BAQ.kz aqparattıq portalında jariyalanğan «Qarajorğanı” Qazaqtiki etu – qazaqtı jarılqau emes, qazaqtı kemsitu» attı jazbanı oqığannan keyin osı «Qarajorğa» biin jeti atasınan beri bilep kelgen Qazaqtıñ wrpağı retinde azamattıq közqarasımdı bildirudi jön körip otırmın. Baq.kz redakciyası «Osı swraq san ret köterildi, biraq bir mämilege kele almadıq. Sebebi, “qazaqtiki” degender de, “emes” degender de wtımdı uäj ayta almadı» degen eskertpesi de tüsiniksiz. Eger köz-qwlağı bar adamdar bolatın bolsa «Qarajorğa» jaylı naqtı tarihi derekter, zertteu maqalaları wtımdı uäj ğana emes, bwltartpas tarihi faktilerdi talay keltirgen.

«Qarajorğa” ata-babamızdan qalğan bi eken. Qazaqstandıq qazaqtar “orıstanıp, mäñgürttenip” ketkendikten, bwl bidi wmıtqan» degen sözdi avtor qanday silteme negizinde aytıp otırğanı belgisiz. Eger osı oydı şetelden kelgen mädeniettanuşı aytsa, silteme berip otırsa aytqan oyı anağwrlım däleldi bolar edi. Qazaq degen halıqtıñ mädenietin, önerin, än-küyin, biin zerttegen adam eñ aldımen Qazaqtıñ neşe mıñ jıldıq tarihın, wlt bolıp wyısu barısın jaqsı bilgeni dwrıs bolar edi. Al Qazaq tarihınan habarı joq, onıñ wlt bolıp qalıptasuındağı tarihi ürdisterden beyhabar adam Qazaq etnografiyası, mädenieti jaylı auız aşudıñ özi artıq.

Qazaq wltın qwrğan ru-taypalar ärtürli qağandıq-handıqtardıñ qwramında boldı. Sonau batıs Ğwn, şığıs Ğwn, batıs Türik, şığıs Türik, Şıñğıshan imperiyası… sol kezdiñ özinde ärtürli wlıstar qwramında boldı. Onday bolsa arasın jıldıq, aylıq jol jüretin ärtürli iri imperiyalardıñ qwramında bolğan Qazaq taypalarınıñ bir türki düniesinde jürgenimen ärtürli erekşelikteri, ärtürli mentalitter, türli ayırmaşılıqtar boluı zañdılıq emes pe? Tipti, Qazaq ordası alğaş qwrılğan 1455 jıldarı bwl künderi Qazaq halqınıñ qwramında bolğan iri ru-taypalardıñ birazı Sibir handığı qwramında bolğanın tarihşılar jazıp ta, aytıp ta jür. Bir Qazaq handığınıñ qwramında bolğan ru-taypalardıñ özinde öñirlik-jağırapiyalıq wqsamastıqtarğa baylanıstı til, etno-mädeniet jaqtarında ayırmaşılıq boluı tabiği. Onday bolsa Qazaqtıñ bügingi mädenietin, etnografiyasın zertteytin zertteuşiler osı jağın eskeremey, öz öñirinde joq bolğan salt-dästür, öner-mädenietti twtas Qazaqta bolğan joq deu ülken sauatsızdıq boladı dep esepteymin.

Qazaqtı twtas halıq retinde eseptey otırıp, aldımen Qazaqtıñ biine emes, küyine zer salatın bolsaq, bwl künderi batıstıñ tökpe küyleri, şığıstıñ şertpe küyleri jane t.b mektepter bar. Ämina QWRMANĞALIQIZInıñ közqarası boyınşa 300 jıl Altayda ömir sürgen meniñ ata-babam Kerey, Nayman, uaqtar batıstıñ tökpe küylerin Qazaqtıñ küyi emes dep aytuım kerek eken. Sebebi: Meniñ ata-babam Qwrmanğazını eşqaşan estigen emes, tıñdağan emes, tanığan emes. Al anau Atırauda-Mañğıstauda jatqan qalıñ Älimwlı, Baywlı, Aday-Berişter şığıstıñ şertpe küylerin, küyşilerin tıñdağan, tanığan emes.

Olay bolsa olar üşin de şığıstıñ şertpe küyleri Qazaqtıñ küyi bolıp sanalmauı kerek eken.

Än-jırlardı alayıq, sırdıñ, batıstıñ, arqanıñ, şığıstıñ özderine tän än mektepteri bar. Bir-birine wqsamaydı, özindik erekşelik, özindik bögenay bar. Olay bolsa Qazaqtarı jetisu än-mektebin «Qırğızdıñ äueni», Batıstıñ än mektepbin «Türkimenderdiñ äueni», Sırdıñ än mektebin «Sart pen Özbektiñ äueni», Şığıstıñ än mektebin «Qalmaq pen Joñğardıñ äueni» dep zertteuge köşeyik.

Än-küydi aytudağı sebebimiz bar. Qazaqtı qwrap otırğan iri taypalardıñ än-küyinde wqsamaytın twstarı köp. Olardıñ biinde de wqsamastıq, özgeşe tarih bolu mümkin. 550 jıl ğana bolğan Qazaq degen wlttıñ arğı tarihında mülde «bi bilemegen, bi bileu qorlıq!» dep qortındı şığaru qanday ğılımğa jatadı?

Avtor ” Qazaqtıñ tarihı, şejiresi, dastanı, onıñ ömiriniñ aynası – auız ädebieti. Arığa barmay-aq 18- 21 ğasır aralığı – 3 ğasırğa şolu jasap qarayıqşı. Ertegi, añız, dastan, jır, maqal-mätel, şeşendik söz, aytıs. Bärinde qazaqqa tän sipattar: jekpe-jek, küres, atıs, jambı atu, asıq oynau, qol küresi, kökpar, audarıspaq, jarıs, jayau jarıs, at bäygesi, aytıs, şeşendik öner sayısı, ötirik öleñ, tipti qatın jarıs bar. Biraq üş ğasır qoynauına süñgiseñ de, “biledi” degendi kezdestirmeysiñ. Öte köne ertegilerde “jın-periniñ qızdarı bilep jür eken” degen kezdesedi. (Kördiñiz be, jın-şaytannıñ da qızdarı ğana bilep jür. Otbası, üyelmenimen bilep jürgen joq.) ” Sonan soñ 3 ğasırda qazaq jerinen qanşama jihangez, sayahatşı ötti. Qanşa, şejire, jılnama jazıldı. Qazaqtar (ne türkiler) “Qarajorğa” bilep jür” dep nege Marko Polo jazbağan. Nege Mahmud Qaşğari, nege Äl-Farabi jazbağan?»- degen swraqtardı qoyudan bwrın Qazaq tarihına baylanıstı qıtay derekterin, Qazaq dalasındağı jartas suretterin jane ol turalı jazılğan şeteldik jane Qazaq zertteuşileriniñ eñbekterin oqımağanı öte ökinşti.

Qıtay jazbalarında mınaday derekter kezigedi.

“Qıtaydıñ Tañ däuirindegi “Şınjañ bileri” degen kitaptıñ 2-tom, 310-betinde: “Tañ handığı däuirinde “Jılqı bii, tost küyi” attı muzıka bolğan. Han, Tañ patşalığı kezinde Orta Qıtayğa batıs öñirlerden köptegen jılqı kirgiziledi. Osığan baylanıstı Tañ däuirinde Şınjañda “jılqı bii” köp taraldı, – dep jazılğan”. Sol kitapta tağı da: “Tañ patşalığınıñ jaña tarihı” degen kitaptıñ şığıs tarmağınan üzindi keltire kelip: “ol kezdegi muzıka aspaptarınan sıbızğı, baraban, köp tütikti sıbızğı, bili, tabaqtı qoñırau bolsa, bilerden “Jılan”, “Arıstan”, “Jılqı”, “Arqan” bileri bar edi. Osıdan barıp, qırğızdar arasında “Jılqı bii ” taralğan. Qazir Şınjañnıñ jer jerinde “Jılqı bii” keñinen oynalıp jür. Mäselen İle, Altaydı mekendegen qazaqtar men Tasqorğandı mekendegen täjik, Atwştı mekendegen qırğızdar arasında “Jılqı bii” taralğan. Qazaq halqına jappay tanıs “Qara jorğa” bii osı jılqı biiniñ damığan, basqa nwsqa degen mejeler bar. «Qara jorğa» bii basqa wlttarda bar bolğanımene olardıñ bilenui qazaq biinen özgeşe eken».

Qıtay türkologi Su Bi Hay «Qazaqtıñ ertedegi tarihı ğwn, üysin, qañlı, siyan bi däuirimen, keyingi jwjandar, teliler, türikter, qıpşaqtar däuirine wlasadı. Sodan beri olar osı dalada tu tikken, ömir sürgen. Qazaqtar mwnda tirşilik üşin zattıq baylıq jaratumen birge, dala ölkesine tän köşpeliler mädenietin jarattı. Sonıñ bir ayğağı – Erenqabırğa, Altay, Tarbağatay, Barlıq taularınıñ jartas betterine bederlengen adam beyneleri. Bwl – osı küngi adam boyındağı swlulıqtı sipattaytın suret pen müsin öneriniñ alğaşqı ülgileri. Onda qazaq halqına tän tarihi estetikalıq talğam men orasan zor talant jatır» dep jazadı.

Altay tauınıñ Darınbastau degen küzeuligindegi jartastan tabılğan (qazir Altay qalalıq mädeniet mekemesiniñ körme zalında) mına boyaulı surette qalıñ adam döñgelene qorşau jasap bir er, bir äyel ortada bige basuda

Su Bi Hay: – «Jartas eskertkişi – tarih, etnografiya, arheologiya, filosofiya, din, bi öneri, müsin salasında öte bağalı zertteu materialdarmen qamday aladı. Sonıñ işinde etnografiya üşin mañızı öte zor. Öytkeni surettegi er-äyelderdiñ pişin beynesi twrğısınan qarağanda olardıñ bäri at jaqtı, şwñğıl közdi, keñsirikti, bäri derlik qauırsın (üki qadağan biik börik kigen), äyelderdiñ köbi qınama beldi, qısqa etekti köylek kigen. Bwl tektes dene bitim men bas kiim äşekeyleri bayırğı tarihi jazbalarda bayandalğan saqtardıñ dene twrqımen, bas kiim erekşelikterine öte wqsaydı. Sondıqtan sonau ertede Erenqabırğa bökterinen Altay etekterine deyingi saqtar mekendegen jerlerdegi jartas betindegi bwl suretter solardan bir belgi retinde büginge jetken». «Qazaq mädenietiniñ tarihı» (Almatı 2001 jıl 57-69-70-bet)

Qazaqstandıq tarih ğılımdarınıñ doktorı, Euraziya universitetiniñ professorı, jazuşı Twrsınhan Zäkenwlınıñ 2012 jılı Almatıdağı «Alaş jolı» baspasınan jarıq körgen kök türikterdiñ tarihınan sır şertetin «Mäñgi tas» attı romannınıñ 330-betindegi “Qarajorğa” degen tarauşasında tañ patşalığınan türik eliniñ qağanı Qapağannıñ qızına qwda tüsip kelgen qwdalardı kütip alu saltın bılay dep jazadı: –“Tabağaştar ölkeniñ salqın-sabat auasımen tınıstap, et jep, qımız işip, özderi ala kelgen qımbat şaraptarın türikterge de berip, arqa-jarqa bolıp qaldı.

Türikter olardıñ qwrmetine üş jerden ot jağıp, dabıl qağıp, şıñ tartıp, qara dombıradan küy tökti. Nebir apay tös jigitter men bura sandı bikeşter ortağa şığıp, bwlşıq etteri bwltıldap «Qara jorğa» biledi.

1998-jılı Şanşi ölkesiniñ Fuçıñ degen jerinen tabılğan. «Üñgir qabırğalarına iuan patşalığı (1206-1368) däuirinde tüsirilgen suretter» degen kitaptan kezdesedi. «Surette adamdar bilep, eñ artqı adam qobız tartıp twr dep jazılğan. Bişiler bastarına şıt tartıp, şoşaq börik kigen. Zer sala qarasaq, muzıka aspabı qobızdan köri dombırağa wqsaydı, bi äreketteri “Qara jorğanıñ” özinen aumaydı». (Zeynolla Sänikwlı «Şınjiyañ gazeti 2011jıl 4-naupız)

«Qazaqtıñ auız ädebietinde nege kezdespeydi?» dep barlıq folklordı jattap alğanday bolğan avtor qazaqtıñ «Qara öleñin» oqımağan bolıp şıqtı.

Keregeniñ basında oymaq twrar,

Kedeyşilik jigitke qoy baqtırar.

Alğan jarı jigittiñ jaqsı bolsa,

Talşıbıqtay bwralıp oynap twrar.

Qarajoğa- eñ aldımen küyge ğana bilengen. Al avtor keltirip otırğan mätin 2000 jıldarı alğaş şıqqan. Ol mätin Qazaqstandağı sıyaqtı toydan näpaqa tauıp jürgen önerpazdardıñ «Qarajorğa»-ğa qosqan jaña «ülesi». Alğaş halıq arasında emes, jorıqqa şıqqan jauıngerlerdiñ at üstinde bileytin wyqıaşar biinen uaqıt öte kele däuirdiñ tezinen ötip, bügingi küni tipti qimıl-qozğalıstarına deyin özgerip, damıp, jañarıp, saharadan toy zalına, toy zalınan sahınağa qaray damıp jatsa, ol önerdiñ zañdılığı dep tüsinu kerek. Är qanday önerdiñ de, salt-dästürdiñ de, än-küydiñ de, bidiñ de özgerip, qwbılıp, jañarıp, damıp, zamanğa say ıñğaylanıp otıratını aytpasada tüsinkti dünie. Öytkeni öner de, mädeniet te tiri qwbılıs. Ösip, özgerip, damıp, türlenip otırğanda ğana ömirşeñ boladı. Al eger qatıp qalğan dogmağa aynalsa ol qwnın joğaltadı.

Avtor «Aqılğa sap oylayıqşı:

- atası – kelinine, äkesi – qızına, ağası qarındasına aytatın sözin tike aytpay, arağa şeşeni, jeñgeni salıp qana söylesetin qazaq;

- äyel zatı ata-ene tügili eriniñ betine tik kelip söylemegen, sözin bölmegen qazaq; – äyel zatı er-azamatınıñ aldın kespey, qaşan ötip ketkenşe tömen qarap kütip twratın qazaq;

- üyge qonaq kelse, qız balasın böten üyge jöneltetin qazaq;

- qız balası adımdap jürse, adırañdap söylese, qarqıldap külse “körgensiz” degen qazaq;

- mahabbattan örtenip bara jatsa da, ata-ananıñ közinşe, öz äyeline “köz salıp” qarağan jigitti “jetesiz” sanağan qazaq endi kelip kempiri, şalı, kelini, qızı, jigiti – bäri miday aralasıp, bökselerin bwrañdatıp, keudelerin selkildetip, bir-birine itine tönip, bileydi eken ğoy, tegi. Qazaqtıñ östip esirtki işken dey esirip jürgenin qay ğasırda kim köripti?»- deydi.

Däl osı tamaşa sözdermen salt-dästürdiñ qaysı qazir qazaqta bar ekenin, tipti osı joldardı jazıp otırğan avtordıñ boyınan qanşası tabılatının avtor özi atın atap, tüsin tüstep bere ala ma? Ärine bere almaydı. Olay bolsa avtor mayın tamızıp jazıp otırğan joğardağı keremet salt-dästürler tek qağaz betinde qalsa, al «Qarajorğanıñ» äuelgi orginal türi ol oralmastay bolıp tarih qoynauına ketti. Öytkeni endi Qazaqtar ay-jıldap atqa minip, batısqa, şığısqa jorıqqa şıqpaydı. At üstinde qalğıp-şwlğımaydı. «Ata-babam qarajoğanıñ üstinde bilegen eken!» dep qızıl şıraq janğan kezde qara mersedestiñ işinde otırıp bilemeydi. Endi zamanğa say, torqalı toyda, qız-jigit, kempir-şal bolıp, buındarı bılqıldap, boy jazıp köñil köterip, qan taratıp jırğap qaladı. Onda twrğan ne jamandıq bar?

Qortıp aytqanda köne mädeniet, salt-dästürimizdi, önerimizdi bağalap, zerttegen kezde «biz bwlay bolğamız, biz keremet bolğamız!» dep özimiz qiyalımızdan qiıp alğan idyaldıq armanmen, bolmasa tarih jöninen alğanda küni keşe ğana qabıldağan islam dinniñ jon-josığımen kesip-pişip tastaudan aulaq bolumız kerek.

Bizdiñ tarihımız tereñ jane bay. Alğaş jılqını qolğa üyretip köşpendi bolğan 6000 jıldıq tarihtıñ 5000 jılı täñir dinimen baylanıstı. Onday bolsa soñğı mıñ jıldıq üşin aldınğı bes mıñ jıldıq mädenietti qwrbanğa şaluğa eşkimniñ qwqı joq.

Qazaqstan azat, täuelsiz el boldı. Älemniñ qay qiırınan bolsa da Türki jwrtına ortaq mädeniet saqtalıp jatsa, onı altınday ardaqtap, qazaq mädenietiniñ ortaq qazanına salıp qaynatudan wtılmaymız.

«Qara jorğa» – Qazaqtıñ köşpendilik-Täñirlik erlik mädenietniñ düldüli. Ğasırdan ğasırğa, zamannan zamanğa şarşamay jetken kermet jorğa. Bärimizde jorğalaymız.

Serik Mwrathan