بالا كەزىمىزدە تەلەديداردان «قار پاتشايىمى» جانە «سۋ پەرىسى» ءمۋلتفيلمى ءجيى بەرىلەتىن.

بۇل مۋلتفيلم­دەردى كورگەن بالالار قىزىعىپ، اندەرسەننىڭ ەرتەگىلەرىن ىزدەپ ءجۇرىپ، وقيتىن. ولاردىڭ ءبارى دە ەرتەگى الەمىنە، انىعى، اندەرسەننىڭ الەمىنە عاشىق ەدى. جازۋشى ەرتەگىلەرىندە «ادامزاتتى، جالپى الەمدى مەيىرىمدىلىك قۇتقارادى» دەگەن وي ايتادى.
اندەرسەن: «ەرتەكتى ەشقاشان ويدان قۇراستىرماي­مىن. جازۋ ۇستەلىنە وتىرعاندا
الىپ ايەل ەسىكتەن كىرىپ كەلىپ: «مەن ەرتەكشىمىن»دەپ جەلكەمنەن قاراپ، ءبارىن بايانداپ تۇرادى. مەن تەك قاعازعا تۇسىرەم» دەپ جازادى. ەندى بىردە ەرتەكشى: «ءيا، مەنىڭ ەرتەكتى ويدان قۇراستىراتىن كەزدەرىم بار. بىراق، ەشقاشان وتىرىك جازبايمىن» دەپ جازادى.

بالالارعا قۋانىش سىي­لاعان اندەرسەن بالالىق شا­عىن ەسكە الىپ، بىلاي دەيدى: «اكەم بىزگە داۋىستاپ كومەديا مەن ەرتەگىلەر عانا ەمەس، تاريحي شىعارمالار مەن بيبليانى دا وقىپ بەرەتىن. ءبىر كۇنى بيبليانى وقىپ بولعاسىن اكەم تەرەڭ ويعا باتتى، سوسىن اناما ويلاعانى تۋرالى ايتتى عوي دەيمىن، انام ونى تۇسىنگىسى كەلمەگەن ءتۇر تانىتتى. اكەم سول كۇننەن باستاپ جىلدار بويى ءوز الەمىندە تۇيىقتالا بەردى. ءبىر كۇنى بيبليانى اشتى دا: «يسۋس حريستوس تا ءبىز سەكىلدى ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان ادام، بىراق وتە ەرەكشە ادام بولعان» دەدى. انام اكەمنىڭ سوزىنەن شو­شىپ كەتىپ، كەشىرىم سۇراپ، كوزىنىڭ جاسىن توكتى. اكەم­نىڭ سوزىنەن مەن دە قاتتى قو­رىقتىم، قۇدايعا جالبا­رىنىپ، اكەمنىڭ كۇناسى ءۇشىن كەشىرىم سۇرادىم».
بىراق… قاراپايىم ەتىكشى بالاسىنا ايتقان اقي­قاتتى ءالى كۇنگە دەيىن حريس­تيان الەمىنىڭ عالىمدارى­نىڭ ءوزى ايتۋعا قورقادى. (حريستياندار يسۋس حريس­توستى «قۇدايدىڭ بالاسى» دەيدى.)
اقيقاتتى ىزدەگەن ەتىكشى بالاسىن قاتتى ەركەلەتىپ، وعان ءجيى ەرتەگى ايتىپ بە­رەتىن. اكەسى وزىنە ءوزى ويلى سۇراقتار قويىپ، جاۋابىن ىزدەپ جۇرەتىن. ءبىر كۇنى ەتىكشى «ءىبىلىستى الىستان ىزدەپ، ونى­مەن قالاي كۇرەسۋدى ويلاۋدىڭ قاجەتى جوق. ءىبىلىس ءبىزدىڭ ءجۇ­رەگىمىزدە، ونى جەڭۋ ءۇشىن ءوزى­مىزدىڭ ناپسىمىزبەن كۇرە­سۋى­مىز كەرەك» دەدى. اكە­سىنىڭ وسى اڭگىمەسى اندەرسەننىڭ ەسىندە ماڭگىلىككە قالىپ قويدى.
اندەرسەن «اتەيست سەكىلدى ويلايتىن، بىراق اردان اتتاماي ءومىر سۇرەتىن ادام ءوزىنىڭ قۇدايعا قانشالىقتى جاقىن ەكەنىن دە بىلمەيدى. سەبەبى، ولار ءدىندار ەكىجۇزدى­لەرگە قاراعاندا ەشقانداي ماراپات كۇتپەي، جاقسىلىق جاسايدى» دەپ جازادى. «با­قىتتى بولۋدىڭ ءبىر عانا جولى بار – جاقسىلىق جا­ساۋ» دەيدى تاعى دا.
اندەرسەن ەرتەگىلەرىندە اقيقاتتى، قۇدايدى ىزدەيدى. جازۋشىنىڭ جۇرەگىن ساقتاي العان كەيىپكەرلەرى ىلعي دا جەڭىپ شىعادى.
اندەرسەننىڭ «كورولدىڭ جاڭا كويلەگى» اتتى ەرتەگىسىن لەۆ تولستوي وتە جوعارى با­عالاپتى. ەرتەكتىڭ قىسقاشا سيۋجەتى مىنانداي: ءساندى كيىن­گەندى ۇناتاتىن ماقتان­شاق كورولدىڭ پاتشالىعىنا ەكى الاياق كەلىپ: «ءبىز كەرەمەت كويلەك تىگە الامىز. ول كوي­لەكتى تەك قانا ادال، اقىلدى ادامدار عانا كورەدى ال، ول كويلەك اقىماقتاردىڭ كوزى­نە كورىنبەيدى» دەپ الدايدى. تىگىنشىلەرگە كورول وزىنە ارناپ، جاڭا كويلەك تىگۋدى بۇيىرادى. «كويلەكتىڭ كو­مەگى­مەن كىمنىڭ اقىلدى، كىم­نىڭ اقىماق ەكەنىن، كىمنىڭ ادال، كىمنىڭ ارام ەكەنىن ءبىلىپ الايىن» دەپ ويلايدى پاتشا. ۋازىرلەرى ەشقانداي كويلەكتى كورمەسە دە «كويلە­گىڭىز كەرەمەت» ماقتاپ كەلەدى. ارينە، الاياق تىگىنشىلەر ەشقانداي كويلەك تىككەن جوق ەدى. «جاڭا كويلەگىمدى كيدىم» دەپ ويلاعان كورول تىرجا­لاڭاش كۇيىندە حالىقتىڭ الدىنا شىعادى. جۇرت قو­رىققانىنان ءۇن-ءتۇنسىز تۇ­رادى. كىشكەنتاي بالا عانا «كورول تىرجالاڭاش» دەيدى بالاعا ءتان شىنايىلىقپەن. سوندا عانا حالىق ايقايلاپ، مازاقتاپ، كۇلە باستايدى.
بالا عانا اقيقاتتى اي­تۋعا قورىقپايدى جانە ءسابي جۇرەك اقيقاتتى ايتتىم دەپ ويلامايدى. سەبەبى، ول ءۇل­كەن­دەر الەمىنىڭ «ويى­نىنان» مۇلدەم بەيحابار ەدى. ادامعا ەسەيگەن سايىن شىن­دىقتى ايتۋ دا، ونى قابىلداۋ دا قيىنعا سوعادى. ەرەسەكتەر وزدەرىن عانا ەمەس، شىن­دىقتى دا ساۋداعا سالادى. شىن­دىق – ءcابيدىڭ پەيى­لىندەي تازا، ءمولدىر.
سىنشىلار: «اندەر­سەننىڭ ەرتەگىلەرى – فانتاس­تيكا فورماسىندا بەرىلگەن ءومىردىڭ شىندىعى» دەيدى. اندەرسەننىڭ قاي ەرتەگىسىن الساڭىز دا، ءومىردىڭ شىن­دىعىن، اششى شىندىعىن كورەسىز.
«سۇيكىمسىز ۇيرەك» ەرتە­گىسىندە انا-ۇيرەك بىرنەشە بالاپان باسىپ شىعادى. ىشىندە بىرەۋى باسقالارىنا مۇلدەم ۇقسامايدى. باسقا ۇيرەكتەر «مىنا بىرەۋىڭ تىم ۇلكەن، ءارى ۇسقىنسىز ەكەن. ال، باسقا بالاپاندارىڭ ادەمى» دەيدى. ابدەن ۇيرەك­تەردەن تەپەرىش كورگەن كىش­كەنتاي ۇيرەك باسى اۋعان جاققا كەتىپ قالادى. كەپتەر، كوگەرشىندەر دە ونى «ۇسقىن­سىز» دەپ كەلەكە ەتەدى. اق­قۋلار عانا ۇيرەكتى جاتىر­قاماي، ونىمەن قاتار جۇزەدى. اققۋلارمەن سۋدا ءجۇزىپ جۇرگەن «ۇيرەك» سۋدان ءوز بەينەسىن كورىپ، تاڭعالادى. وزگە قۇستاردىڭ اراسىندا ابدەن شەتتەتىلگەن ول – ءوزى­نىڭ شىن مانىندە اققۋ ەكە­نىن، ۇيرەكتىڭ اققۋ بالا­پانىن باسىپ شىققانىن بىلەدى.
اندەرسەن وسى ەرتەگىسى ارقىلى تالانتتاردى، اسىل­داردى باعالاي بىلمەيتىن ءوز قوعامىن سىنايدى.
«اندەرسەن «ۇسقىنسىز ۇيرەكتە» ءوزى تۋرالى جازدى. ول ءوزىن اققۋعا تەڭەدى. ول قايداعى اققۋ؟ ول ءبىزدىڭ قو­عامدى، وتانىمىزدى كە­لە­مەجدەدى. مۇنداي دۇنيەنى با­سىلىمدار باسپاۋى كەرەك» دەپ سىنادى كورولدىك تسەن­زور مەيسلينگ.
– ءيا، ەرتەكتىڭ باستى كەيىپ­كەرى سۇيكىمسىز ۇيرەك مەنمىن، – دەپ اندەرسەن مويىن­دايدى.
مەيسلينگ – اندەرسەننىڭ ەسكى تانىسى. اندەرسەن گيم­نازيادا وقىپ جۇرگەندە مەيسلينگ گيمنازيانىڭ دي­رەكتورى قىزمەتىن اتقارعان. كەدەي وتباسىنان شىققان اندەرسەن ون جەتى جاسىندا گيمنازيانىڭ باستاۋىش سى­نىبىندا وقىدى. بويى سەرەيگەن ۇزىن، ارىق، مۇرنى ءبىرىنشى كوزگە تۇسەتىن بوزبالا اندەرسەن ءوزىنىڭ سىنىپتاس­تارىنان التى جاس ۇلكەن ەدى. ۇستازى مەيسلينگ اندەر­سەندى مۇلدەم ۇناتپادى. بالانىڭ تالانتىن تانىماق تۇرماق، «ءسىزدىڭ مارقۇم اكەڭىز ەتىكشى بولدى. وگەي اكەڭىز دە – ەتىكشى. Cىزگە وقۋ نەگە كەرەك، ەتىكشى بولۋىڭىز كەرەك ەدى» دەپ كەكەتىپ، كەلەمەجدەيتىن. اكەسىنىڭ ەتىكشى، ال اناسىنىڭ باي­لاردىڭ كىرىن جۋعانى ءۇشىن اندەرسەننىڭ ەشقانداي كىناسى جوعىن، ەشبىر بالا اتا-اناسىن تاڭداي الماي­تىنىن تۇسىنۋگە مەيسلينگتىڭ ورەسى جەتپەيتىن.
وقۋدى بىتىرگەن اندەرسەن مەيسلينگتىڭ بەتىنە «مەن سىزدەن كوپ نارسە ۇيرەندىم. بىراق، ادامداردى جەك كورۋدى ۇيرەنە المادىم» دەپ ايتىپ كەتەدى. ال، مەيسلينگ كەكشىل ەدى. بىراق، ول قانشا جەردەن اندەرسەنگە كەكتەنسە دە، ونىڭ شىعارماشىلىقتاعى جولىن جابا المادى. سەبەبى، اندەرسەندى قۇرمەتتەيتىن ادامدار كوپ ەدى. ءتىپتى، ان­دەرسەننىڭ تانىمال، بەدەلدى زامانداستارىنىڭ ءوزى ان­دەر­سەنمەن ارالاسۋدى ءمار­تەبە كورەتىن. ايتقانداي، اندەرسەن گيمنازيا ءبىتىر­گەنىنە قاراماستان، قاتەمەن جازىپتى.
اندەرسەن ءومىر بويى «مەنى بىرەۋلەر ۋلاپ ولتىرەدى، نە ورتتەن ولەمىن» دەپ قورقىپتى. ۇنەمى وزىمەن بىرگە «ءورت بولا قالسا، تەرە­زەدەن سىرتقا سەكىرىپ تۇسەم» دەپ ارقان الىپ ءجۇرىپتى. اندەرسەننىڭ ەرتەگىلەرىن قاتتى باعالايتىن سكاندي­ناۆيالىق بالالار ەرتەكشىگە سىيلىق جاساعىسى كەلەدى. ولار اقشا جيناپ، اندەر­سەنگە ءبىر قوراپ كامپيت ءجى­بەرەدى. «مەنى بىرەۋلەر ۋلاپ ولتىرمەكشى» دەپ قورىققان ەرتەكشى كامپيتتىڭ ءبىر ءبولى­گىن كورشىنىڭ بالالارىنا تاراتىپ بەرىپتى. ەرتەسىنە ءوزى كامپيت بەرگەن بالالاردىڭ اۋلادا ويناپ جۇرگەنىن كورگەننەن كەيىن بارىپ، اندەرسەن كامپيتتەن اۋىز ءتيىپتى. ول دا كوپ تالانت سە­كىلدى ءومىردى جەك كورە تۇرىپ، ولەردەي سۇيەتىن ەگويست ەدى.
اندەرسەننىڭ 156 ەرتەگى­سىنىڭ 56-سى باستى كەيىپكەر­دىڭ ولىمىمەن اياقتالادى. وسىعان بايلانىستى جانە اندەرسەننىڭ بولمىسىنا قاراپ، كەيبىر ادەبيەت­تانۋ­شىلار «اندەرسەن بالالاردى جاقسى كورمەدى» دەپ جازادى. ءوزىنىڭ جالعىزدىعىن قاتتى جاقسى كورگەن، جالعىزدىق مۇڭىنا قامالىپ ءومىر ءسۇر­گەن جازۋشى شىعارمالا­رىندا ءومىردىڭ شىندىعىن جاسىرىپ قالا المادى.
ال، اندەرسەن ءوزىن «ەر­تەگىشى» دەپ اتاعانىن مۇلدەم ۇناتپاپتى. «مەن ەرتەگىنى بالالارعا ەمەس، ەرەسەكتەرگە ارناپ جازامىن. مەنىڭشى­عارمالارىمنىڭ ءمانىن، فيلوسوفياسىن تۇسىنبەي­سىڭدەر» دەپ رەنجيدى ەكەن. جازۋشى ەلۋ التى ەرتەگىسىنىڭ باستى كەيىپكەرلەرىنىڭ ءومى­رىنە «ۇكىم وقىسا»، شىعار­مالارىن تەك قانا ەرەسەك­تەرگە ارناپ جازدىم دەپ وي­لاعان شىعار. بالكىم، شا­بىتتانىپ جازىپ وتىرعاندا ەرتەگىنىڭ سيۋجەتى وزىنە دە «باعىنباي» كەتكەن شىعار.
ءتىپتى، اندەرسەننىڭ كوزى تىرىسىندە ەرتەگىشىگە قۇرمەت رەتىندە تۋعان قالاسى ەس­كەرتكىش قويادى. ءمۇسىنشى وگيۋست سابيو ەسكەرتكىشتىڭ جوباسىن جاساپ، اندەرسەنگە كورسەتەدى. كرەسلودا ان­دەرسەن ەرتەگى وقىپ وتىرادى. ال، بالالار ەرتەكشىنى قور­شاپ، تىڭداپ وتىرادى. ان­دەرسەن «مەن بالالار جازۋ­شىسى ەمەسپىن!» دەپ رەن­جىگەن سوڭ، ءمۇسىنشى بالالار­دى الىپ تاستايدى.
جازۋشى 40 جاسىندا 26 جاستاعى شۆەد ءانشىسى يەنني ليندكە عاشىق بولادى. يەن­نيگە ارناپ، «قار پاتشايى­مى»، «بۇلبۇل» ەرتەگىلەرىن جازادى. اندەرسەن يەننيگە ەشبىر ايەلمەن جاقىن قا­رىم-قاتىناستا بولماعانىن ايتىپ، مويىندايدى. بىراق، شىنايى ەرتەگىشىنىڭ سەزى­مىنە ءانشى جاۋاپ بەرمەيدى. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا اندەرسەن جەزوكشەلەر ۇيىنە ءجيى بارىپتى. اندەرسەن­تا­نۋشىلار: «ەرتەكشى مۇنداعى بىردە-ءبىر ايەلگە قولىنىڭ ۇشىن دا تيگىزگەن جوق. ول ومىردە اداسىپ كەتكەن ايەل­دەر­مەن ۇزاق سويلەسىپ وتى­راتىن. ولاردىڭ جاندۇنيە­سىن، الەمىن زەرتتەۋ ءۇشىن عانا باراتىن» دەپ جازادى. كەي­بىر دەرەكتەردە اندەرسەننىڭ شەشەسىنىڭ ەكىنشى كۇيەۋىنەن تۋعان قارىنداستارى جەزوك­شە بولعانى، ولارمەن جازۋ­شىنىڭ ارالاسپاعانى اي­تىلادى.
كوز تىرىسىندە الەمگە ءاي­گىلى بولعان ەرتەگىشى «شى­عارماشىلىعىم ءۇشىن جەكە باسىمنىڭ باقىتىنان باس تارتتىم. ەرتەگىلەرىمە ءومى­رىم­نىڭ قۇنىن تولەدىم» دەپ جازادى كۇندەلىگىنە.
1872 جىلى جازۋشى كە­رۋەتتەن قۇلاپ، جاراقات الادى. اندەرسەن ءتىس اۋرۋى­نان قاتتى ازاپ شەكسە دە، ءتىسىن جۇلدىرماپتى. «ءتىس­تە­رىمنىڭ سانى شىعارما­شىلى­عىما اسەر ەتەدى» دەپ سەنىپتى ءوزى. سوڭعى ءتىسى 1873 جىلى ءتۇس­كەننەن كەيىن مۇلدەم ەرتەگى جازبايدى. 1875 جىلى 70 جاسىندا ۇلى ەرتەگىشى كوز جۇمادى. جازۋشىنى جەر­لەۋگە دانيانىڭ كورولى دە كەلەدى.
اندەرسەن ەرتەگىلەرىندە ماڭگىلىك ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەيدى. ولشىعارمالارىندا قۇدايدى ىزدەيدى. سەبەبى، ول ەرتەگىلەرىنە قۇدايدىڭ نۇرى تامىپ تۇسكەن جازۋشى ەدى.

اياگۇل مانتاي،
ماسكەۋ

ايقىن-اقپارات