Қытай-xалықтардың қырық құрақ құрауынан қалыптасқан xалық

Qıtay-xalıqtardıñ qırıq qwraq qwrauınan qalıptasqan xalıq

| Dec 17, 2016

Orda Eldec sureti.

Qıtaydıñ işki sırın qaramaqqa känigi jwrt oñay bayqay bermeydi. Bılayğı jwrt qıtaydı birtwtas, biriñğay, birtildi, birtiipti xalıq dep sezinedi. Şıntuaytında, qıtay öte kürdeli wlt. Jüzden astam tarixi etnos pen onnan astam wlıs, xalıqtardıñ qırıq qwraq qwrauınan qalıptasqan xalıq. Sonday kürdeli dünieniñ biri- qıtayda qalıptasqan “oñtüstik pen soltüstik” ayırmaşılığı. Wzaqtan beri dauı tarqamağan işki qaqtığıs.

Birinşi, oñtüstik qıtaylıqtardıñ pikirinşe soltüstik qıtaylar taza qıtay emes, qoyğırtpaq qıtay, ol qıtaylar köne köşpendi ğwn, türki, moğol-tatarlar men manjurlardıñ wzaq uaqıt aralasuınan qalıptasqan häm keyin qıtaylanğan xalıq.

Ekinşi, oñtüstik qıtaylıqtardıñ pikirinşe soltüstik qıtaylar tili men akcenti taza qıtaydiñ tili men akcenti emes. Ğwn, türki, moğol men manjulardıñ ıqpalında qalıptasqan dübära, şwbar, qoyğırtpaq tilge jatqızadı. Kömenes ükimet qıtaydıñ birtwtas akcenti retinde soltüstik qıtaylıqtardıñ söyleu akcentin zañğa engizgendikten küşpen üyretip jatır.

Üşinşi, oñtüstik qıtaylıqtardıñ tanımında soltüstik qıtaylar qıtaydıñ töl örkenietimen ömir sürmeydi, salt-dästüri dübära, köşpendi ğwn, türkilerdiñ ıqpalında köp qalğan, solardıñ sarqınşağın ileydi dep sanaydı da Şın qıtaydıñ örkenieti oñtüstikte dep esepteydi. Orda Eldec sureti.

Törtinşi, oñtüstik qıtaylıqtar qıtaydıñ bayırğı ieroglifın qoldanıp jatırmız dep soltüstik qıtaylıqtardıñ ieroglifke jasağan reformasına moyınsal bolmaydı. Soltüstik jeñil ierogliftı (简体字) qoldanadı, oñtüstik bwğan küni büginge deyin narazı, olar klassik bayırğı ierogliftı qoldanadı (繁体字).

Besinşi, wlttıq demokratiya, wlttıq bwrjuaziya men batısşıl sayasi elita köbinde oñtüstik qıtaylıqtardıñ arasında qalıptastı. Olar batıstıñ örkeniet säulesiniñ ıqpalına erte wşıradı. Sol sebepti, qıtaydıñ wlttıq bwrjuaziyası men elitası oñtüstik teñiz jağalauındağı qalalar men eldi-mekende örken jaydı. Tipti qıtaydıñ wlt ziyalıları qwrğan wltşıldardıñ Gomindañ ükimetiniñ ortalığı da oñtüstik qıtaylıqtardıñ aumağında boldı. Japondar qıtay astanası Nankindi basıp alsa da olar astanasın tağı da oñtüstik öñirdiñ iri sayasi qalası Çun Çinge köşirdi. Al, soltüstik qıtay mäskeudiñ kömegimen jaña ükimetiniñ astanasın Moğol-tatar qağanatınıñ jalğası qwbılay biligi men iri qağanat Cin manjularınıñ sayasi, mädeni ortalığı Pekinge auısqan. Oğan deyingi sayasi ortalıq YAn An’da soltüstikt qıtaydıñ aumağında bolğan.

Altınşı, qazirgi qıtay biligi işinen eki topqa bölinedi. Biri, reformaşıldar (oñtüstikşilder), kelesi biri partiyağa, MAOğa adal köneşilder. Qıtaydağı nebir sayasi kürester osı eki iri toptıñ taytalastığınan tuındaydı.

Jalpı, sosın qıtay tilinde eki mıñnan astam akcent, onnan astam aumaqtıq dialekt saqtalğan. biz körsetkender “oñtüstik-soltüstik” ayırmaşılığınıñ sırtqı körinisi ğana. Olar öz işinen tağı basqa türli ayırmaşılıq pen qayşılıqtarğa bölinedi. Onı da tereñ zertteuimiz tiis.

Tağısın tağılar …

Orda Eldec

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,
Qazirgi biliktiñ eñ ülken qorqınışı…

kerey.kz

Zhalgas Yertay Konstituciyadan orıs tilin alıp tastasaq, Resey bizge soğıs aşa ma? Bilik osılay qorqıta bastadı. Biraq ol swraqqa qısqa jauap – joq. Sebebi, Reseyge qarsı Äzirbayjan da, Armeniya da neşe türli äreketke bardı, barıp ta jatır, biraq olarğa qazir soğıs qaupi tönip twrğan joq. Bwl ädisti sayasi manipulyaciya deydi, şın mäninde, bwnı qazirgi status-kvo jağdayın saqtap qalğısı keletin jüyeniñ asığıs oylap tapqan argumenti deuge boladı. Oylap köriñizşi, Reseyge bizdiñ memlekettik organdar qay tilde is-qağaz jürgizetini emes, loyal bolğanımız kerek. Endeşe, Resey bizdiñ loyaldığımızdı saqtap qalğısı kelse, konstituciyadağı til mäselesine qarsı bolmauı kerek. Sebebi bwl işki twraqtılıq mäselesi. Deni sau eldiñ biligi öz körşisine osınday qarsı argument aytar edi. Endi
«Mağınasız jwmıstan şarşadım»: qazirgi Konstituciyanıñ avtorı mälimdeme jasadı

kerey.kz

Qazirgi Ata zañnıñ avtorlarınıñ biri, akademik Maydan Süleymenov Konstituciya reformasın sınadı. Ol zañnıñ mätinin şağın bir top äldeqaşan jazıp qoyğanın, al komissiya jay ğana maqwldaytının aytadı. Onıñ sözinşe, ğalımdar men sarapşılardıñ wsınıstarı eskerilmeydi. Bwl turalı akademik Facebook-te jazdı: Keyingi kezde menen Konstituciyanı talqılap jatqanda, nege ünsiz qalğanımdı jii swrap jatır. Qısqa qayırsam: mağınasız jwmıstan şarşadım. Iä, men qazirgi Konstituciyanıñ avtorlarınıñ birimin. Talqılau kezinde eki mäsele üşin kürestim: Konstituciyalıq sottı saqtau jäne Parlamenttiñ ökilettigin şektemeu. Biraq ekeui de qabıldanbadı. Soğan qaramastan, men bwl Konstituciyadan wyalmaymın. Men Nazarbaev pen onıñ otbasınıñ jeke biligin nığaytuğa bağıttalğan keyingi tüzetulerden wyalamın. Nazarbaevtıñ kezinde-aq osı masqara tüzetulerdiñ barlığın taldap, Konstituciyanı jetildiru boyınşa birqatar wsınıstar engizu turalı
Bizdi basqarıp otırğan bir top adam üşin orıs tili – IVL apparatı ispetti.

kerey.kz

Arman Älmenbet Eki-üş kün uayımğa salınıp kettim. Osı soñğı jazğanım bolsın. Äri qaray Qwdayğa tapsırıp, jwmısımdı isteyin. 6 aqpan küngi oyım: Bizdi basqarıp otırğan bir top adam üşin orıs tili – IVL apparatı ispetti. Kovid kezinde ökpesi jwmıs istemey qalğan adamdarğa Türkiyadan IVL degen apparat äkelgeni esteriñizde me? IVL bolmay, qanşa adam ölip qaldı. Orıs tilin alıp tastasaq, Mäñgilik el men Esil özeniniñ ortasındağı bes-altı ğimarat bosap qaladı. Tek orısşa oylanatın adamdar jinalıp ap, özderi ädemi otır o jerde. Meniñ tüsinigimde, orıs tilin konstitciyadan alıp tastau üşin oğan aldın ala dayındalu kerek. Soñğı eki jarım jılda osını qattı oylanıp jürmin. Wsınayın dep edim, qızığatın adam taba almadım. Söytip «Ana til