Расул Жұмалы: «Өзбек-тәжік қатынасы тұтас Орталық Азияға әсер етеді»

Rasul Jwmalı: «Özbek-täjik qatınası twtas Ortalıq Aziyağa äser etedi»

| Oct 2, 2016

Islam Karimov qaytıs bolğannan keyin Özbekstan-Täjikstan arasında «jılımıq» bayqaldı. Eki el qatınasınıñ Ortalıq Aziyağa äseri jayında Azattıqqa swhbat bergen sarapşı Rasul Jwmalı onı uaqıtşa dep bağalaydı.

29 qırküyekte Duşanbege saparlağan Özbekstan sırtqı ister ministri Abdulaziz Komilov Täjikstan prezidenti Emomali Rahmonmen kezdesude eki el qatınasın qayta qarastıru jaylı mälimdedi. Ötken aptada BWW-da söylegen sözinde de ol soñğı birneşe jılda dağdığa aynalğan Özbekstannıñ Täjikstandağı Rogun GES-ine qarsılığı jaylı aytpadı. Islam Karimov qaytıs bolğanda janazasına Emomali Rahmon da qatıstı. Bwl şekara, su resurstarın paydalanu mäselesinde ünemi dauğa wrınıp kele jatqan osı eki el qatınasına jäne Ortalıq Aziyadağı ıntımaqtastıqqa qanşalıqtı äser etedi. Qazaqstandıq sarapşı Rasul Jwmalı Azattıqqa swhbatında osı mäselege toqtaldı.

Azattıq: - Soñğı bir aydağı eki el arasındağı «jılımıq» Taşkent pen Duşanbege ne beredi?

Rasul Jwmalı: - Meniñşe, bwl – uaqıtşa qwbılıs. Özbekstan sırtqı ister ministri Abdulaziz Komilovtıñ mälimdemesi kon'yunkturalıq sipatqa ie. Eki el arasında şekara dauı, kontrabanda, jalpı aymaqtağı qauipsizdik mäselesin şeşude alşaqtıq bar. Eñ negizgi tüytkil eki el arasındağı su energetikalıq mäsele şeşilmey keledi. Bolaşaqta da özenderdi bwrıp, GES-ke paydalanu kezinde Täjikstan twtınatın sudıñ kölemi wlğaya tüsedi. Özenderdiñ tömengi ağısında ornalasqan elder, sonıñ işinde halqınıñ köpşiligi auıl şaruaşılığımen aynalısatın Özbekstan üşin bwl ülken problemağa aynaladı.

2012-2013 jıldarı marqwm Islam Karimovtiñ özi de bwl mäseleniñ şeşilmeui soğısqa alıp kelui mümkin dep aytqan bolatın.

Vahş özenindegi Rogun su bögeti qwrılısı. Täjikstan, 13 qazan 2011 jıl. (Körneki suret.)

Azattıq: - Özbekstan sırtqı ister ministri Abulaziz Komilov öz eliniñ Rogun GES-i qwrılısına qarsılığın sol 2013 jıldan bıltırğa deyin BWW minberinen aytıp keldi ğoy.

Rasul Jwmalı: - Iä, eki el arasındağı bwl tüytkil äli de qalıp otır. Nelikten «jılımıq» bayqalıp otır degenge kelsek, bwnı Özbekstandağı biliktiñ auısuımen jäne Rogun GES-i qwrılısındağı negizgi investor Reseydiñ qarjılıq mümkindiginiñ şekteluimen baylanıstıruğa boladı. Reseydiñ Rogun GES-ine uäde etken investiciyası kelgen joq jäne su stanciyası qwrılısı da toqırap qaldı.

Biraq erteli-keş GES bäribir salınadı. Sebebi Täjikstanda elektr quatı jetispeydi. Basqasın bılay qoyğanda, astanası Duşanbeniñ özinde jarıq şektelip beriledi. Tüytkilden şığudıñ jolı – elektr quatı kölemin wlğaytu.

Bwrındarı sudıñ qaytarımı retinde özenniñ tömengi ağısı boyında otırğan Özbekstan men Qazaqstan Täjikstan men Qırğızstanğa tömendetilgen bağamen gaz, mazut, kömir jiberip kompensaciya berip kelgen bolatın. Biraq soñğı kezderi onıñ bağası öse bastadı. Täjikterdi bwl qattı alañdatadı.

Sondıqtan da Özbekstan jağınıñ Täjikstanmen baylanıstı qayta qarastıramız dep mälimdeuin Rogun GES-i qwrılısınıñ toqırauımen baylanıstıra alamız. Onıñ sırtında bwl jeltoqsan ayında Özbekstanda bolatın prezident saylauı aldında prezidenttikke kandidat, qazir prezident qızmetin uaqıtşa atqaruşı Şavkat Mirziyaevtiñ sırtqı sayasatta belgili bir közqaras qalıptastıru äreketi de boluı mümkin.

Azattıq: - Auğanstanmen şekaralas Özbekstan men Täjikstan arasındağı qatınas Ortalıq Aziyada şeşuşi rol' oynay ala ma? Eki el qatınasınıñ oñ nemese teris boluınıñ Ortalıq Aziyadağı özge elderge äseri qanday?

Auğanstanmen şekara aymağında şolğında jürgen täjik şekaraşıları. 7 naurız 2016 jıl.

Rasul Jwmalı: - Toqsanınşı, eki mıñınşı jıldarı Auğanstan faktorına qatıstı Özbekstan men Täjikstan arası uşıqqan bolatın. Sodırlardıñ Täjikstan arqılı Özbekstan jerine ötip, şabuıldar jasağanı belgili. Özbekstan sol kezde qatañ mälimdemeler jasadı. Özbekstan Täjikstandı qauipsizdik şaraların atqara almağanı üşin ayıptap, tipti Täjikstan aumağına kirip sodırlarğa toytarıs bere alatındığın mälimdegen.

Täjikstanda jağday uşığatın bolsa, Täjikstan men Özbekstan arasında şielenister payda bolsa, bwl bükil Ortalıq Aziya aymağına keri äser eteri anıq. Esteriñizde bolsa, toqsanınşı jıldarı Täjikstandağı azamat soğısı kezinde aymaqta bosqındar mäselesi tuındadı.

Özbekstan men Täjikstan arasındağı su-energetikalıq mäseleler osı eki eldiñ ğana emes, twtas aymaqqa da qatıstı. Täjikstan men Qırğızstannan keletin iri özenderdiñ suın Özbekstannan keyin su ayağındağı Qazaqstan da paydalanadı. Qazaqstannıñ oñtüstigindegi diqandardıñ şaruaşılığı da su resurstarına öte täueldi. Su jetpey qalsa, ekonomikalıq-äleumettik mäseleler tuındaydı.

Sovet zamanında Ortalıq Aziyada su mäselesin ortaq komissiya wzaq merzimge eseptep, şeşip, rettep otıratın. Qazir aymaqtağı su mäselesin retteu qısqa merzimge ğana josparlanadı. YAğni, su mäselesi taraptardı qanağattandıratınday kölemde şeşilmey keledi. Basqasın bılay qoyğanda, sovet zamanımen salıstırğanda qazir Täjikstan men Qırğızstannan keletin su kölemi tabiği türde de qısqarıp keledi. Sondıqtan bwl mäseleni şeşu üşin mıqtı sayasi erik-jiger kerek. Biraq biz aymaqtan sonday deñgeydegi sayasi erik-jigerdi bayqap otırğan joqpız.

Azattıq: - Özbekstan prezidenti qızmetin uaqıtşa atqaruşı bolıp bekitilgennen keyin Şavkat Mirziyaev eldiñ sırtqı sayasatta Ortalıq Aziya elderimen qatınasına basa män beretinin jariyaladı. Mwnı Özbekstannıñ jaña wstanımı dep aytuğa bola ma? Eger aytuğa boladı desek, bwl Ortalıq Aziyada birdeñeni özgerte me?

Sayasattanuşı Rasul Jwmalı.

Rasul Jwmalı: - Ortalıq Aziyada halqı eñ köp jäne osı aymaqtağı elderdiñ barlığımen de şekaralasıp otırğannan keyin Özbekstannıñ sırtqı sayasatı, sırtqı ekonomikalıq sayasatı ärine, mañızdı. Karimovtıñ zamanında baylanıstar şektelip, Özbekstan twyıq, jabıq memleketke aynaldı. Özbekstan körşi elderine täueldilikten ayrıluğa wmtıldı. Mäselen, Özbekstan astıq twtınuda bwrın Qazaqstanğa täueldi bolatın. Alayda köp şığın jwmsap onı rettep aldı.

Bwğan deyin Özbekstannıñ twyıqtığı aymaqtıq ıntımaqtastıqqa nwqsan keltirip kelgenin eskergende Mirziyaevtiñ mälimdemelerine ümitpen qarauğa boladı. Sırtqı sayasatı, sırtqı ekonomikalıq sayasatı özgeretin bolsa, äleueti zor Özbekstanmen baylanıs oñdı ıntımaqtastıqtıñ bası bolmaq. Ökinişke qaray bwl äleuetin Özbekstan äzirge paydalanbay keledi.

Osı arada ayta ketuge tura keledi, Ortalıq Aziyadağı bes memlekettiñ özara sauda qatınası olardıñ sırtqı sauda baylanısınıñ bar bolğanı bes payızın qwraydı. Aymaqtağı barlıq elmen şektesetin Özbekstannıñ izolyaciyalıq sayasatı özgeretin bolsa, Taşkenttiñ özine de, aymaq elderine de tiimdi bolar edi. Biraq bwğan qanşalıqtı Şavkat Mirziyaevtiñ erik-jigeri jetedi, onı uaqıt körsetedi.

Azattıq: - Swhbat bergeniñizge raqmet.

Quanışbek QARI

Azattıqradiosı

Eldes Orda, tarihşı: «Türkistan» atauın qoldanu – aymaqtağı jwmsaq küş poziciyasın nığaytu täsili

kerey.kz

Foto aşıq derekközderden alında Ötken aptada Türkiyanıñ wlttıq bilim ministrligi mektep bağdarlamasına «Türkistan» degen termindi engizgen edi. Şetel basılımdarınıñ jazuınşa, bwl atau endi «Ortalıq Aziya» wğımınıñ ornına qoldanılmaq. Bilim ministri YUsuf Tekin jaña atau türki äleminiñ birligin qamtamasız etuge bağıttalğanın aytadı. Onıñ sözinşe, ükimet oqu bağdarlamasınan imperiyalıq mağınası bar geografiyalıq ataulardı alıp tastamaqşı. Eñ qızığı, «Türkistan» aumağına Qazaqstannan bölek, Qırğızstan, Özbekstan, Türkimenstan men Täjikstan jatadı eken. Sonday-aq keybir basılımdar bwl terminniñ Qıtaydıñ batısında ornalasqan Şıñjan ölkesine qatısı barın da atap ötti. Keybir ğalımdar «Ortalıq Aziya» termini kolonializmnen qalğanın jii atap jür. HH ğasırdağı älemdik akademiyalıq ğılımdı sol kezdegi iri imperiyalar qalıptastırğandıqtan, büginde mwnday terminder men ataular halıq sanasına äbden siñip
Sayasattanuşı: Euroodaqpen äriptestikke Ortalıq Aziya köbirek müddeli

kerey.kz

Nwrbek TÜSİPHAN Euroodaq jetekşileri men Ortalıq Aziya elderiniñ basşıları “Ortalıq Aziya – Euroodaq” sammiti kezinde. Samarqan, Özbekstan 4 säuir 2025 jıl 3-4 säuirde Samarqanda “Ortalıq Aziya – Europa odağı” sammiti ötti. Ortalıq Aziyanıñ resmi BAQ-tarı men memlekettik qwrılım sayttarı Samarqan sammitiniñ “tarihi mañızın” aytıp jatır. Al eki aymaq arasında osınday formattağı alğaşqı kezdesudi sarapşılar qalay bağalaydı? Azattıq tilşisiniñ swraqtarına sayasattanuşı Jänibek Arınov jauap beredi. – Ortalıq Aziya jäne Euroodaq sammiti qanşalıqtı teñ jağdayda ötip jatır dep ayta alamız? – Ortalıq Aziya memleketteriniñ 30 jıldıq sırtqı sayasatına, tarihına üñilsek, Euroodaq ärdayım teñ därejede jwmıs jasauğa tırısatın ülken äriptesterdiñ biri. Mısalı, AQŞ nemese Resey ne bolmasa Qıtaymen salıstırğanda memleket tarapınan bolsın, qoğam
Jin Noda: Qazaq handarı men Cin' imperiyasınıñ baylanısı tım tereñ

kerey.kz

Ötken jılı qolıma Tokio şet tilder universitetiniñ professorı Jin Nodanıñ «Resey men Cin imperiyaları arasındağı Qazaq handıqtarı: XVIII-XIX ğasırlardağı Ortalıq Euraziya halıqaralıq qatınastarı» attı zertteu eñbegi tüsti. Öz tarihımızğa qatıstı bolğan soñ, bir demmen oqıp şıqtım. Atalğan kitapta qazaq hanı Abılay men özge swltandardıñ Cin imperatorına jazğan hattarı turalı bayandaladı. Jaqında Jin Nodamen habarlasıp, kökeyimizde jürgen swraqtardı qoydıq. – Ğılımi zertteu kitabıñız ertedegi Qazaq-Cin' imperiyası qatınasın özgeşe tanuğa arnalğan akademiyalıq eñbek eken. Bwnday zertteuge bet bwruğa ne türtki boldı? – Men Ortalıq Aziyanı zertteu barısında Resey jäne Cin' imperiyası turalı közqarastarda ülken alşaqtıq bar ekenin bayqadım. Osı alşaqtıqtı joyu maqsatında men qazaqtardıñ tarihın reseylik jäne qıtaylıq derekközder negizinde zertteuge kiristim.
Bwl – sovettik häm nazarbaevtıq kezeñnen qalğan, jurnalistikanı jağımpaz qolbala, şauıpkel qwral deñgeyine tüsirgen şeneuniktik ştampovka.

kerey.kz

“Swhbattı” endi ğana oqıp şıqtım. Äzirge, sipatı turalı az söz: Älbette, bwl – jurnalistika standarttarına say, şınayı, nağız swhbat emes. Konstituciyalıq qwqığı teñ, eki sanalı azamattıñ özara pikirlesken, emenjarqın äñgimesi emes. Bwl – sovettik häm nazarbaevtıq kezeñnen qalğan, jurnalistikanı jağımpaz qolbala, şauıpkel qwral deñgeyine tüsirgen şeneuniktik ştampovka. Pälenbay adam tüzep-küzegen, ananı da, mınanı qamtuğa tırısqan, ayağında janı joq mätinder jiıntığı tuğan. Toqaev aynalasındağılarğa: “osınşalıq jasandı keyippen halıq aldında körinuim wyat boladı, qoyıñdar, aynalayındar, qatelessem de öz bolmısımmen şığam” deuge tüsinigi jetpegeni ökinişti. Bıltır “Egemende” “swhbattasqan” Dihan Qamzabek te, biıl “Ana tilinde” “äñgimelesken” Erlan Jünis te, keşiriñizder, eşqanday da interv'yuer emes. Iä, bireui tereñ ğalım, ekinşisi tamaşa aqın, biraq, ömirinde bir
“Geosayasat ileuine tüsip qaluımız mümkin”. Qazaqstanda AES saluğa qatıstı sarapşı pikiri

kerey.kz

Elena VEBER Atom elektr stansasın salu jäne paydalanu ekologiyalıq qater jäne tötenşe jağdayda adam densaulığına qauipti ğana emes, oğan qosa soğıs barısında Ukrainanıñ Zaporoj'e AES-indegi bolğan oqiğa siyaqtı bopsalau qwralı deydi äleumettik-ekologiyalıq qordıñ basşısı Qayşa Atahanova. Ol mwnıñ artında köptegen problema twrğanın, qazaqstandıqtarğa AES salu jönindegi referendum qarsañında birjaqtı aqparat berilip, onda tek paydalı jağı söz bolıp jatqanın aytadı. Sarapşı AES-tiñ qaupi men saldarı qanday bolatını jayında aqparat öte az dep esepteydi. Goldman atındağı halıqaralıq ekologiyalıq sıylıqtıñ laureatı, biolog Qayşa Atahanova – radiaciyanıñ adamdarğa jäne qorşağan ortağa äserin şirek ğasırdan astam zerttep jür. Ol bwrınğı Semey poligonında jäne oğan irgeles jatqan audandarda zertteu jürgizgen. Qarağandı universitetiniñ genetika kafedrasında oqıtuşı bolğan.