|  | 

Тарих

“Шығыс Түркістан мәселесін” қытайға оң шешіп берген саясаткері Жаң Жыжұң (张治中).

Цин үкіметі құлап ұлтшыл-демократ қытайдың бірінші респубиликасы орнаған соң Цин құрамында дипломат немесе Цин-нің ұлттық қауіпсіздік комитетінде жұмыс жасаған кадрлары жаңа қытай респубиликасының өкілетті елшісі немесе сыртқы істер миністірі болып шыға келді. Арасында Гомендаң (国民党) үкіметінің ұлттық қауіпсіздік пен ішкі-сыртқы барлау саласында жұмыс істегендері де бар. Сыртқы Қалқа үкімет құрып тәуелсіздігін иығылан (жария) еткен соң және орталық азияда жаңа одақтас респубиликалар пайда болған соң барлық стратегиялық назар Қазақтарға ауғаны тариxи шындық еді. Бұны 1912-1922 жж арасындағы Қазақтарға ұстанған саясатынан аңғару қиын емес. Осы он жылдағы қытайдың қазақтар туралы ұстанымы бірқанша диссертацсиялық ғылми тақырыпқа жүк болары анық. Жалпы бірінші қытай респубиликасы кезінде Нан Кинде (南京) Сун Ятсеннің (孙中山) жеке қабылдауында болған алғашқы Қазақтар соңыра бірбөлім оқушыларды әскери офицсерлер гимназиясына қабылдауынан тартып Гомендаң (国民党) үкіметінің Шердиман Оспанұлы, Қамза Шөмішбайұлы, Дәлелқан Жанымқанұлы, Қадуан Мамырбекқызы т.б қазақ депудаттары мен ұлт делагаттарын қабылдауына дейінгі 40 жылды біз тым ашып айта алмай жүрміз. Ақтардың Алтай, Құлжа, Үрімжі-Шонжыдағы бүлігі, Алаш Орда өкілдерінің Шәуешектегі кіші құрылтайы, Орталық азиядағы ұлттық респубиликалардың құрылуы тағысын тағы тариxи даталарда қытай сыртқы істер миністірлігі мен ұлттық қауіпсіздік комитеті Қазақтар туралы “құпия мәлімдемені” орталық үкіметке қарша боратқан-ды. Бұның шет жағасын Яң Зыңшинның “қателіктің орнын толтыру үйінде жазылған шығармалары” мен жеке естелік “бугожай” жазбаларынан таба аласыз. Қазақтың ақтармен, Алашпен, орталық азиядағы респубиликаларымен бірігіп территория мәселесін қузауынан қалай алаңдағанын оның аузынан біле аласыз. Жалпы бірінші қытай респубиликасының сыртқы саясатының соңы өте сәтсіз болды деуге болады. Бірақ Шығыс Түркістан мәселесінде xалықара мен Совет одағының саяси пиғылын ұтымды пайдаланып өз пайдасына шешіп алды. Ал, дайын асқа тік қасық болған коммунист қытайлар (共产党) ұлтшыл қытайдың сыртқы саясаттағы жолы мен шылауынан 1972-ші жылға дейін шыға алмады. Коммунист қытайлар құрамында әлемдік геосаясатты жақсы білетін оқыған саясаткер немесе дипломат аз болғандықтан Формозға (台湾) қашпай құралын тапсырып бағынған көптеген мамандарды өлтірмей қайта маңызды жұмыстарға қоюға мәжбүр болды. Солардың бірі- Қытайдың бас ауруы “Шығыс Түркістан мәселесін” қытайға оң шешіп берген саясаткері Жаң Жыжұң (张治中).

Қытайдың ұлттық респубилика дәуіріндегі сыртқы саясаты мен ұлттық қауіпсіздік комитетінің Қазақтар туралы тариxи мәліметі қытай қазақтары туралы тың деректерді әлі де болса ашпай бұғып сақтап отыр. Алда-жалда ол ақиқаттар ашылып жатса қытай қазақтарының мәдени, саяси һәм әлеуметтік мәселелері туралы тың деректер шығатыны анық. Және бұны Гомендаң-Совет қатынастарының Қазақтарға ықпалы деп айырым зерттеуге де әбден болады. Айтпақшы, ұмытып барамын Гомендаң (国民党) үкіметі кезінде ҰҚК-да істеген қытайлардың көбі атылды, Үрімжіде Оспанмен қатар тұрып атылғандары да бар. Ал, кейбірі коммунист қытайдың (共产党) ҰҚК құрамында қайтадан жұмыс атқарды. Олар кейін 1954-58 жж, 1960-62 жж, 1966-76 жылдары неше мың Қазақтың атылып кетуіне, тұтқындалуына, маңызды жұмыстан қағылуына үлкен кесірі тиді. Бұны алда кеңейтіп жазамын…


Eldeç Orda
 26733848_1006720156158238_113701663117975958_n22489934_1006720366158217_5091629545186577428_n26229762_1006720286158225_2040495128477309322_n26733527_1006720292824891_2287120779494645202_n26805266_1006720246158229_4768449161584674535_n26814595_1006720322824888_5450790259364471825_n26814750_1006720186158235_2408446684712476231_n26815355_1006720296158224_8602240570905370640_n26904708_1006720339491553_4304685692589766924_n26908111_1006720289491558_9203969746515798087_n26992237_1006720272824893_6269650746977196704_n 22489934_1006720366158217_5091629545186577428_n 26229762_1006720286158225_2040495128477309322_n 26733527_1006720292824891_2287120779494645202_n 26733848_1006720156158238_113701663117975958_n 26805266_1006720246158229_4768449161584674535_n 26814595_1006720322824888_5450790259364471825_n 26814750_1006720186158235_2408446684712476231_n 26814810_1006720342824886_2763994944960323195_n 26815355_1006720296158224_8602240570905370640_n 26904708_1006720339491553_4304685692589766924_n 26908111_1006720289491558_9203969746515798087_n
27067143_1006720306158223_1100610150503153670_n

Kerey.kz

Related Articles

  • Көшпенділердің соңғы империясы Жоңғарлар қалай жойылды?

    Алғашқы Ойрат империях Адамзат тарихындағы көшпенділердің ең соңғы империясын ойраттар құрды. Шыңғыс қағанның алғашқы өрлеу дәуірінде ойраттар Байқал көлінің солтүстік батысындағы орман тайпалары болатын. Ойрат, бурият, қыры түмет, бұлағачин, керемучин, арасут, күштеми қатарлы қидан тілдес( бүгінше айтқанда моңғол тілдес) орман тайпалары Сібір ормандарында аңшылықпен шұғылданған. Олар бұл мекенге 840 жылдары, яғни, Ұйғұр қағанатын құлатқан Қархастар бастаған Сібір түркілері ұйғұрлардан қалған иен сахараға қоныс аударғанда, ойраттар Сібір түркілерінен қалған иен далаларға қоныс аударды деп тұспалдауға болады. 1209 ойрат Құдұқа бек Жошының әскерлеріне бағынады. Деректерде түмен түтін дегеніне қарағанда саны 50 мың айналасында болса керек. Юань империясындағы халықтар ішінде де Ойраттар аталады. Моғұл (Моңғол) империясы өз ішінен бөлшектене бастаған кезде ойраттар күшейе

  • Тұрсын Жарқынбаев кім еді?

      Тұрсын Жарқынбаев Кеңестік саясаттың пайымынша –ұлтшыл, атаман Анненковтың әскері құрамындағы «Алаш полкінің» сардары, бай тұқымының өкілі. Ал, коммунистік қытай үкіметінің пайымынша, «жапон тыңшысы», «төңкеріске қарсы элемент». «Ертіс өңірі» газетінің 2009жылғы, 5-тамыздағы, №31 санында Р.Нүсіповтың «Алаш полкінің ақиқаты» атты мақаласын оқып отырып, аталмыш мақалада айтылған Т.Жарқынбаевтай абзал жан туралы оқырманмен ой бөліссем деп едім. «…Сөйтіп, үзіліп қалған арман жібі қайта жалғанды. Кешігіп келген мені қала мектебіне еш қағидасыз-ақ қабылдап, білімнің ұзақ сапарына өз қолымен қосқан – белгілі ағартушы, Алаштың асыл азаматы Тұрсын Мұстафин еді».(Қ.Жұмәділов. Таңғажайып дүние. 82-бет, Алматы, «Тамыр», 1999ж.)Бұл заманымыздың заңғар жазушысы Қ.Жұмәділовтың жүрекжарды лебізі. Әлде, Тұрсын ағамыз бала Қабдештің келбетінен болашақ қазақ зиялысының бейнесін таныған шығар-ау? Бұдан әрі,

  • ХАН КЕНЕНІҢ ҚАРУЫ

    Beken Kayratuly Facebook парақшасынан алынды ЕлордағыҚазақстан Республикасы Қарулы күштерінің Әскери-тарихи музейінің ауыспалы экспозициялық жәдігерлер көрмесі орналасқан төменгі залында, қазақ халқы үшін құнды заттың бірі – Кенесары Қасымұлының мылтығы тұр. ХІХ ғасырдың ортасында Ұлы далада өрістеген ұлт-азаттық қозғалыстың көсемі, атақты Абылай ханның немересі Кенекең осы мылтықпен жау түсірген. Айталық, 1838 жылы Кенесары Ақмола бекінісін басып алып, орыс әскерін қуып шыққанын тарихтан жақсы білеміз. Осы оқиға туралы ел-жұрттың аузынан естіп, хатқа түсірген Мәшһүр-Жүсіп Көпеев өзінің «Қазақ шежіресі» атты жазбасында: «Қараөткелде аға сұлтан Қоңырқұлжа дуан басы болған. Кенесарыға қарсы тұрып соғыс салған. Қараөткелді (Ақмола бекінісін айтады) қамағанда Кенесары күлдірмамай деген мылтығымен Тайтөбенің басында тұрып, орыстың қарауылшы балсәйкесін (полицейін) атып мұрттай ұшырған» дейді (А.Смайыл

  • Қытайлар Ғұндарға 80 жыл бағынған

    Ғұндардың әскери мемілекетінің құрылуыБіздің заманымыздан бұрынғы 215 жылы Ғұндардың кошпенді-әскери мемлекеті құрылды. Ұлыстың қағаны Түмен болды. Түменнің Бақтұғ( Модон) атты тах мұрагері болды, Түмен оны тах мұрагерлігінен қағып көршілес Нүкүз(月氏)дерге аманатқа жіберді, артынан екі ел жауласқанда Нүкүз ханы Модонды өлтірмек болды, Модон Нүкүздердің бір жүйірік атын қолға түсірдіде ұстатпай Ғұндарға қашып келді. Түмен тәңірқұт оған түмен(10000) жасақты басқартты, Модон ысқырма жебені жасап шығып жасақтарына: «Мен жебені қалай атсам сендерде солай атасыңдар атпағандардың басы кесіледі !» деп әмір етті. Бір жолы өзінің сайгүлігіне қарата оқ атты, өзімен қосыла атпағандарды сол майданда шауып өлтірді. Тағы бір жолы тіпті өз бәйбішесіне қаратып оқ атты, қосыла атпағандарды тағы да өлтірді. Түмен тәңірқұтпен бірге аңға

  • Көктүріктен тараған Қазақ рулары

    Ерзат Кәрібай Көктүрік қағанаты ұлы Ғұн қағанатынан кейінгі көшпенді-әскери жұрттардың құрған империясы. 552-742 жылдарға дейін 190 жылдай дәурен сүрді, билеушы тайпа Ашина тайпасы. Териториясы шығыста Жапон теңізінен батыста қара теңізге дейін; Солтүстікте Сіберия ормандарынан Иран, Қытайға дейін созылған он миллион шаршы километр аумақты алып жатты. Түркі әсілінде Ашина бастаған ондаған тайпалар одағының аты болатын. Тегі Ғұндар мен Сақтардың бірінен, ең алғашында Нионуан қағанатына қарасты теміршілер болатын, 545 жылы Бумын қаған Терглектер(арбалылар немесе қаңғарлар) Нионуандарға аттанған жасақтарын тосқауылдап талқанын шығардыда 50 мың отбасы Терглектерді бағындырып алдыда 546 жылы Нионуан қағаны анағайды ойсырата жеңді, анағай өзін-өзі өлтірді. Осылайша Көктүрік қағанаты құрылды. Қағанат Алтай тауында шаңырақ көтерді де кейін көшпенділердің қасиетті жұрты болған

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: