Postsovettik Qazaqstanmen birge jetilip jatqan Batıstağı jas qazaqstantanu salasın reseytanu, sinologiya, ya irantanu siyaqtı arnası keñ zertteu bağıttarımen salıstıru qisınsız. Biraq az uaqıt işinde Batıs Europa men Soltüstik Amerikadağı qazaqstantanuşılar Ortalıq Aziyadağı jetekşi eldiñ akademiyalıq portretin nobaylap şığardı. On şaqtı jıl bwrın London universitetinde ötken Qazaqstanğa qatıstı bir jaña zertteudi tanıstıru şarasına qatıstım. Zerttegen elinde birneşe jıl twrğan, äleumettanu men antropologiyanıñ toqaylasar twsında eñbek etken ğalımnıñ tañdap alğan taqırıbına qayran qaldım. Qazaqstandıq qwrılıs kompaniyalarınıñ «tiimdi tender men iri joba ielenu jolındağı äkimdiktermen kelissöz jürgizu täsilderin» tıñğılıqtı türde tanıp biluge tırısıptı. Ondağan qwrılıs jäne qarjı mamandarımen, äkimdik ökilderimen, zañgerlermen swhbattasqan. Qazaqstannıñ beyresmi sayasi-äleumettik ömirinde kündelikti sözdik qorğa ense de, resmi qwjattarda, zertteuler men BAQ-ta köp körine bermeytin «tender», «otkat», «şapka», «procent», t.b. siyaqtı tüsinikterdi jañağı zertteuşi tıñğılıqtı türde täpsirlegen. Jemqorlıq pen paraqorlıqtıñ keybir jekelegen jağdaylarda biznes qauımdastıq pen jergilikti bilik ökilderiniñ sayasi-äleumettik minez-qwlıq normaların qalay özgertkeni jan-jaqtı körsetilgen. On şaqtı jıl bwrınğı «stavkalar» kölemi, keybir äkimdik, ya ministrlik ökilderimen «kelissöz» jürgizu tehnikası qwrılıs kompaniyaları jetekşileriniñ, buhgalterleri men zañgerleriniñ auzımen taratılıp aytılğan.

Marta Olkott, Ortalıq Aziya men Qazaqstandı zertteuşi

Mısaldardıñ birinde Pälen degen qalada tiimdi «stroitel'noe pyatno» alu üşin Tügen degen äkimniñ birinşi orınbasarına qanşa «otkat» berilgeni, üsteme aqı retinde qwrılıs kompaniyasınıñ älgi şeneunikke qızınıñ wzatu toyın qaladağı eñ iri qonaq üyde jasap beruge qalay mäjbür bolğanı täptiştey bayandaladı. Prezentaciya soñında «Qazaqstannıñ şınayı äleumettik tarihı şette jazılıp jatır-au» degen oyğa qaldım. Djeykob Rigi esimdi zertteuşiniñ bwl jazbasınıñ bir böligin oqırman «Moral' men zañ ortasında: jemqorlıq, antropologiya jäne qoğamdı salıstıra zertteu»attı jinaq kitaptan taba aladı. Älbette, qazaqstandıq äriptesterimen salıstırğanda Batıstağı qazaqstantanuşılardıñ akademiyalıq erkindikti paydalanu mümkindigi zor, sol sebepti taqırıp ayası men zertteu tereñdigi de özgeşe.

SAYASAT PEN EKONOMIKA

Qazaqstannıñ sayasi rejimi men elitası turalı jazılğan negizgi zertteu eñbekterdiñ biri wlıbritaniyalıq Selli Kammingske tiesili. «Qazaqstan: bilik pen elita» attı kitabında zertteuşi postsovettik eldiñ alğaşqı on jıldıq kezeñin zerdeley otırıp, sayasi rejimge «joğarıdan tömenge küşpen tañudan göri qazirgi elitanıñ işki saudalasuı men ımıralasuınıñ nätijesi retinde qwrılğan avtoritarizm» degen bağa bergen. Ayta keterlik bir jayt, Qazaqstandı jeke alıp zerttemese de, basqa bir Batıs ğalımı onıñ sayasi rejimi turalı osığan wqsas twjırım jasaydı. Vellingtondağı Viktoriya universitetiniñ (Jaña Zelandiya) bwrınğı zertteuşisi Pol Bruker «Demokratiyalıq emes rejimder: teoriya, basqaru jäne sayasat» degen kitabında Resey men Ortalıq Aziyadağı elderdi «protodemokratiya» dep sipattaydı. Zertteuşi «protodemokratiya» terminin «diktaturanı joyıp, jartılay demokratiya nemese jartılay diktatura jolına tüskeli twrğan rejim» dep tüsindiredi. Brukerdiñ oyınşa, Ortalıq Aziyadağı keybir körşileri siyaqtı Qazaqstandağı «protodemokratiyağa da jartılay diktaturağa aynalu qaupi tönip twr».

Bavna Dave, Resey, Ortalıq Aziya men Qazaqstandı zertteuşi

​

«Qazaqstan: etnos, til jäne sayasat» attı kitabında Londondağı Şığıstanu men afrikatanu mektebiniñ ğalımı, Batıstağı negizgi qazaqstantanuşılardıñ biri Bavna Dave: «[prezident Nwrswltan] Nazarbaevtıñ patronajğa negizdelgen jeke bas biligi etnosaralıq qarım-qatınastardı retteude küşke salu men kooptaciyağa süyenedi» dep jazadı. Bwl – postsovettik Qazaqstandağı negizinen memleketqwruşı etnos ökilderinen twratın bilik jüyesiniñ jaña «wlttıq daralıq» simvoldarın qoldanu arqılı qayta qwrılımdaluı men eldegi etnikalıq azşılıqtardıñ sayasi ömirge qatısu joldarınıñ tarıluı jaylı Batıs avtorı jazğan irgeli eñbek.

Toronto universitetinde däris oqitın Ortalıq Aziya zertteuşisi Eduard Şatc «Qazirgi klan sayasatı: Qazaqstandağı jäne onıñ tısındağı «qanına tartu» küşi» attı kitabında rejimdegi bilik bölisiniñ klandıq erekşelikterin jan-jaqtı suretteydi. Mısaldardıñ birinde avtor keybir aymaqtardağı oblıs ortalığınan bastap auılğa deyingi aralıqtağı äkim-qaranıñ rulıq-klandıq negizde swrıptalu mehanizmin aşıp körsetedi.

Batıstağı qazirgi qazaqstantanudıñ irgetasın qalauşılardıñ biri – amerikalıq tarihşı äri sayasattanuşı Marta Olkott. Onıñ «Qazaqtar» degen tarihi şolu kitabı AQŞ-ta 1987 jılı basılıp şıqqan. Zertteuşi keyingi «Qazaqstan: Orındalmağan uäde me?» degen eñbeginde bwl eldegi rejimge «basqaruşı elitası bastapqıda demokratiya tranziti ideyasına qızıqqansıp, makroekonomikalıq reformanı qoldağansıp, keyin onıñ bärinen bas tartqan, bir otbası bilep otırğan memleket» dep anıqtama beredi. London universitetiniñ Ortalıq Aziyanı zertteuşi ğalımı Şirin Akinerdiñ «Qazaq biregeyliginiñ qalıptasuı: ru-taypadan wlt-wlısqa» attı şağın kitabı Qazaq handığı men Qazaqstan respublikasın 1990 jıldardıñ basında Batıstağı akademiyalıq orta men studentterge tanıstırğan alğaşqı zertteulerdiñ biri boldı.

Eduard Şatc, Qazaqstandağı klan sayasatın zertteuşi

Wlıbritaniyadağı Kent universitetiniñ zertteuşisi Rodjer Makdermott «Qazaqstannıñ qorğanıs sayasatı: trendterdi bağalau» attı kitabında Astananıñ ne sebepti «jüyeli äskeri reforma jasay almay häm bwl tarapta Mäskeudiñ ıqpalınan şığa almay otırğanın» tüsindiruge talaptanadı. Zertteuşi AQŞ-tıñ bedeldi äskeri akademiyalarında oqıp kelgen qazaqstandıq jas oficerlerdiñ eline qaytqan soñ täjiribesi men bilimin paydağa jaratpaq tügili, kerisinşe senimsizdikke wşırap, şettetilip, köp jağdayda müldem äsker sapınan ketip tınatını turalı statistikalıq mälimetter keltiredi.

Qazaqstannıñ 1990 jıldardağı äleumettik beynesi – reket pen jabayı bazar, jappay qalağa köşu men etnosaralıq şielenis, paraqorlıq pen twrmıstıq zorlıq-zombılıq, jwmıssız jastar men qorğansız jezökşeler Djoma Nazparidiñ «Postsovettik haos: Qazaqstandağı qatıgezdik pen älimjettik»attı kitabında surettelgen. Baraholkanıñ Qazaqstandağı şağın jäne orta käspkerliktiñ damuı üşin qanday röl atqarğanı London universitetiniñ ğalımı Gül Berna Özjannıñ «Memleket pen bazar qwrılımı: Ortalıq Aziyadağı käsipkerliktiñ damuı» attı kitabında bayandaladı. Avtordıñ payımdauınşa, «bazarlar – kapitalizmniñ özinşe bir qalıbında qızmet istep twrğan zamanaui instituttar».

Stiv Levin, Kaspiy aymağı elderindegi jäne älemdik energetika mäselelerin zertteuşi jurnalist, publicist

Qazaqstannıñ ekonomikası, qarjı reformaları men monetarlıq sayasatı turalı Batıstağı akademiyalıq jinaqtarda tarau, ya maqala bolıp şığıp jatqan jan-jaqtı taldaular jetkilikti. Al twtas kitaptardan Stenford universitetiniñ zertteuşisi Enn Pektiñ «Qazaqstandağı ekonomikalıq damu: iri korporaciyalar men şeteldik investiciyanıñ röli» attı eñbegi erekşe atauğa layıq. Bwl eñbekte 1990 jıldardıñ ortasında jekeşelendirilgen iri öndiris orındarı men täuelsiz Qazaqstanğa tartılğan alğaşqı şeteldik investiciyalar, eldiñ mwnay-gaz infraqwrılımınıñ bastapqı kezeñi, qarjılıq-industriyalıq toptar men biliktiñ qarım-qatınasındağı erekşelikter jan-jaqtı qamtılğan. Avtor Qazaqstandağı jekeşelendiru men investiciya tartu turalı derek jinap jürip iri kompaniyalardağı jeke menedjment pen satu şarttarına qatıstı köpşilikke jariya boluı tiis qwjattarğa qol jetkizui öte qiınğa soqqanın atap ötken.

Kaspiy aymağındağı tabiği resurstar men şikizat ekonomikasına mamandanğan amerikalıq jurnalist Stiv Levinniñ «Mwnay men dañq: imperiyanıñ köz swğı men Kaspiy teñiziniñ bağı» attı kitabı zertteu tereñdigi men bayqağıştığı jağınan akademiyalıq eñbekten kem tüspeydi. Kitaptıñ Qazaqstanğa qatıstı taraularında atışulı «mwnay lobbisi» Djeyms Giffen men Qazaqstannıñ sayasi elitasınıñ kezindegi qarım-qatınası büge-şigesine deyin suretteledi. Postsovettik Ortalıq Aziya men Qazaqstannıñ sayasi-ekonomikalıq jäne äleumettik-mädeni ömiriniñ mañızdı aspektilerin qalt jibermey jazıp otırğan jäne bir Batıs jurnalisi – «Azat Europa/Azattıq Radiosınıñ» ağa tilşisi Bryus Pannier.

TARIH PEN MÄDENIET

Soñğı 25 jılda Batıs ğalımdarı Qazaqstannıñ tarihına qatıstı da birneşe mañızdı zertteu jariyaladı. Solardıñ birinde – «Dara bileuşisiz memleket: aristokratiyalıq qwrılımdar, rulıq qoğam men köşpendi İşki Aziya turalı qate twjırımdar» attı kitabında Kembridj universitetiniñ zertteuşisi Devid Snis moñğol wlıstarı men Qazaq handığınıñ taypalar odağı emes, öz erekşelikteri bar ortağasırlıq memleket bolğanın däleldeuge tırısadı. Snistiñ twjırımdauınşa, jeke dara bileuşi men birtwtas byurokratiyalıq apparatı bolmasa da, birneşe aqsüyek top qatar bilegen köşpendiler wlısında egalitarlıq qoğamnıñ jäne tiimdi alım-salıq jüyesi men ortaq äsker jinau tärtibi siyaqtı memlekettiñ negizgi nışandarı bar. Qazaqstandıq keybir tarihşılar üşin aksioma siyaqtı körinse de, Qazaq handığın «ortağasırlıq memleket» dep tanu Batıs tarihşılarına qiınğa soğıp kelgen. Sol sebepti de bolar ortağasırlıq jäne erte jaña zamanğı Şığıs elderi men mwsılman dinastiyaları turalı anıqtama kitaptarda Astrahan handığı men qwytaqanday Qasım handığına deyin körsetilgenmen olardıñ irgesindegi almağayıp territoriyanı jaylağan Qazaq handığı atalmay qalıp jatadı. Al Snis mwnday közqarastı otarlıq közqaras sarqınşağı dep sınap, Batısta az zerttelgen, özi «İşki Aziya» dep qarastırğan Moñğoliya men Qazaqstan aumağındağı köşpendi wlıstardıñ memleket tarihın jaña qırınan tanuğa şaqıradı.

Devin DeViz, ortağasırlıq mwsılman Ortalıq Aziyadağı dini dästürlerdi zertteuşi

Ortalıq Aziya men Qazaq handığınıñ tarihına qatıstı soñğı jıldarı Batısta jariyalanğan jäne bir mañızdı eñbek – Skott Kemeron Levi men Ron Sela qwrastırıp şığarğan «Mwsılman Ortalıq Aziya: tarihi derek közderiniñ antologiyası». Bwl – osı aymaqtıñ ortağasırlıq jäne erte jaña zamanğı tarihın zertteuşilerge arnalğan ağılşın tilindegi alğaşqı dereknama.

Qazaq handığındağı dini dästürler men mwsılmandıq misticizm taqırıbı Ortalıq Aziyadağı din tarihınıñ körnekti zertteuşisi, Indiana universitetiniñ ğalımı Devin DeVizdiñ birneşe jazbasına arqau bolğan.Al qazirgi qazaqtardıñ dini dünietanımı Bryus Privratskidiñ «Mwsılman Türkistan: qazaqtıñ dini men wjımdıq jadı» attı kitabında tereñ zerdelengen. Oñtüstik Qazaqstanda birneşe jıl twrıp, qazaq tilin erkin meñgergen avtor jergilikti twrğındardıñ «Islam» degen terminniñ özin qazaqılandırıp «mwsılmandıq jol», ya «tura jol» dep ataytının däl añğarğan. Soñğı on şaqtı jıl işindegi Qazaqstandağı dini ahual ortalıq jäne şığıs europalıq birneşe zertteuşiniñ jeke maqalalarında körinis tapqan.

Şarlottağı Soltüstik Karolina universitetiniñ zertteuşisi Stiv Sabol «Reseydiñ otarşıldığı men Qazaqtıñ wlttıq sanasınıñ genezisi» attı kitabında «Alaş» qozğalısı men 20-ğasırdıñ basındağı qazaq intelligenciyasınıñ «wlttıq jañğıru» jolındağı ağartuşılıq qızmetine jañaşa bağa bergen. Sabol Alaş Ordanıñ röli men mañızın azaytıp körsetuge tırısqan bwrınğı keybir Batıs zertteuşileriniñ twjırımdarına qarsı şığadı. Bwl qozğalıs jetekşileriniñ sayasi quğın-sürgin men aşarşılıq siyaqtı qiın-qıstau zamanda qızmet etkenine, bol'şevikter «kontrrevolyuciyalıq asa qauipti küş» retinde izderine şam alıp tüskenine nazar audartadı. Saboldıñ oyınşa, alaşordaşılar çeh tarihşısı Miroslav Groh wsınğan «wlttıq jañğırudıñ üş kezeñiniñ» (ğılımi qızığuşılıq, patriottıq ügit-nasihat jäne jappay wlttıq qozğalıs) alğaşqı ekeuinen öte bergende Birinşi düniejüzilik soğıs pen bol'şevikterdiñ revolyuciyası joldarın qiıp ketken.

Uil'yam Fierman, Indiana universiteti (AQŞ) sayasattanu fakul'teti Ortalıq Euraziyanı zertteu kafedrasınıñ professorı

1930 jıldardağı Stalinniñ wlt wyıstıru sayasatı kezinde zamanaui qazaq wltınıñ payda boluı men 20-ğasırdıñ alğaşqı jartısındağı qazaq intelligenciyasınıñ belsendiligi turalı tıñğılıqtı zertteudi franciyalıq şığıstanuşı-sayasattanuşı Oliv'e Ruanıñ «Jaña Ortalıq Aziya: geosayasat pen wlttardıñ tuuı» attı eñbeginen tabuğa boladı.

Uil'yam Fierman siyaqtı amerikalıq ardager ğalımnıñ izine erip, Qazaqstan qoğamı men mädenietin orıs tilimen qatar qazaq tilin meñgeru arqılı da tereñirek tanuğa tırısıp jatqan batıstıq jas zertteuşilerdiñ jaña bir şoğırı qalıptasıp keledi.

Taqırıp ayası tım keñ bolğandıqtan Ortalıq Aziya men Euraziya Odağı turalı soñğı uaqıtta jazılğan köptegen irgeli akademiyalıq zertteulerdi şoluıma qospadım.

Soñğı 25 jılda Ortalıq Aziya men Qazaqstandı zertteu belsendiligine oray Europada alğa şıqqan akademiyalıq ortalıq retinde London universitetine tiesili Şığıstanu men afrikatanu mektebin (SOAS) aytuğa bolar edi. Al Soltüstik Amerikada bwl salada AQŞ astanasındağı Djordj Vaşington universitetine qarastı Europa, Resey men Euraziyanı zertteu institutı jäne Blumingtondağı Indiana universitetiniñ Ortalıq Euraziyanı zertteu fakul'teti erekşe közge tüsti. Osı atalğan ortalıqtardan bölek jekelegen universitetterde sayaq qazaqstantanuşı retinde tanılğan ğalımdar da bar. Aldı Batıstağı universitetterde ğılımi däreje qorğay bastağan, ya batıstıq äriptesterimen birlese zertteu jasap jürgen qazaqstandıq ğalımdar da köbeydi. Bwl qwbılıs – bolaşaqtağı bölek bir şoludıñ taqırıbı.

Azat Europa / Azattıq radiosı