|  |  |  | 

Мәдениет Руханият Әдеби әлем

Бізге киноның тілі емес… қазақтың тілі керек

Астанада тұратын актер бауырымды Алматыдағы кастингтер шақырған сайын апарып-алып кету – менің көп парыздарымның бірі. Осы жолы «Қазақфильм» бір тарихи фильмнің іріктеуіне шақырған екен, екеуміз әдеттегідей Әл-Фараби даңғылымен ағызып келеміз. Ол өзіне берілген мәтінді жаттап әлек, мен рульмен алысып әлек. Байқаймын, мәтін орысша беріліпті. «Қазақфильмнің» сценарийлері әлі күнге орысша жазыла ма деп ойланып кеткен екем, бауырым ойымды бөліп жіберді.
– Тыңдашы, мына мәтін орысша айтылғанда құлпырып сала береді де, қазақша айтсаң дәмі кетіп қалады. Бұл орыс тілінің құдіреті ме, әлде қазақ тілінің…
Шынында, орысша айтып көріп еді, көз алдыма әлі түсірілмеген фильмнің әлдебір эпизоды келе қалды, қазақша дәл сол мәнермен айтып көріп еді, «болмай қалды». Әлдене деп айтып үлгергенше, «Қазақфильмнің» алдына да келіп қалған екенбіз, ол мәтінін құшақтап ішке тартты, мен сапырылысқан сан ойды қорыту үшін есік алдында қалдым. Неге жаңағы мәтін орыс тілінде айтылғанда бірден киноға айналып сала берді де, қазақ тілінде айтылғанда киноның бейнесін көз алдымызға алып келе алмады? Әлбетте, қазақ тілі сөздік қоры мен шұрайлылығы жағынан әлемдегі ең бай тілдердің біріне жатады. Оған дау жоқ. Мұның негізгі себебі – әлемдік киношедеврлердің 95 пайызын орыс тілінде көруімізде. Бұл жайт орыс тілінің құлаққа сіңіп, ой-сананың орысшалануына әкеп соғатыны жасырын емес. Мұны бір деп қойыңыз. Екіншіден, Ресей дубляждаған әлемдік киноларға үйренгеніміз сонша – қазақша дубляждалған киноны дұрыс түсінбейтінді шығардық. Бұған кінәлі – қазақ тілі емес, өзіміздің аудармашылар және әсіреаудармашылар. Кинода айтылмайтын сөз қалмайды. Сонда балконды қылтима, клавиатураны пернетақта, роботты құлтемір деп тұрсақ, кім түсінеді? Совет Одағы кезінде кино түсіруден «Қырғызфильм» одақтас республикаларды таңғалдырса, дубляждан «Қазақфильм» алдына жан салмаған. Сол аты аңызға айналған «Қазақфильмнің» дубляжы бүгінде бар-жоғын ешкім білмейді. Білетініміз – дубляжбен әр телеарна өзі айналысады. Нәтижесінде дубляждалған фильмдер қазақ тілінен бездірерлік дәрежеге жетті. Қазақ тілі десе төбе шашы тік тұратын кинотеатрлар желісінің басшылары мұны тамаша пайдаланып отыр. Сөйтіп, «қазақ тіліндегі киноларға адам келмейді» деген сылтаумен қазақша киноларды түнгі сағат 12-ге қойып көрсететінді шығарды. Үшіншіден… «Не деуге болады?» деп күбірлеп жүрген сәтімде «Қазақфильм» ауласындағы жұлдыздар павильонынан Сұлтан Ахмет Қожықов деген жазуды көріп қалдым. Сұлтан Қожықов. Әйгілі «Қыз Жібектің» режиссері. Иә, дәл осы «Қыз Жібек» фильмі қазақ тілінің қуаттылығы жөніндегі бүгінгі әңгіменің нүктесін қоймақ.
Әңгімені арыдан бастайын. Белгілі бір режиссер ағамыздан «Қыз Жібек» туралы пікірін сұрағанымда: «Керемет фильм. Бірақ киноның тілі жоқ. Спектакльдердің қойылымы сияқты», – дегені бар. Өзін «мықтымын» деп санайтын кез келген режиссердің пікірі осындай. «Киноның тілі жоқ»! «Не ол – киноның тілі деген?» – деп сұраймыз біз. Ағамыз темекісін бұрқ еткізіп түсіндіреді: «Әдебиет пен театр. Олар – мыңдаған жылдық тарихы бар өнер салалары. Әдебиет адамзатпен бірге пайда болды. Театр өнері пайда болғалы 5000 жыл өтті. Олардың өзіндік тілі әлдеқашан қалыптасқан. Ал кино ше? Кино пайда болғалы 100-ақ жыл өтті. Басқа өнерлермен салыстырсаң, аяғынан әлі тұрмаған жас бала сияқты. Сондықтан біресе әдебиетке сүйенеді, біресе театрға сүйенеді. Өз жолын тапқанымен, өз тілін әлі де таппай келеді. Біз, кинорежиссерлер, соның тілін әлі де болса іздеумен сенделіп келеміз. Бүкіл әлемдік режиссерлердің проблемасы – сол. Ал «Қыз Жібек» те, басқа да көптеген бұрынғы қазақ кинолары толықтай театрландырылған қойылым». «Ммм», – дейміз біз бірдеңе түсінгендей болып. Айтып отырғаны құлаққа кіретін сияқты. Бірақ неге біз әлі күнге «Қыз Жібекті» көреміз? Неге әлі күнге «Қыз Жібекпен» мақтанамыз? Жарыққа шыққанына 50 жыл өтсе де, көрерменді жалықтырмайтындай не сиқыры бар оның?! Меніңше, бұл фильмде қазақтың рухы бар және қазақтың құдіретті тілі бар. Мейлі кино тілі болмай-ақ қойсын, бірақ бұл фильмде қазақтың тілі бар. Тыңдаңызшы:
– Желбіреп барып, желкілдеп қайттық, алдияр! Жайықтың жағасы қанға боялды. Күндіз күн тұтылды, түнде ай тұтылды. Найза қысқарып таяқ боп қалды, қылыш қысқарып пышақ боп қалды. Сайланып келген жау қойша қырылды! Шаңға аунатып ұрдық, қанға аунатып қырдық!
Рухыңды аспандататын не деген асқақ сөздер! Болмаса мынаны қараңыз:
– Қан кешу қасап заманда
қайғыны жеңген
бар ма екен?!
Қолынан өлмей дұшпанның
қартайып өлген
бар ма екен?!
Қымбатты ата-ананың
қасында сөнген бар ма екен?!
Ажалы жеткен ардағын
арулап көмген бар ма екен?!
Жетім қалған баланы,
жесір қалған ананы,
Қан соқта болған даланы
ойлаған адам бар ма екен?!
Әлемдік кино тарихында дәл осылай құйылып түскен адуынды монологтар бар ма екен? Міне, қазақтың тілі қандай!.. Маған киноның тілі емес, осы тіл керек. Бәрімізге осы тіл керек. Сондықтан да біз әлі күнге «Қыз Жібек» десе ішкен асымызды жерге қоюға бармыз.
Заман өзгеріп, уақыт жылжып, қазақ киносының көкжиегіне киноның тілін іздеген жаңа толқын келіп қосылды. Ескі киноның бәріне мысқылдай қараған жас авангардшылар кино тілін іздеген күйі өз фильмдерін түсіріп, көрермендерге ұсына бастады. Киноның тілін тапқан болар, С.Апырымов, А.Әмірқұлов, Р.Нұғманов, А.Қарпықов, Т.Теменов, А.Әмірқұлов деген сол кездегі жас перілер халықаралық конкурстардан жүлдесіз қайтқан күндері болмады. Алайда осы аталған жас толқын халықаралық киносыншылардың көңілін тапқанымен, халқының көңілін таба алмады-ау, білем. Халқы әлі күнге дейін «Қыз Жібекті» көріп жүр.
Киноның тілін табамыз деген жас толқын алғашқы жұмысын қазақ киноларындағы қазақ тілін аспаннан жерге түсіруден бастады. Ендігі жерде «Қыз Жібектегі» пафостық сөздер күнделікті тұрмыстық сөздермен ауыса бастады. Сол кездегі фильмдердің арасында, әсіресе Серік Апырымовтың кинолары («Қиян», «Соңғы аялдама», «Ақсуат») қазақ тілін жерге түсіргенімен қоймай, біржола жер астына тыққандай болды.
Уақыт жылжып, еліміз нарықтық экономикаға өткенде халқымыз кино тұрмақ, қара нанды әрең тауып жеп барып ес жиып, еңсесін тіктегенше жаңағы жас толқын алдыңғы толқын ағаларға айналып үлгерді. Кинодан қазақтың тілінің мәйегі жоғалды. Еліміздегі орысша түсірілген кинолардың да шекесі қызып жатқаны шамалы, әрине. Бірақ таразының бір басына осы заманғы қазақ киноларын қойыңыз да, екінші басына орыс тіліндегі голливудтық киноларды қойыңыз. Ал Голливуд киноның тілін іздеп әуре болған жоқ. Олар үшін кино дегеніміз – экран және соны көріп отырған көрермендер. Болды. «Алтын шыққан жерді белден қазады». Бастысы, кино өзін-өзі ақтаса мақсат орындалғаны. Қалғаны маңызды емес. Театрландырылған көріністің көкелері осыларда. Әдеби пафостық сөздер тарихи киноларының бәрінде өріп жүр. Осылардың бәрі орысшаға аударылып алдыңа келгенде біздің дүдәмал кинолардың сөйлесу құралы болып жүрген қазақ тіліндегі мәтіннің мәні кетпегенде қайтсін!..

Жәнібек САУДАНБЕКҰЛЫ
Алматы

zhasalash.kz

Related Articles

  • Генна батыр

    Ш.Бөкеев (Батыр ұлымыз Геннади Головкинге )Жұгері бидай болмас ақтағанмен,Жабыдан жүйірік шықпас баптағанмен.Біздің Гена жеңімпаз әрқашанда,Жұрыт жабылып Канелоны мақтағанмен.Кім айтат батыр ұлды жеңілді деп,(Түсірмен оған бола көңілді көп).Жеңу мен жеңіліс егіз ұғым,Тұсынбейік жеңіс деп өмірді тек.Сүрінеді тұлпар да тұяғынан,Қырқылады қыран да қяғынан.Өмір жолы тұрмайыт тек сый алудан,Ғалымдар да жаңылат қиялынан.Барын салды аянып қалмады ол,Ақыйқтай алысты шарлады ол.Төрешілер қайырды қанаттарын,Параменен жабылып алдағы жол.Демеймін батыр ұлға сорың қалың,(Кедергілер болып жұр жолыңда мың).Аққа Құдай жақ болар қашандағы,Тұбындағы жеңесің соның бәрін.Жасадың үлкен айқас білек сынар,(Әділетсіздікке қайтып бұл жүрек шыдар).Бір сәтсіздік бір сабақ,жеңіс алда,Қолдайтын қалың елің ,тілекшің бар.Біз мақтан тұтатұғын Генна батыр ,(Қасқайып ,қайыраттанып келе жатыр ).Бұйрса Алла 3-жекпе-жекте,Канелоға орнатарсың заман ақыр.16.09.2018 Kerey.kz

  • Ақын ҒАФУ ҚАЙЫБЕКОВТІҢ ТУҒАНЫНА 90 ЖЫЛ

    90 жыл Ақын ҒАФУ ҚАЙЫБЕКОВТІҢ ТУҒАНЫНА 90 ЖЫЛ “МЕН ДЕ ҚАЙТА ТУЫП КӨРЕЙІНШІ (отызжылбұрынғы мерей тойданестелік)   88-жыл болатын. Ғафаңның 60-жылдық мерей тойыАрқалықтанбасталды. Арқалыққаласындаоблыстықпартияныңбіріншіхатшысықатысқанщығармашылық кеш Горняк мәдениетүйіндеөтті. Оданкейін Амантоғайда, Аманкелдіауданындааталды. Жолдағысовхоздар Абай, Албарбөгеттендекүтіпқонағасыберушілерболды. ТорғайдаҒафаңныңатабабасыныңтуғанжеріШұбалаң. Шұбалаң мен ауданорталығыныңарасында “Ғ.Қайырбековаиындағыоқушыларлагері бар, Ғафаң, Бәдешжеңгеміз, жазушыСәкенЖүнісов, оныңжұбайымінгенмәшинелерсолбалаларлагерінесоқты. Тұрғанжерікеремет, суымөлдір, тамашадемалысорныекен. Қонақтарсоғантамсаныпбіразжүрді. Сссыноларбалаларасханасынаннанауызтиді. Соданшығып, Мерей тойдытойлаушыларТорғайғажақын, лагерденбіршақырымдайжердетұрған Торғай өзенніңБатпақсуат деп аталатын жағасынакелді. Суатдеседегендей, суғаапаратынжалғызаяқжол бар екен, жанжағықопа. НегізіненосыданалпысжылбұрынҒафаңныңтуып, кіндігікесілгенжері осы. Солсуатқакеліпкөпмәшинелерүйіріліптұрақалды. Ғафаң ,Бәдешмәшинелеріненасықпайтүсті. Басқамәшинелерденбір топ әйелдертүсіп, ақынғақарайжамырайкеліп, өзіжепжеңілҒафаңдықолдарынакөтеріпалды. Сөйтсе, бұларжеңгелеріекен, “”Қазірсенітуғанжеріңеаунатамыз!” деді. Ғафаңжеңгелерініңайтқанынакөнген “Ал, аунатсаңдар, аунатыңдар, мен де тағыбіртуыпкөрейін” деген. ЖеңгелеріҒафаңдысөйтіпөзенжағасынабірбіраунатыпалған. СолжергеБәдешжеңгемізбіруыскүмістеңгешашқан. “Оны “Ғафаңныңжасын, абыройынберсін” дептеріпалыпжатқандарболды.     ЖұматӘНЕСҰЛЫ ҒАФУҒА (арнау өлең) Батпақсуат өзеннің бергі беті, Су алуға келіншек барған кезде, Батпағы сәл тобықтан асар

  • БҰЛ  КҮНІ …

    Уа, Астана,астанам, астанамыз- Жасыл желек, көкөрім жас қаламыз Құт  қоныс қып Есілдің қос жағасын, Арқада байрақ тіккен Бас қаламыз   Көгі –биік, желі- өткір, жері- жазық Қойнауы жанға мекен, малға азық Сарыарқа-қазақ жері кіндігінен Елбасы Елордаға  қаққан қазық                      Содан бері жиырма  жыл артқа салып                      Астана  өз тарихын қойды жазып   Теңдессіз жаңа құрылыс бастағаны Арқада жайнатпаққа жас қаланы Шыңыраудан ылғал тартқан сексеуілдей Берік болмақ қазақтың бас қамалы Тамыры тым тереңде бұл шаһардың- Сонау-сонау Бозоқтан* басталады Дәшті Қыпшақ-қазақтың арғы тегі Бозоқ деп салған қоныс-баспананы   Бозоқтан Ұлы Жібек жолы өткен Бозоқтан Шыңғыс ханның қолы өткен Бозоқтың әрбір  сәтін қуа ағып, Арнасы ақ Есілдің толы өткен   Елбасының өміршең бастамасы- Сол жерде бүгін елдің астанасы Босағаңнан аттады жаңа

  • «Отан – оттан да ыстық» жобасының баспасөз мәслихаты

      «Рухани жаңғыру» бағдарламасының аясында Алматы қаласы Ішкі саясат басқармасының қолдауымен «Адырна» ұлттық-этнографиялық бірлестігі «Отан – оттан да ыстық» жобасының баспасөз мәслихатын өткізеді. Бұл жоба аясында отанына оралған қандастарымызға заңнамалық көмек ретінде «Жедел желі» қызметі іске қосылады. «Қандастар» (http://qandastar.kz/) сайты арқылы да сұрақ-жауап ретінде заңнамалық көмек көрсетілетін болады. Баспасөз мәслихатының мақсаты – «Отан – оттан да ыстық» жобасын халыққа таныстыру. Баспасөз мәслихатына құқықтанушылар, БАҚ өкілдері, кәсіпкерлікті дамыту жөніндегі мамандар, қоғам қайраткерлері мен ғалымдар және танымал ҮЕҰ өкілдері қатысады. «КЕШ» құқық қорғау орталығының жетекшісі – Кәмшәт Есмұхамбетқызы; Кәсіпкерлікті дамыту жөніндегі маман – Әсима Сұлтан; Орыс тілінің маманы – Әлия Мұхаметкәрімқызы сынды ғалымдар баяндама оқиды.   Ұйымдастырушылар:  Алматы қаласы Ішкі саясат басқармасы

  • Аманат (Əлиханның монологы)

    Балға басқа, Орақ ойға тигелі Бір алапат өртке оранды жан іші, Кемерінен дариядай толқыған – Қызыл жалау, жалау емес, қан исі. Қызыл түстен жамырайды елес боп, Құба мекен, құсни дос төл өскен. Сол “бейнелер” құтқар дейді қол бұлғап, Əттең, шіркін… Естімейді оны ешкім. Естіртпейді ауызынан орт бүркіп, Тесік өкпе, Кəрі Кремль жөтеліп. Содан кейін… Темір торда сөз өліп, Көздер қалды шел ішінде бітеліп. Жусан көрсең, жұпарын жұт, дұға оқып, Бағзы бір иіс бұрқырасын өткеннен, Əр тал жусан тағдыры ғой қазақтың Көлдей тұнық көз жасына көктеген. Көктамырдан су алғанша соңғы қан, Мен қазақтың азаттығын сусадым. Доңыз демі топырағыма тимесе, Дұшпан көрмей өссе дедім ұрпағым. Осы серттің түбінде тұр шын байлам, Сол

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: