МЕМЛЕКЕТТІК ТІЛГЕ ҚАТЫСТЫ КӨЗБОЯУШЫЛЫҚТАР ТОҚТАТЫЛСЫН!

MEMLEKETTİK TİLGE QATISTI KÖZBOYAUŞILIQTAR TOQTATILSIN!

| Oct 3, 2016

Baqıtjan Sağıntaev Ükimetiniñ nazarına!

MEMLEKETTİK TİLGE QATISTI
KÖZBOYAUŞILIQTAR TOQTATILSIN!

Qazaqstannıñ külli memlekettik resmi organdarında memlekettik tilge baylanıstı közboyauşılıqtar orın alıp otır. Qwjattardıñ eki tilde jasalınuı köbine közaldau, tek esep beru üşin ğana. Jasıratını joq, orıs tili memlekettik tilmen qatar qoldanıladı degen jeleumen qwjattar äzirlenu barısında basımdıq negizinen orıs tiline berilgen. Barlıq qwjattardıñ tüpnwsqası orıs tilinde jasaladı. Qazaqşası tek audarma türinde ğana. Resmi orındar qazaqşasına män berip qaramaydı da. Mwnıñ özi memlekettik tilge qatıstı közboyauşılıqtı odan äri üdetip twr.

İs jüzinde memlekettik tilge qatıstı mwnday äreketter Konstituciya normaların bwzuşılıq bolıp tabıladı. Qazaqstan Konstituciyasınıñ 7-babınıñ 1-tarmağında «Qazaqstan Respublikasındağı memlekettik til – qazaq tili» ekendigi twjırımdalıp, 2-tarmağında «Memlekettik wyımdarda jäne jergilikti özin-özi basqaru organdarında orıs tili resmi türde qazaq tilimen teñ qoldanıladı» delingen. Alayda «Qazaq tilimen teñ qoldanılatın» tildiñ memlekettik märtebesi (statusı) joq. Qazaqstanda qazaq tili men orıs tili qatar twrsa memlekettik tildiñ märtebesi biik boluğa tiis!

Qazaqstan Respublikasınıñ Konstituciyalıq Keñesi bwğan baylanıstı 2007 jılğı 23-aqpandağı № 3 qosımşa qaulısında: «Memlekettik wyımdarda jäne jergilikti özin-özi basqaru organdarında orıs tili resmi türde qazaq tilimen teñ qoldanıladı degen konstituciyalıq norma orıs tiline ekinşi memlekettik til märtebesi beriletinin bildirmeydi» dep aşıq ta, ayqın twjırımdap bergen.

Bwl resmi anıqtama. YAğni bwl Aqordadan bastap barlıq memlekettik organdarda jarlıqtar, normativtik aktiler, is qağazdarı, zañ jobalarınıñ tüpnwsqası memlekettik tilde jasalu kerektigin körsetedi. Odan soñ ğana qazaq tilimen qatar qoldanılatın tilge audaruğa, paydalanuğa boladı.

Bwdan şığatın qorıtındı tüpnwsqa qwjattardıñ eñ aldımen orıs tilinde jasaluı – zañsız! Ol Konstituciyağa qayşı! Zañ jobaları, ükimettik qwjattar jobası eñ aldımen memlekettik tilde jasaluı, orıs tiline odan soñ ğana audarıluı tiis!

Qazaqstan Respublikasındağı Til turalı zañnıñ 4-babında “Memlekettik til – memlekettiñ bükil aumağında qoğamdıq qatınastardıñ barlıq salasında qoldanılatın memlekettik basqaru, zañ şığaru, sot isin jürgizu jäne is qağazdarın jürgizu tili» ekendigi bayandalğan. Sonday-aq Ükimettiñ Qazaqstan Respublikasında memlekettik tildi barınşa damıtuğa, onıñ halıqaralıq bedelin nığaytuğa mindetti ekendigi aytılğan.

Eger ükimet otırısında memlekettik til paydalanılmaytın bolsa bwl da Til turalı Zañnıñ ükimet tarapınan bwzılğandığı. Ärbir ministr memlekettik tildi jetik biluge tiisti. Ükimet otırısınıñ basında jäne soñında eki-üş söylem qazaqşa aytıp, otırıs tügel orıs tilinde ötetin bolsa bwl memlekettik tildi qorlau bolıp tabıladı. Ükimet memlekettik wyım emes, ol – memlekettik organ.

Sondıqtan biz Baqıtjan Sağıntaev Ükimetinen QR Konstituciyasına, Til turalı zañğa qwrmetpen qaraudı, Ükimet otırıstarın qazaqşa ötkizudi, ükimetten Parlamentke joldanatın zañ jobaları tüpnwsqasınıñ qazaqşa äzirlenuin, sonday-aq ükimettik qwjattardıñ da tüpnwsqalarınıñ qazaqşa jasaluın talap etemiz! Memlekettik tilge qatıstı közboyauşılıqtardı solay ğana toqtatuğa boladı!

Marat Tokaşbaevtıñ facebook paraqşasınan alındı

AQŞ Irannıñ Hark aralın basıp ala ma?

kerey.kz

Kian ŞARIFI Iran islam respublikasına tiesili Hark aralı. Amerika men Izrail'diñ Iranğa äue şabuıldarı jalğasıp jatqan twsta AQŞ-tağı sayasi ortada islam respublikasına tiesili Hark aralın basıp alu ideyası talqılana bastadı. Sarapşılardıñ aytuınşa, Vaşington Irandağı mwnay eksportınıñ negizgi oşağı sanalatın Hark aralın nısanağa aluı äbden mümkin. Bwl sankciyalar qwrsauındağı Iran ekonomikasın qwlatpay wstap twrğan bastı tabıs közin jauıp tastauı ıqtimal. Alayda Iran mwnay eksportınıñ 90 payızın qamtamasız etetin Parsı şığanağındağı şağın araldı basıp alsa, bwl AQŞ pen Izrail'diñ Iranğa qarsı soğısın tipti uşıqtırıp jiberui mümkin. Mwnıñ özi de Iran ekonomikasın tolıq qwrdımğa jibere almaydı deydi sarapşılar. 7 naurızda Axios basılımı AQŞ äkimşiligi Hark aralın basıp alu mümkindigin talqılağanın habarladı . Iran bwl aralğa
Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,
Qazirgi biliktiñ eñ ülken qorqınışı…

kerey.kz

Zhalgas Yertay Konstituciyadan orıs tilin alıp tastasaq, Resey bizge soğıs aşa ma? Bilik osılay qorqıta bastadı. Biraq ol swraqqa qısqa jauap – joq. Sebebi, Reseyge qarsı Äzirbayjan da, Armeniya da neşe türli äreketke bardı, barıp ta jatır, biraq olarğa qazir soğıs qaupi tönip twrğan joq. Bwl ädisti sayasi manipulyaciya deydi, şın mäninde, bwnı qazirgi status-kvo jağdayın saqtap qalğısı keletin jüyeniñ asığıs oylap tapqan argumenti deuge boladı. Oylap köriñizşi, Reseyge bizdiñ memlekettik organdar qay tilde is-qağaz jürgizetini emes, loyal bolğanımız kerek. Endeşe, Resey bizdiñ loyaldığımızdı saqtap qalğısı kelse, konstituciyadağı til mäselesine qarsı bolmauı kerek. Sebebi bwl işki twraqtılıq mäselesi. Deni sau eldiñ biligi öz körşisine osınday qarsı argument aytar edi. Endi
«Mağınasız jwmıstan şarşadım»: qazirgi Konstituciyanıñ avtorı mälimdeme jasadı

kerey.kz

Qazirgi Ata zañnıñ avtorlarınıñ biri, akademik Maydan Süleymenov Konstituciya reformasın sınadı. Ol zañnıñ mätinin şağın bir top äldeqaşan jazıp qoyğanın, al komissiya jay ğana maqwldaytının aytadı. Onıñ sözinşe, ğalımdar men sarapşılardıñ wsınıstarı eskerilmeydi. Bwl turalı akademik Facebook-te jazdı: Keyingi kezde menen Konstituciyanı talqılap jatqanda, nege ünsiz qalğanımdı jii swrap jatır. Qısqa qayırsam: mağınasız jwmıstan şarşadım. Iä, men qazirgi Konstituciyanıñ avtorlarınıñ birimin. Talqılau kezinde eki mäsele üşin kürestim: Konstituciyalıq sottı saqtau jäne Parlamenttiñ ökilettigin şektemeu. Biraq ekeui de qabıldanbadı. Soğan qaramastan, men bwl Konstituciyadan wyalmaymın. Men Nazarbaev pen onıñ otbasınıñ jeke biligin nığaytuğa bağıttalğan keyingi tüzetulerden wyalamın. Nazarbaevtıñ kezinde-aq osı masqara tüzetulerdiñ barlığın taldap, Konstituciyanı jetildiru boyınşa birqatar wsınıstar engizu turalı