|  | 

Жаһан жаңалықтары

“Мәселенің Иран режимін ауыстыруға қатысы жоқ”


АҚШ мемлекеттік хатшысы Майк Помпеоның "Америка дауысы" радиосына сұхбат беріп отырған сәті

АҚШ мемлекеттік хатшысы Майк Помпеоның “Америка дауысы” радиосына сұхбат беріп отырған сәті

АҚШ мемлекеттік хатшысы Майк Помпео Америка дауысы радиосына берген сұхбатында Вашингтонның Иранға, оның ядролық бағдарламасы мен аймақтағы рөліне қатысты жаңа саясатының мақсатын түсіндіріп берді.

Мамырдың 8-і күні АҚШ президенті Дональд Трамп 2015 жылы қол қойылған әрі “Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспары” деген атау алған Иранның ядролық бағдарламасына қатысты келісімнен АҚШ шығады деп мәлімдеген еді. 5+1 деп аталған (Германия және БҰҰ Қауіпсіздік кеңесінің тұрақты мүшелері: АҚШ, Ресей, Қытай, Ұлыбритания, Францияның Иранмен мәмілесі) келіссөзі деп те аталатын жоспар бойынша әуелде Иранда байытылған уранның көп бөлігі шетелге шығарылатын болады, бірақ ыдырағыш материалдарды байыту құқығынсыз жұмыс істейтін ғылыми орталыққа айналады деп келісілген Фардо ядролық отын байыту орталығынан өзге ядролық нысандардың бәрі бұрынғы күйінде қалады, яғни бұзылмайды деп қарастырылған. Келісім күшіне енгеннен кейін Ираннан халықаралық санкциялар да алынып тасталған.

АҚШ президентінің шешімі 5+1 келісіміне мүше өзге елдердің сынына ұласты. Ол кезде Иранның ядролық бағдарламасына қатысты келісімге БҰҰ Қауіпсіздік кеңесінің тұрақты мүшелері (Ұлыбритания, Франция, Қытай және Ресей) мен Германия қатысқан. Париж, Берлин және Мәскеудің “Енді не болмақ?” деп сұрағына жауап АҚШ келісімнен шыққаннан соң екі аптадан кейін жарияланды. АҚШ-тың мемлекеттік хатшысы Майк Помпео Иранға қарата “талқандау” деген сөзді қолданып, қатаң іс-қимыл бағдарламасын таныстырды. Бұл сөз жаңа сынға ұласты, бірақ Майк Помпеоның мәлімдемесінде “талқандау”сөзінен бөлек, Иранға қатысты жаңа қауіпсіздік келісімі аясында қарастырылуы тиіс 12 шарт жарияланды.

Иран МАГАТЭ-ге (Халықаралық атом энергетикасы агенттігі – ред.) өзінің бұрынғы ядролық бағдарламасының тарихы мен ауқымын толық ашып көрсетуі тиіс. Халықаралық қауымдастықтың бақылауымен бұл саладағы кез-келген жұмысты тоқтатуы тиіс. Ядролық материалдарды байыту және плутонийді қайта өңдеу саласындағы кез-келген жұмысты тоқтатып, реакторды жабуы тиіс. Иранға қойылған үшінші талап – МАГАТЭ инспекторларының нысандарды ешбір шартсыз және шектеусіз тексеруіне мүмкіндік беру. Иран, әсіресе, ядролық оқтұмсық тасымалдауға қабілетті баллистикалық зымырандарды дамыту бағдарламасын тоқтатуы тиіс. Бесінші тармақ Иранды қазір бұл елде қамауда отырған америкалық азаматтар мен АҚШ-қа одақтас елдердің азаматтарын түгел босатуға міндеттейді. Алтыншыдан, Иран Таяу Шығыстағы террорлық топтарды қаржыландыруды тоқтатуы тиіс. Бұған қоса, Иран Ирак үкіметінің тәуелсіздігін құрметтеп, елдегі шиит топтарын қарусыздандыруға бөгет жасамауы және Сириядан әскерін әкетуі тиіс. Тегераннан аймақтағы көршілеріне, оның ішінде Израильге сес көрсетуді тоқтатып, кеме қатынасын қамтамасыз етіп, кибернетикалық шабуылдардан бас тартуын талап етеді.

Майк Помпео “Америка дауысы” радиосының Парсы қызметінің директоры Сетарег Сеигке жоспардың негізгі тармақтары туралы айтып берді.

– Мемлекеттік хатшы ретінде сөйлеген алғашқы сөзіңізде Иран жайлы айтуды ұйғардыңыз. Неліктен Иран жайлы? Бұл қазір ең өзекті әрі ең маңызды мәселе болғандықтан ба?

– Екеуі де. Президент мұны Таяу Шығыстағы тұрақтылыққа, демек, АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздігіне де төнетін үлкен қатер ретінде қарастырады. Бұған қоса, ол Иран халқының қандай жағдайға тап болғанын көріп отыр әрі Америка бұл жағдайды өзгерте алады деп санайды. Ол алдыңғы әкімшілік қол қойған келісім ешбір мүддеге – Иран халқының мүддесіне де, Таяу Шығыстағы тұрақтылық мүддесіне де, ашығын айтқанда, Америка мүддесіне де сәйкес емес деп талай мәлімдеген. Ол кісі үшін бұл – басымдыққа ие маңызды мәселе. Сондықтан мемлекеттік хатшы ретіндегі алғашқы мүмкіндікті пайдаланып президент Трамптың біз бұл проблеманы үш аспектіде де жақсарта аламыз деген пікірін баяндап беруді жөн көрдім.

– Ұсынылған жаңа қауіпсіздік стратегиясының түпкі мақсаты қандай? Әдепкіде қабылданған Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспарынан оның айырмашылығы неде?

– Айырмашылығы өте үлкен. Масштабы жағынан да, меніңше, мақсаты да жағынан мүлде өзгеше. Алдыңғы келісімде мүлде тайыз шарттар қарастырылған. Ол Иран режимі өзінің ядролық бағдарламасына қыруар қаржы жұмсап отыр. Сондықтан мұны тоқтату – абыройлы мақсат деп айтуға болатын талпыныс. Бірақ Иран режимі ядролық бағдарламасымен ғана емес, одан да үлкен қауіп төндіріп отыр. Олар мұсылман елдерін зымырандармен атқылап, өз халқының құқығын аяққа таптап отыр.

Мұның бәрі президент Трампты қатты толғандырады. Сондықтан ол кісінің түсінігінде – егер біз қайтадан бастайтын болсақ, негізгі дүниелерден бастауымыз керек. Мен таныстырған 12 шарттың мақсаты айқын. Біз Иран басшылығынан көп нәрсе талап етіп отырған жоқпыз. Біз оларға өздеріңді дені дұрыс мемлекет басшылары ретінде ұстаңдар, яғни халқыңды тонама, Сирия, Йемен, Ливан, Ирактағы авантюраларға қаржы шашпа, халқыңды алға жетеле, ұлы елге айналдыр, қолдарыңда бар ресурстарды осыған пайдалан деп отырмыз. Біздің қояр талабымыз осы ғана.

– “Иран өзге елдердің ішкі ісіне киліккенін доғаруы тиіс” деген талап жаңа қауіпсіздік стратегиясының бір бөлігі бола ма?

– Иә, біз осыны өтіндік. Біз олардан әлемге террор таратуын тоқтатуын, Иракта қарулы топтар құрмауды, Иранның доллармен жиналған резервтерін Сириядағы соғысқа жұмсамауды, адамдарын ол жаққа жібермеуді өтіндік. Бұл Таяу Шығыс қауіпсіздігі үшін де, Иранның өзі үшін де жақсы емес. Біздің мақсатымыз – Иранға бірқатар шарттар қойып, оларды орындауға, яғни өзін дұрыс ел ретінде ұстай бастауға мәжбүрлеу. Сондықтан егер олар бұл талаптарды орындаса… Олар деп отырғаным – Иран халқы емес, олар – билікке келіп алып [елге] осыншама зиян келтірген Иран басшылары. Егер біз оларды мұның бәрін тоқтатуға мәжбүрлей алатындай шарттар қойсақ, бұл Иран халқының орасан зор жетістігі болады, америкалықтар ол жаққа емін-еркін бара алады, дос әрі одақтас елдер ретінде жетістікке бірге жететін боламыз.

– Адам құқығы туралы сәл кейінірек әңгімелесеміз. Ал әзірше жаңа қауіпсіздік стратегиясына, яғни Ираннан әскери нысандарына халықаралық инспекторларды кіргізуін талап етуге қатысты мәселе жайлы жалғастырсақ. Жаңа қауіпсіздік стратегиясына бұл та тармақ енгізіле ме?

– Әлбетте. Иранның радиоактивті материалдарды пайдалану мәселесіне келсек, біз Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері сияқты Иранның да ыдырағыш материалдармен жұмыс істеу, уранды байыту мүмкіндігі, плутоний өндіретін нысаны болғаны дұрыс емес деп санаймыз. Егер олар атом бағдарламасын бейбіт мақсатта дамытқысы келсе, мархабат, олар бұл материалдарды импорттай алады. Өзге елдердің бәрі солай істеп отыр, әлемнің көп елінде осы схема жұмыс істейді. Ал бұған қол жеткізу үшін, Иран бұл талаптарды бұлжытпай орындап отырғанына көз жеткізу үшін әскери нысандар мен зертханаларға, ертеректе Иран бағдарламасында пайдаланылған орындардың бәрінде инспекция жүргізіледі.

– Сіз адам құқығы мәселесін де қозғадыңыз. Иранда үкіметке қарсы шерулер өтіп жатыр. Бұл жайлы не ойлайсыз? Бұл наразылық акцияларына деген көзқарасыңыз қандай? Наразыларды АҚШ қолдай ала ма?

– Біз оларға моральдық қолдау таныта аламыз. Бірақ меніңше, шешімді Иран халқының өзі қабылдауы тиіс. Наразылық бірнеше айдан бері жалғасып келеді. Кейде шағын топ адам ғана шығып, кейде бұл жаппай наразылыққа ұласып жатыр. Наразылық акциялары көбінесе кейінгі кезде дәл мен айтқан нәрсеге, яғни елдің байлығын Иранның оңтүстік-шығысында немесе Тегеранда, я болмаса өзге бөлігінде тұратын қарапайым тұрғындарға емес, Касем Сүлейманиге (Иранның шетелдегі құпия операциялары мен ХАМАС пен “Хезболла” топтарына қолдау көрсетуіне жауапты генерал – Азаттық) беріп жатқанына байланысты өрістеп отыр. Ел байлығы жөн-жосықсыз шашылып жатыр, ал қарапайым ирандықтар жас жігіттерді соғыс пен ажал өтіне жіберуге мәжбүр. Егер Иран билігі мына қылығын өзгертсе, халық тұрақтылықта және байлықта өмір сүрер еді. Ал режимді ауыстыру туралы сұрағыңызға келсек, жоқ, біз режимді ауыстыру туралы сөз қозғап отырған жоқпыз. Біз Иран режимі өз халқының шын мәнінде нені қалайтынын ескеріп қылығын өзгертуі тиіс деп отырмыз.

Related Articles

  • Трамп: Иран соғыс ашса, өз түбіне жетеді

    АҚШ президенті Дональд Трамп.  19 мамырда АҚШ президенті Дональд Трамп Иранға соғыс ашпауды қатаң ескертті. Трамп өзінің Twitter парақшасына “Иран соғысқысы келсе, өз түбіне өзі жетеді. Бұдан былай АҚШ-қа қоқан-лоққы көрсетуші болмаңдар!” деп жазды Трамп Тегеранға қарата. АҚШ-тың мәлімдеуінше, Тегеран Парсы шығанағында қайықтарға зымырандарын орналастырып, Біріккен Араб Әмірліктерінің жағалауында төрт кемені атқылаған. Иран мұны жоққа шығарды. Мұндай жазба жарияламастан бірер күн бұрын Трамп АҚШ-тың Иранға қысымы дауға ұласып кеткенін қаламайтынын айтқан. 16 мамырда президент “АҚШ соғысқа дайындалып жатыр ма?” деген журналистер сұрағына “Дайындалып жатқан жоқ деп үміттенемін” деп жауап берген. Тегеран да Иран билігінің “соғысты қаламайтынын” айтқан. Екі апта бұрын Вашингтон Парсы шығанағына “Авраам Линкольн” зымыран тасығыш ұшақтарын қондырған. АҚШ Иранға

  • Латвия елдегі барлық мектепті латыш тіліне көшіруді мақұлдады

    Латвиядағы орыс мектептерін қолдау акциясы. Көрнекі сурет.  Латвия конституциялық соты елдегі аз ұлт өкілдерінің мектептерін түгел латыш тіліне көшіру туралы заңды Конституцияға қайшы емес деп тапты. Сот төрағасының орынбасары Санита Осипова “бұл – соңғы әрі даулауға келмейтін шешім” деді. Былтыр Латвия президенті Раймондс Вейонис елдегі барлық мектептерді 2021 жылға қарай мемлекеттік тіл – латыш тіліне көшіру туралы заң өзгерісін бекіткен. Қазір Латвияда мектептің екі түрі – латыш тілінде білім беретін және ұлттық азшылық мектептері бар, соңғысында орыстілді балалар да оқиды. Ұлттық мектептерде сабақтың 60 пайызы латыш тілінде, қалған 40 пайызы – ұлттық азшылық тілінде оқытылады. Еуропа кеңесінің мәліметінше, Латвияда СССР-дан келген 223 мыңға жуық азамат тұрады. Оларға “Латвия азаматы емес” деген

  • Дональд Трамп Қасым-Жомарт Тоқаевты құттықтады

    Қазақстан Республикасының Президенті лауазымына кірісуіне орай, Қасым-Жомарт Тоқаевтың атына құттықтау жеделхаттары мен хаттар келіп түсуде-деп хабарлайды aqorda. Америка Құрама Штаттарының Президенті Дональд Трамп Қазақстанның Тұңғыш Президенті – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевпен бірлескен жұмысын жоғары бағалай келіп, Қасым-Жомарт Тоқаевпен де осындай жемісті қарым-қатынас қалыптасатынын асыға күтетінін атап өткен. «Мен Сізді еліңіздің Президенті лауазымына кірісуіңізбен құттықтағым келеді, сондай-ақ Наурыз мейрамында Сізге, отбасыңыз бен Қазақстан халқына қуаныш пен өсіп-өркендеу тілеймін. Осы күндері көптеген америкалықтар мен әлем халықтары да осы тамаша жаңару мейрамын атап өтуде. Біз елдеріміз арасындағы қатынастарда үлкен табыстарға қол жеткіздік және мен олардың дамуы жалғасатынына қуаныштымын. Америка халқы мен бизнесінің Қазақстанмен экономикалық ынтымақтастықты дамыту үшін жаңа бағыттарды іздеуін жалғастырып жатқанын да  алғаусыз

  • Кашмирде не болып жатыр?

    Азат Еуропа / Азаттық радиосы Руслан МЕДЕЛБЕК Кашмирдің Үндістанға тиесілі аймағындағы наразылық. 15 ақпан 2019 жыл.  Үндістан мен Пәкістан арасында Кашмир дауы қайта ушықты. Екі ел дипломаттарын кері шақырып алды. ЖАНЖАЛ ҚАЛАЙ БАСТАЛДЫ? Ақпанның 14-і Кашмирдің Үндістанға тиесілі аймағындағы Пулвама қаласында жарылғыш зат салынған көліктегі жанкешті 70-тен астам үндістандық әскер мінген автобусқа барып соғылған. Жарылыстан 45 үндістандық әскери қызметкер мерт болды. Шабуылды Пәкістанда орналасқан “Жаиш-е-Мұхаммед” (“Мұхаммед пайғамбардың әскері”) исламшыл тобы мойнына алды. Шабуылға ұшыраған автобустың маңында жүрген үндістандық әскерилер. 14 ақпан 2019 жыл. Үндістан тарабы жарылысты 20 жастағы Кашмир тұрғыны жасағанын хабарлады. Ал өз-өзін жарған жігіттің ата-анасының айтуынша, балалары үш жыл бұрын үндістандық әскерилерден таяқ жеп, кейін діни топтарға қосылған.

  • Венгрия көп бала туған әйелдерге жеңілдік жасамақ

    Азаттық радиолы Венгрия премьер-министрі Виктор Орбан жолдауы аяқталған соң жүздеген адам наразылыққа шықты. Будапешт, 11 ақпан 2019 жыл.  Венгрия үкіметі халық санын көбейту мақсатында бала тууды қаржылай ынталандыруды қолға алмақшы. Ақпанның 10-ы күні Венгрия премьер-министрі Виктор Орбан халыққа жолдауы кезінде үкімет екі баласы бар отбасыларға “салықты азайтып, төменгі пайызбен ипотека ұсынуды, автокөлік алуға субсидия беруді жоспарлап отырғанын” айтты. Орбанның сөзінше, үкімет төрт және одан көп бала туған әйелдерді жеке табыс салығынан босатады. “40 жасқа толмаған әйел бірінші рет тұрмысқа шықса 10 миллион форинт (36 мың доллар) субсидиялық несие береміз. Несие алған отбасының екінші баласы туғанда қарыздың үштен бір бөлігі кешіріледі. Ал егер үшінші бала дүниеге келсе, несие толығымен кешіріледі” деді

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: