­nin, üyrektiñ aqqu bala­panın basıp şıqqanın biledi.
Andersen osı ertegisi arqılı talanttardı, asıl­dardı bağalay bilmeytin öz qoğamın sınaydı.
«Andersen «Wsqınsız üyrekte» özi turalı jazdı. Ol özin aqquğa teñedi. Ol qaydağı aqqu? Ol bizdiñ qo­ğamdı, otanımızdı ke­le­mejdedi. Mwnday dünieni ba­sılımdar baspauı kerek» dep sınadı korol'dik cen­zor Meysling.
– Iä, ertektiñ bastı keyip­keri süykimsiz üyrek menmin, – dep Andersen moyın­daydı.
Meysling – Andersenniñ eski tanısı. Andersen gim­naziyada oqıp jürgende Meysling gimnaziyanıñ di­rektorı qızmetin atqarğan. Kedey otbasınan şıqqan Andersen on jeti jasında gimnaziyanıñ bastauış sı­nıbında oqıdı. Boyı sereygen wzın, arıq, mwrnı birinşi közge tüsetin bozbala Andersen öziniñ sınıptas­tarınan altı jas ülken edi. Wstazı Meysling Ander­sendi müldem wnatpadı. Balanıñ talantın tanımaq twrmaq, «Sizdiñ marqwm äkeñiz etikşi boldı. Ögey äkeñiz de – etikşi. Cizge oqu nege kerek, etikşi boluıñız kerek edi» dep keketip, kelemejdeytin. Äkesiniñ etikşi, al anasınıñ bay­lardıñ kirin juğanı üşin Andersenniñ eşqanday kinäsi joğın, eşbir bala ata-anasın tañday almay­tının tüsinuge Meyslingtiñ öresi jetpeytin.
Oqudı bitirgen Andersen Meyslingtiñ betine «Men sizden köp närse üyrendim. Biraq, adamdardı jek körudi üyrene almadım» dep aytıp ketedi. Al, Meysling kekşil edi. Biraq, ol qanşa jerden Andersenge kektense de, onıñ şığarmaşılıqtağı jolın jaba almadı. Sebebi, Andersendi qwrmetteytin adamdar köp edi. Tipti, An­dersenniñ tanımal, bedeldi zamandastarınıñ özi An­der­senmen aralasudı mär­tebe köretin. Aytqanday, Andersen gimnaziya bitir­genine qaramastan, qatemen jazıptı.
Andersen ömir boyı «meni bireuler ulap öltiredi, ne örtten ölemin» dep qorqıptı. Ünemi özimen birge «ört bola qalsa, tere­zeden sırtqa sekirip tüsem» dep arqan alıp jüripti. Andersenniñ ertegilerin qattı bağalaytın skandi­naviyalıq balalar ertekşige sıylıq jasağısı keledi. Olar aqşa jinap, Ander­senge bir qorap kämpit ji­beredi. «Meni bireuler ulap öltirmekşi» dep qorıqqan ertekşi kämpittiñ bir böli­gin körşiniñ balalarına taratıp beripti. Ertesine özi kämpit bergen balalardıñ aulada oynap jürgenin körgennen keyin barıp, Andersen kämpitten auız tiipti. Ol da köp talant se­kildi ömirdi jek köre twrıp, ölerdey süyetin egoist edi.
Andersenniñ 156 ertegi­siniñ 56-sı bastı keyipker­diñ ölimimen ayaqtaladı. Osığan baylanıstı jäne Andersenniñ bolmısına qarap, keybir ädebiet­tanu­şılar «Andersen balalardı jaqsı körmedi» dep jazadı. Öziniñ jalğızdığın qattı jaqsı körgen, jalğızdıq mwñına qamalıp ömir sür­gen jazuşı şığarmala­rında ömirdiñ şındığın jasırıp qala almadı.
Al, Andersen özin «er­tegişi» dep atağanın müldem wnatpaptı. «Men ertegini balalarğa emes, eresekterge arnap jazamın. Meniñşı­ğarmalarımnıñ mänin, filosofiyasın tüsinbey­siñder» dep renjidi eken. Jazuşı elu altı ertegisiniñ bastı keyipkerleriniñ ömi­rine «ükim oqısa», şığar­maların tek qana eresek­terge arnap jazdım dep oy­lağan şığar. Bälkim, şa­bıttanıp jazıp otırğanda erteginiñ syujeti özine de «bağınbay» ketken şığar.
Tipti, Andersenniñ közi tirisinde ertegişige qwrmet retinde tuğan qalası es­kertkiş qoyadı. Müsinşi Ogyust Sabe eskertkiştiñ jobasın jasap, Andersenge körsetedi. Kresloda An­dersen ertegi oqıp otıradı. Al, balalar ertekşini qor­şap, tıñdap otıradı. An­dersen «Men balalar jazu­şısı emespin!» dep ren­jigen soñ, müsinşi balalar­dı alıp tastaydı.
Jazuşı 40 jasında 26 jastağı şved änşisi Yenni Lindke ğaşıq boladı. Yen­nige arnap, «Qar patşayı­mı», «Bwlbwl» ertegilerin jazadı. Andersen Yennige eşbir äyelmen jaqın qa­rım-qatınasta bolmağanın aytıp, moyındaydı. Biraq, şınayı ertegişiniñ sezi­mine änşi jauap bermeydi. Ömiriniñ soñğı jıldarında Andersen jezökşeler üyine jii barıptı. Andersen­ta­nuşılar: «Ertekşi mwndağı birde-bir äyelge qolınıñ wşın da tigizgen joq. Ol ömirde adasıp ketken äyel­der­men wzaq söylesip otı­ratın. Olardıñ jandünie­sin, älemin zertteu üşin ğana baratın» dep jazadı. Key­bir derekterde Andersenniñ şeşesiniñ ekinşi küyeuinen tuğan qarındastarı jezök­şe bolğanı, olarmen jazu­şınıñ aralaspağanı ay­tıladı.
Köz tirisinde älemge äy­gili bolğan ertegişi «Şı­ğarmaşılığım üşin jeke basımnıñ baqıtınan bas tarttım. Ertegilerime ömi­rim­niñ qwnın töledim» dep jazadı kündeligine.
1872 jılı jazuşı ke­ruetten qwlap, jaraqat aladı. Andersen tis auruı­nan qattı azap şekse de, tisin jwldırmaptı. «Tis­te­rimniñ sanı şığarma­şılı­ğıma äser etedi» dep senipti özi. Soñğı tisi 1873 jılı tüs­kennen keyin müldem ertegi jazbaydı. 1875 jılı 70 jasında wlı ertegişi köz jwmadı. Jazuşını jer­leuge Daniyanıñ koroli de keledi.
Andersen ertegilerinde mäñgilik saualdarğa jauap izdeydi. Olşığarmalarında Qwdaydı izdeydi. Sebebi, ol ertegilerine Qwdaydıñ nwrı tamıp tüsken jazuşı edi.

Ayagül MANTAY,
Mäskeu

Ayqın-aqparat