|  |  |  | 

Мәдениет Руханият Әдеби әлем

Бізге киноның тілі емес… қазақтың тілі керек

Астанада тұратын актер бауырымды Алматыдағы кастингтер шақырған сайын апарып-алып кету – менің көп парыздарымның бірі. Осы жолы «Қазақфильм» бір тарихи фильмнің іріктеуіне шақырған екен, екеуміз әдеттегідей Әл-Фараби даңғылымен ағызып келеміз. Ол өзіне берілген мәтінді жаттап әлек, мен рульмен алысып әлек. Байқаймын, мәтін орысша беріліпті. «Қазақфильмнің» сценарийлері әлі күнге орысша жазыла ма деп ойланып кеткен екем, бауырым ойымды бөліп жіберді.
– Тыңдашы, мына мәтін орысша айтылғанда құлпырып сала береді де, қазақша айтсаң дәмі кетіп қалады. Бұл орыс тілінің құдіреті ме, әлде қазақ тілінің…
Шынында, орысша айтып көріп еді, көз алдыма әлі түсірілмеген фильмнің әлдебір эпизоды келе қалды, қазақша дәл сол мәнермен айтып көріп еді, «болмай қалды». Әлдене деп айтып үлгергенше, «Қазақфильмнің» алдына да келіп қалған екенбіз, ол мәтінін құшақтап ішке тартты, мен сапырылысқан сан ойды қорыту үшін есік алдында қалдым. Неге жаңағы мәтін орыс тілінде айтылғанда бірден киноға айналып сала берді де, қазақ тілінде айтылғанда киноның бейнесін көз алдымызға алып келе алмады? Әлбетте, қазақ тілі сөздік қоры мен шұрайлылығы жағынан әлемдегі ең бай тілдердің біріне жатады. Оған дау жоқ. Мұның негізгі себебі – әлемдік киношедеврлердің 95 пайызын орыс тілінде көруімізде. Бұл жайт орыс тілінің құлаққа сіңіп, ой-сананың орысшалануына әкеп соғатыны жасырын емес. Мұны бір деп қойыңыз. Екіншіден, Ресей дубляждаған әлемдік киноларға үйренгеніміз сонша – қазақша дубляждалған киноны дұрыс түсінбейтінді шығардық. Бұған кінәлі – қазақ тілі емес, өзіміздің аудармашылар және әсіреаудармашылар. Кинода айтылмайтын сөз қалмайды. Сонда балконды қылтима, клавиатураны пернетақта, роботты құлтемір деп тұрсақ, кім түсінеді? Совет Одағы кезінде кино түсіруден «Қырғызфильм» одақтас республикаларды таңғалдырса, дубляждан «Қазақфильм» алдына жан салмаған. Сол аты аңызға айналған «Қазақфильмнің» дубляжы бүгінде бар-жоғын ешкім білмейді. Білетініміз – дубляжбен әр телеарна өзі айналысады. Нәтижесінде дубляждалған фильмдер қазақ тілінен бездірерлік дәрежеге жетті. Қазақ тілі десе төбе шашы тік тұратын кинотеатрлар желісінің басшылары мұны тамаша пайдаланып отыр. Сөйтіп, «қазақ тіліндегі киноларға адам келмейді» деген сылтаумен қазақша киноларды түнгі сағат 12-ге қойып көрсететінді шығарды. Үшіншіден… «Не деуге болады?» деп күбірлеп жүрген сәтімде «Қазақфильм» ауласындағы жұлдыздар павильонынан Сұлтан Ахмет Қожықов деген жазуды көріп қалдым. Сұлтан Қожықов. Әйгілі «Қыз Жібектің» режиссері. Иә, дәл осы «Қыз Жібек» фильмі қазақ тілінің қуаттылығы жөніндегі бүгінгі әңгіменің нүктесін қоймақ.
Әңгімені арыдан бастайын. Белгілі бір режиссер ағамыздан «Қыз Жібек» туралы пікірін сұрағанымда: «Керемет фильм. Бірақ киноның тілі жоқ. Спектакльдердің қойылымы сияқты», – дегені бар. Өзін «мықтымын» деп санайтын кез келген режиссердің пікірі осындай. «Киноның тілі жоқ»! «Не ол – киноның тілі деген?» – деп сұраймыз біз. Ағамыз темекісін бұрқ еткізіп түсіндіреді: «Әдебиет пен театр. Олар – мыңдаған жылдық тарихы бар өнер салалары. Әдебиет адамзатпен бірге пайда болды. Театр өнері пайда болғалы 5000 жыл өтті. Олардың өзіндік тілі әлдеқашан қалыптасқан. Ал кино ше? Кино пайда болғалы 100-ақ жыл өтті. Басқа өнерлермен салыстырсаң, аяғынан әлі тұрмаған жас бала сияқты. Сондықтан біресе әдебиетке сүйенеді, біресе театрға сүйенеді. Өз жолын тапқанымен, өз тілін әлі де таппай келеді. Біз, кинорежиссерлер, соның тілін әлі де болса іздеумен сенделіп келеміз. Бүкіл әлемдік режиссерлердің проблемасы – сол. Ал «Қыз Жібек» те, басқа да көптеген бұрынғы қазақ кинолары толықтай театрландырылған қойылым». «Ммм», – дейміз біз бірдеңе түсінгендей болып. Айтып отырғаны құлаққа кіретін сияқты. Бірақ неге біз әлі күнге «Қыз Жібекті» көреміз? Неге әлі күнге «Қыз Жібекпен» мақтанамыз? Жарыққа шыққанына 50 жыл өтсе де, көрерменді жалықтырмайтындай не сиқыры бар оның?! Меніңше, бұл фильмде қазақтың рухы бар және қазақтың құдіретті тілі бар. Мейлі кино тілі болмай-ақ қойсын, бірақ бұл фильмде қазақтың тілі бар. Тыңдаңызшы:
– Желбіреп барып, желкілдеп қайттық, алдияр! Жайықтың жағасы қанға боялды. Күндіз күн тұтылды, түнде ай тұтылды. Найза қысқарып таяқ боп қалды, қылыш қысқарып пышақ боп қалды. Сайланып келген жау қойша қырылды! Шаңға аунатып ұрдық, қанға аунатып қырдық!
Рухыңды аспандататын не деген асқақ сөздер! Болмаса мынаны қараңыз:
– Қан кешу қасап заманда
қайғыны жеңген
бар ма екен?!
Қолынан өлмей дұшпанның
қартайып өлген
бар ма екен?!
Қымбатты ата-ананың
қасында сөнген бар ма екен?!
Ажалы жеткен ардағын
арулап көмген бар ма екен?!
Жетім қалған баланы,
жесір қалған ананы,
Қан соқта болған даланы
ойлаған адам бар ма екен?!
Әлемдік кино тарихында дәл осылай құйылып түскен адуынды монологтар бар ма екен? Міне, қазақтың тілі қандай!.. Маған киноның тілі емес, осы тіл керек. Бәрімізге осы тіл керек. Сондықтан да біз әлі күнге «Қыз Жібек» десе ішкен асымызды жерге қоюға бармыз.
Заман өзгеріп, уақыт жылжып, қазақ киносының көкжиегіне киноның тілін іздеген жаңа толқын келіп қосылды. Ескі киноның бәріне мысқылдай қараған жас авангардшылар кино тілін іздеген күйі өз фильмдерін түсіріп, көрермендерге ұсына бастады. Киноның тілін тапқан болар, С.Апырымов, А.Әмірқұлов, Р.Нұғманов, А.Қарпықов, Т.Теменов, А.Әмірқұлов деген сол кездегі жас перілер халықаралық конкурстардан жүлдесіз қайтқан күндері болмады. Алайда осы аталған жас толқын халықаралық киносыншылардың көңілін тапқанымен, халқының көңілін таба алмады-ау, білем. Халқы әлі күнге дейін «Қыз Жібекті» көріп жүр.
Киноның тілін табамыз деген жас толқын алғашқы жұмысын қазақ киноларындағы қазақ тілін аспаннан жерге түсіруден бастады. Ендігі жерде «Қыз Жібектегі» пафостық сөздер күнделікті тұрмыстық сөздермен ауыса бастады. Сол кездегі фильмдердің арасында, әсіресе Серік Апырымовтың кинолары («Қиян», «Соңғы аялдама», «Ақсуат») қазақ тілін жерге түсіргенімен қоймай, біржола жер астына тыққандай болды.
Уақыт жылжып, еліміз нарықтық экономикаға өткенде халқымыз кино тұрмақ, қара нанды әрең тауып жеп барып ес жиып, еңсесін тіктегенше жаңағы жас толқын алдыңғы толқын ағаларға айналып үлгерді. Кинодан қазақтың тілінің мәйегі жоғалды. Еліміздегі орысша түсірілген кинолардың да шекесі қызып жатқаны шамалы, әрине. Бірақ таразының бір басына осы заманғы қазақ киноларын қойыңыз да, екінші басына орыс тіліндегі голливудтық киноларды қойыңыз. Ал Голливуд киноның тілін іздеп әуре болған жоқ. Олар үшін кино дегеніміз – экран және соны көріп отырған көрермендер. Болды. «Алтын шыққан жерді белден қазады». Бастысы, кино өзін-өзі ақтаса мақсат орындалғаны. Қалғаны маңызды емес. Театрландырылған көріністің көкелері осыларда. Әдеби пафостық сөздер тарихи киноларының бәрінде өріп жүр. Осылардың бәрі орысшаға аударылып алдыңа келгенде біздің дүдәмал кинолардың сөйлесу құралы болып жүрген қазақ тіліндегі мәтіннің мәні кетпегенде қайтсін!..

Жәнібек САУДАНБЕКҰЛЫ
Алматы

zhasalash.kz

Related Articles

  • Айтайын дегенім…

    Күршім ауданы жұртшылығы үшін бүгінде үлкен мерекеге  айналған  айтулы шара –өмірден ерте озған дарынды сазгер жерлесіміз Оралхан Көшеровтің творчествосына арналған, екі жылда бір өтіп келе жатқан «Оралхан көктемі» атты ән конкурсы. Бастабында аудандық деңгейде өткенімен, келе-келе ұйымдастырушылар  мен меценаттардың үлкен еңбектерінің арқасында  алдымен облыстық, соңынан республикалық масштабтағы ән байқауларының біріне айнала бастаған «Оралхан көктеміне» биыл «фестиваль» мәртебесі беріліп, өз еліміздің әншілерінен басқа, Қытай, Ресей, Моңғолия үміткерлері қызығушылық танытып отырған сыңайлы.Артына елу шақты ән қалдырған, бергенінен берері көп шағында бақилық болған Оралхан марқұмның  ән-ғұмыры осылай жалғасып келе жатқаны-оның тыңдармандары үшін көңілге медеу,қуаныш әкелсе, екінші жағынан талай әншінің бағын ашқан дүбірлі дода болғаны күршімдіктердің көңілінде орынды мақтаныш туғызады.Біздің көп ретте осындай игілікті іс қалай дүниеге келді, оның бастауына

  • Адамның құны (Полицейдің хикаясы)

    Аялдама  (әңгіме) Дала үскірік аяз. Бет қариды. Апта бойы жапалақтап жауған қар екпіні басылғанымен, ауа-райы күрт бұзылып, соңы алай-дүлей боранға ұласқан. Теріскейден соққан желдің түрі жаман. Жолдың ана бұрышына күртік қарды үйіп-төгіп салады да, кісі омбылатады. Кейбір жері қу тақыр; мұндайда табанының асты тайғанақтап, өкпектеп соққан ызғарлы жел әрі-бері теңселтіп, құлата жаздайды. Шығыстың табиғаты қатал. Тарбағатай тауының әсері ме екен, Үржар өңірінде қар қалың жауады. Кей жерлерде тіпті күресінге лақтырылған қардың көптігі сонша, төннелдің ішімен келе жатқандайсың. Әрине, бұл үй маңындағы жағдай. Ал жолдың бойын зымыстан үрлегендей күртік қар қатпар-қатпар етіп жауып тастайтынын қайтерсіз. Мұндайда көлік қатынасы қиындайды. Ауылдан аудан орталығына жетіп, азық-түлік алудың өзі мұң болады. Тау етегіндегі ауылдар

  • Күлтегін жыры

    Күлтегін Құтлық (Елтеріс) қағанның екінші ұлы, Білге қағанның (Могилян) туған інісі. Шешесі Елбілге қатұн. Жеті жасында әкесі Құтлық (680-692 жж. билік құрған) қайтыс болады. Қаған тағына оның інісі Қапаған (692-716 жж.) отырады. Күлтегін мен Білге, Қапағанның інісі Бөгүні (716ж.) тақтан тайдырып, қағандық билікті Білге қолына (716-734жж.) алады. Тарихи деректерге қарағанда, Күлтегіннің он жасында ер атанып, алғаш көзге түскен соғысы – 694 жылғы Жау жыу және Дин жыу аймақтарында болған соғыс. Қапаған осы соғыста 90 мың тұтқынды қолға түсірген. Міне, осыдан былай Күлтегіннің ерлік жолы басталады. Тарихи деректер сол кездегі ел тәуелсіздігін сақтап қалу жолында болған қырғын соғыстардың бірде-біреуінің Күлтегінсіз өтпегенін аңғартады. Батыр 47 жасқа жетіп, қаза тапқанда, төрткүл дүниеден түгел

  • Қазақ әдебиетінің Тәңірлік әлемге есік ашатын трансценденті

    Қазақ әдебиетінің Тәңірлік әлемге есік ашатын трансцендентті мазмұны Қожа Ахмет Яссауидің хикметінен басталатын еді. Құдайберген Жұбанов бұ турасында бүй деп жазады. «біздің «Əдебиет саласындағы жазуымыздың басы «Диуани хикметтен» басталады. Орта Азиядағы түркі тілінде сөйлейтін халықтардың алғашқы жазба əдебиетінің бірі! Бұл факті қазақ ақындарының Ахметке еліктегенін көрсетеді ». Сәкен Сейфуллин былай деп баға береді. «Қазақ арасында жазба әдебиетін таратқан – Түркістаннан шыққан қожалар. Ол кезде қазақ арасына көп таралғаны – Қожа Ахмет Яссауидің кітабы. Біздің қазақ ақындары соған еліктеді». Большевиктер Яссауидің атын өшіру үшін ақын-жазушыларға тапсырма берді. Мәселен, ЦК 1937 жылы Асқар Тоқмағамбетовті «Хазірет Сұлтан» пьесасын жазуға мәжбүрледі. Бұл спектакль ҚазССР кезінде сахнада қойылып келді. Пьесада Яссауиді терістеп, оның жолын «халықты

  • ӘЙЕЛДЕ ҚАЙЫН ЖҰРТ БОЛМАЙДЫ!

    Қазақ Ұлттық Әдет-ғұрып, салт-дәстүр Академиясы түсіндіреді: ӘЙЕЛДЕ ҚАЙЫН ЖҰРТ БОЛМАЙДЫ! Бүгін, 22-қараша күні таңертең «Шалқар» радиосынан «Әйелдің қанша жұрты болады?» деген тақырыпта жүргізілген пікірталас кезінде сауалға жауап бергендердің бірқатары дұрыс ой айтқанмен көпшілігі жаңылыс ұғымда жүргендігі байқалды. Осы себепті бұл сауалға түбегейлі жауап беру ұйғарылды. Ер адамның да, әйел адамның да үш жұрты болады. Ер адамның өз жұрты (әкесі жағынан), нағашы жұрты (анасы жағынан), үйленген соң қайын жұрты (әйелі жағынан) болады. Әйел адамның да үш жұрты: өз жұрты (келген жері, күйеуінің елі), төркін жұрты (әкесі жағынан), нағашы жұрты (анасы жағынан) болады! Бұл жерде қыз бала мен әйел деген ұғымдарды шатастырмау керек. Қыз – әлі тұрмысқа шықпаған оң жақта отырған қыз

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: