|  |  | 

Руханият Тарих

Уахабизм идеясын таратамын деп, Үрімшіде ұсталып, Пекин түрмесіне түскен Ливандық Шами дамолла

Sanjar Kerimbay суреті.

Sanjar Kerimbay

facebook парақшасынан

1924 жылы Ленин өлді. Билік Сталиннің қолына өтті. Осыдан соң біз ғана емес жалпы Совет жұртының ішкені ірің, жегені желім болды. Орта Азия халқы да ГУЛАГ-тарға тоб-тобымен кетіп жатты. Артынша ашаршылық та басталды. Атажұрттан жаппай безу белең алды. Бірақ ел құлағдар болған ақпаратты індетіп жазбаймыз. Бұл жолы мәселеге басқа қырынан келеміз. Ілім ше, ілім? Оның жайы не болды? Елді ұйыстырып ұстап тұратын, кісінің көкірек көзін ашатын, қарапайым пендеден арына ғана құлақ түретін рухани тұлғаны жасап шығатын ілім иелерінің тағдыры не болды? Қазақтың рухани платформасы қалай қирады? Енді сол жайлы тарата кетелік. Құдай қаласа, осылайша рухани жаңғырып та қалуымыз мүмкін. Ал, Тәңірім, өзің жар бола көр!Sanjar Kerimbay суреті.

Большевиктер қазақ жұртын жаппай қырып жатты. Ілім иелерін сөзге келмей Сібірге жөнелтіп, арлы адамды сотсыз-ақ атып тастап, ойына келгенді істеді. Бірақ соның өзінде Яссауи мәдениетінің мәні тірі қалған кез келген қазақтың менталитетінде сақталып қалды. Мысалы, әулиеге тіл тигізбеу, әруақтарға Құран бағыштау, жұма сайын жеті шелпек пісіріп иіс шығару, Құран, хадис мазмұнын қазақша мақал-мәтелмен жеткізу, астан соң бата қайыру, келін түсірсе беташар жасау, марқұмдарды еске алып құдайы тамақ беру, кез келген дінге толерантты болу, мән-мағынасы трансцендентті әлеммен біте қайнасып кеткен ырым-тыйымдарды күнделікті тұрмыста тұтыну. Осы феномендер барша қазақтың Яссауи мәдениетінің өкілі екенін әйгілеп тұрды. Тұтас бір нәсілдің өмір сүру формасына айналып, тамыры тым тереңдеп кеткен мұндай сапалы мәдениетті құртып жіберу коммунистерге кәдімгідей ауыр жұмыс болды. Тіпті бұл СССР-дің ішкі саясатында ең ауыр міндеттің бірі саналды. Әзірет Сұлтанның салған жолын құрту үшін большевиктер сайтанмен де ауыз жаласуға дайын еді. Соның айқын белгісі мына оқиға: Уахабизм идеясын таратамын деп, Үрімшіде ұсталып, Пекин түрмесіне түскен Ливандық Шами дамолланы коммунистер 1919 жылы Ташкентке алдырып, медресе ашып берді. Совет билігі оны «прогрессивті» (таракки пәруар) ғұлама ретінде шебер қолданды. Шами дамолла ортағасырлық ғұламалардың мұрасын тұтастай жоққа шығаратын нағыз фундаменталист болатын. Советтік заңнан гөрі шариғатқа көбірек құлақ түретін мұсылман үмбетін Шами дамолланың қолымен адастырды. Сол кездің өзінде-ақ ол Құран мен хадиске сүйеніп, пәтуалар шығаратын. Керек десеңіз, оны халықтық соттарды (шариғат, қазылар соты) қайта құру жұмыстарына араластырды. 1922 жылы шілдеде оның Дегрез кварталындағы медресесінде заң мекемелері қызметкерлерінің құрылтайы ұйымдастырылды. Сол жиында Шами дамолла «Ислам социализмі» рухында баяндама жасап, байлардың дүние-мүлкін кедейлерге теңдей тарату туралы уағыз айтады. НКВД жендеттері өздеріне керекті діни кадрларды дайындап алған соң, Шами дамолланы атып тастады. Советтік исламда тәрбиеленген имамдарды кейін академиялық ғылымда «қызыл молдалар» деп атап кетті. (Төменді суреті бар. Сәлде киген, түсі суық, аса ұстаған жалғыз сол)Sanjar Kerimbay суреті.

Антисопылық науқан сәтімен жүзеге асқан соң, қазақ жұртының эпикалық кодын оятатын Яссауимен байланысты барлық киелі феномен түгелдей профанизацияға ұшырады. Оның айқын дәлелі мынау. Яссауи хикметінде көп айтылатын кілт сөздің бірі – зікір ғибадаты. Әзірет Сұлтан зікірді «Хақ сыпырасы» деп атаған. Мағынасы «Құдайдың дастарқаны» деген сөз. Зікір алқасы құрылғанда ол жерге періштелер жиналып, Тәңірдің берекеті мен шарапаты, тыныштығы мен құт-киесі енеді деп сенген. Тәртіп бойынша зікірден соң дәруіштер дастарқан басында рухани сұхбат құратын. Осылайша жүрек көзін ашып, хикмет кеудесін Хақ сәулесімен байытуды мұрат тұтқан. «Өнер алды – қызыл тіл» қағидасы өмірлік кредосына айналды. Сопылық жолды таңдаған дәруіштер бірінші бос сөз, мағынасыз әңгімеден тыйылатын. Адамның жүрегін тастай қатайтып, безбүйрек зұлымға айналдыратын қауіпті фактор Алланы еске салмайтын бос сөз, бос әңгіме, бос күлкі деп білетін. СССР-дің жалдамалы ғалымдары үлкен соққыны зікір құлшылығына берген. Мына қызыққа назар аударыңыз. НКВД өкілдері Яссауидің классикалық зікірлерін салуға түбегейлі тыйым салды. Жасырын жиналып, алқа құрған сопыларды сотсыз атып тастайтын. Есесіне шаманизм қалдығы саналатын бақсы-балгерлердің жын-ойнағына зікір деген жаңа атау берілді. Демидов бұл туралы: «Некоторые исследователи не без основания считают, что проникновение шаманистских элементов в суфизм началось именно с ордена ясавийя» деп жазады. Бұдан соң бақсы-балгердің ел арасында шоқ жалап, қазық тістейтін есалаң әрекеттеріне барынша жағдай жасалды. Дінді қатаң бақылауда ұстаса да, бақсылардың зікіріне кедергі болған емес. Олардың ел арасында емін-еркін жүріп-тұруын КГБ өкілдері жасырын қамтамасыз етті. 1960 жылдан бастап ел-жұрт Яссауидің зікірі дегенді ұмыта бастады. Құран аяттарымен, Яссауидің хикметтерімен санаға сіңген қасиетті зікір сөзі бақсы-құшнаштың ритуалымен ассоцацияланып кетті. Осы қауіпті тенденцияны 1930 жылдары-ақ сауатты қазақтар байқаған. Мысалы, Ахмет Жұбановтың туған ағасы профессор Құдайберген Жұбанов бүй деп жазады. «Сопылардың алқасының күні кешеге дейін қазақ, қарақалпақ халықтары арасында кең тараған бақсылардың алқасынан айырмасы болды.Бақсылар жын шақырады, əруақ шақырады. Олар алқада ауру адамды емдеп, мал табу мақсатын көздейтін еді. Ал Қожа Ахметтің толғауларына жиналатын алқада құдайға ғашықтық сезімін білдіру, діни тəрбие арқылы қоғам арасындағы əлеуметтік қатынастарды тəртіптеу, адамдардың мінез-құлқын жөнге салу ниеттері сөз болып отырады».23622108_2068453746774121_9088948320075482788_n
Советтер бұл науқанда айтарлықтай жеңіске жетті. 1970 жылдан былай қарай қазақтарға төл мәдениетін ислам өркениетінен емес, шамандықпен байланыстыратын надан көзқарас сіңді. Сауатты қазақтардың өзі Кремльдің цензурасынан сүзіліп шыққан әдебиеттерді талғамай оқуға бауыр басып алды. Шоқан Уәлихановтың «Қазақтардағы шамандықтың қалдығы» деген 20 беттік мақаласы СССР кезінде киелі кітаптай насихатталды. Қазақтың діні сөз болғанда ғалымдар түгелдей Шоқанға сілтеме жасайтын ауруға шалдықты. «Қазақ мұсылмандықты толық қабылдамаған», «Біз жартылай шаман, жартылай жабайы тайпа болдық», «Совет өкіметінің, ұлы орыс халқының арқасында көзіміз ашылып, адам болдық» деп кез келген мінберде баяндама жасады. Осы ойға қосымша тағы бір факті. Қазақстан тәуелсіздігін алған соң, Яссауи феноменін алғаш академиялық тұрғыда зерттеген ғалымның бірі америкалық Брюс Привратский. 1992 жылы Түркістанға келіп, қазақ тілін үйреніп, жеті жыл Яссауи мәдениетін тыңғылықты зерттеген. Ол да қазақ ғалымдар арасынан Шоқан Уәлиханов «синдромын» анық байқаған. Советтік идеология сүйегінен өтіп, кемігіне сіңіп кеткен қазақ ғалымдары ата-бабасы ислам шарттары мен парызын өтеп келсе де, Шоқан Уәлихановқа сілтеме жасап, түп-төркінін, идентификациясын шамандықтан тарқатты. Осы көзқарасты Совет этнографтары қазақ жұртына зорлап таңды. Әйтпесе Совет өкіметі орнағанға дейін шамандық қалдығы там-тұмдап әр жерде қалғаны болмаса, қазақ арасында мәдениет ретінде өліп біткен еді. Тіпті бақсы-құшынаштар алаш жұртының құрметіне бөленген де емес. Халық бақсының басына мазар тұрғызып, арнайы Құран оқымайды. Керек десең, мүрдесін қорымға қоспай бөлек жерлейтін. Абайдың «Моласындай бақсының, Жалғыз қалдым тап шыным» дейтіні сол. Қазірдің өзінде көп қазақ Совет кезінде атасы не әжесінің тығылып намаз оқып, жасырын ораза ұстап, сандығында Құранды құпия сақтағаны жайлы естелікті көп айтады. Сірескен стереотиптің сынуы қиын екен. Ата-бабасының ғұмыр баянында ислам өркениеті айқын көрініп тұрса да, талай қазақ өзін жартылай жабайы сезінетін комплекстен ақыры арыла алмады. Бұрын орыс болып тумағанына қорланатын мәңгүрттер қазір араб болып тумағанына қайғыратын күнге жетті. Осының бәрі 1925 жылғы науқаннан басталған нәубет еді. СССР көсемдері түркі халықтарына сопылық әдебиет оқуына титтей де мүмкіндік берген жоқ. Ресейдің ірі қалаларында білім алған, рухани танымы терең санаулы тұлғалар болмаса, былайғы жұрт сопы деген сөзді ұмытып та қалды.

“Яссауи Феномені” кітабынан алынды. Жалғасы кітапта.Sanjar Kerimbay суреті.

Related Articles

  • ҚАЗАҚ АВТОНОМИЯСЫ ҚҰРАМЫНА КІРМЕЙ ҚАЛҒАН ҚАЗАҚ УАЛАЯТТАРЫ ТУРАЛЫ

    Қытай қазақтары ШУАР-дың бес үлкен аймағына шоғырлы қоныстанған. Жалпы, Шыңжаңда он ірі аймақ болса, соның бес үлкен аймағында Қазақтар жиы қоныстанған. Қазақтар қоныс тепкен бес үлкен аймақ мыналар: Іле, Тарбағатай, Алтай, Санжы және Құмыл. Бұл бес аймақтың ішінде тек үшеуі (Іле, Тарбағатай, Алтай) ғана Қазақ автономиясының құрамына кіріп отыр. Қалған екі аймақ бөлініп, бөлшектеліп қазақ құрамына енбей қалды. Сонымен ШУАРдағы қазақтардың байырғы қонысы атанған Қазақ аймақтарына жеке жеке талдау жасаймыз. 1. Іле уалаяты (картадағы 1) жан саны ең тығыз өңір. Орталығы бұрын Күре қаласы еді, кейін Құлжа қаласы болды. 1871-жылы патшалық Ресей құрамына кіріп 1881-жылға дейін он жыл Жетісу, Алматы облысының бір бөлшегі болған. 1881′ден 1914-жылға дейін Шыңжаң өлкесі құрамына

  • Қытай “қазақ қаупі” мәселесінен әлі де алаңдауы ма?

    Eldeç Orda Атқа мініп қылышын оңды солды жалаңдатып “ша ша шалап” кеп (қытайша өлтіріңдер деген сөз) Қазақ ауылын қанға бөктіріп кететін қилы оқиғаларды бала күнімізден бері кітаптан оқып өсіп едік. Күншығыс Цинхай, Гансуға ауып Тибет асып Кашмир, Пакістанға ат басын тіреген Алтай мен Ұлық Еренқабырға қазақтарының қасіретті тағдыры туралы бүгінге шекім (дейін) аз айтылмады. Қаншама кітап, мақала жазылды… Оқыған сайын сай сүйегің сырқырайды… Әсіресе, Әбетай Мұқарапұлы құрастырып жинақтаған “Киелі Көш”ті оқысаңыздар (алда кирилицсияға аударылып жатса) онда қасіретті оқиғалар біршама анық жазылған, оқып жатқанда көз алдыңызға бейне кинодай елестеп отырады. Ана жолы осы парақшамда “Қытайдағы Мұсылман Элитасының Қилы Тарихы және Оның Шығыс Түркістанға Ықпалы” атты пост жазғамын, сондағы Үштік Ма әулетінің

  • Не себепті қытайлар қысқа уақытта “біз ұлы Жапонияның бақытты перезентіміз!” деп шыға келеді?

    Жапон қағанаты 20-ғасырдың 30-жылдарынан бастап шығыс және түстік Азияның көп жерін басып алдады. Соның бірі, Қытай. Жапон үкіметінің қолына өткен аумақтарда барлық білім беру тек Жапон тілінде жүрілгендіктен қысқа уақыттың ішінде “біздің отанымыз Жапония, біз ұлы Жапон халқының перезенттеріміз!” немесе “Жапониямен мақтанамын, Жапония көзімізді ашты!” дейтін санадағы жаңа буын ұрпақ пайда болған. Тіпті, қытай тарихын қарап отырсаңыз “қытай өз тағдырын Жапониясыз шеше алмайды, Жапонияға бағынышты бола отырып қытайды өркениетке жетелейік” дейтін саяси тұлғалар да пайда болған. Бұл жерде саяси таңдау келешегін Жапониясыз елестете алмаған тұлғаларды кейін таман тілге алармын, маған қызығы, не себепті қытайлар қысқа уақытта “біз ұлы Жапонияның бақытты перезентіміз!” деп шыға келеді? Бұған үш себеп бар: Біріншісі, 30-жылдары қытайда

  • Жақсыбековтің әкесінің атындағы “Алланың гүлі” мешіті

    Гүлбану ӘБЕНОВА Мұсылмандардың қасиетті Рамазан айы қарсаңында Астанада күннен қуат алатын қондырғылары бар жаңа мешіт пайдалануға берілді. Сәулетші Сағындық Жанболатов кешен жобасын “Алланың гүлі” деп атады. Жаңа мешітке Қазақстан президенті әкімшілігінің басшысы Әділбек Жақсыбековтің әкесі Ырыскелді қажының есімі берілген. 1Ақшанқан мешіт ғимараты ұлттық нақыштағы ою-өрнекпен безендіріліп, постмодернистік стильде салынған. Негізгі ғимарат үшбұрышты көлбеу қабырғалар мен күмбезден тұратын күрделі пішінде тұрғызылған. Сәулетші Сағындық Жанболатовтың сөзінше, осыған ұқсас мешіттер Малайзияда, Германияда, араб елдерінде бар. Жобаға тапсырысты “Қазақстан мұсылмандар діни басқармасы” республикалық мұсылмандар діни бірлестігі берген. Ғимарат жеке азаматтардың қаржысы есебінен салынған. Құрылысшылар жобаға қанша ақша жұмсалғанын айтпады. 2Көлемі 3695 шаршы метр болатын мешіт жайғасқан жер учаскесінің аумағы – 1,44 гектарды құрайды. Күмбездің

  • Қонаев пен Назарбаевтың Әруақ туралы көзқарастары

    Әлқисса… Бұл күнде діни уағызшыларымыз әр жерде «Әруаққа құрмет ету,  оған сиыну – Аллаға серік қосқандық»  дейтін,  тіпті  «Қабір тұрғызбау,  өлікті жерлеген соң жерді тегістеп тастау»,  «Жеті,  қырқы,  жылдығы дегендер шариғатта жоқ», «құран бағыштамау», т.б пәтуалар көбейе бастады. Мен діндәр адам болмасам да,  Илам дініне сенетін, өзіме тән көзқарасым, әрі шамалы білімім бар адам болғандықтан мұндай мәселеге  өз ойымды білдіргім келеді. Өйткені,  маған талантты жаратушы сыйласа,  білімді ата-анам мен осы халқым, өскен далам, ортам берді. Сондықтан жоғарыдағы мәселе жөнінде аздап толғанып көрейін,  артық кетсем ғапу етерсіздер. Әруақ бар ма? « …Таңғаласың,  олардың ‹біз топырақ болған кезде, жаңадан жаратыламыз ба?» деген сөздеріне таңырқау керек,  міне, бұлар раббыларына қарсы болғандар әрі бұлардың

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: