|  |  | 

Тарих Қазақ шежіресі

Шығыс Қазақиядағы Саяси Қуғын-Сүргін Туралы Не Білеміз?  (1937-1939)

34396162_1092323517597901_6934284300653166592_n

Дербес ел, тәуелсіз мемлекет ретінде Шығыс Қазақиядағы саяси қуғын-сүргін туралы бүгінгі күнге дейін ғылми сараптама жүргізе алдық па? Не үшін Қазақ ССР-дағы Қазақтардың саяси қуғын-сүргінге ұшырауы Шығыс Қазақиямен бір уақытқа сәйкес келеді? Не себепті Қазақ ССР-дың НКВД тергеушілері Үрімжі, Құлжа, Шәуешек пен Алтайда құпия тергеу операциясын жүргізеді? Ең, өкініштісі, қазір Қазақстанда саяси қуғын-сүргінге ұшыраған Қазақ қайраткерлерінің тергеу құжаттары негізінен ашылды, ал, қытайдағы Қазақтардың тергеу құжаттары ашылған жоқ… Келесі жылы (2019) Қытай Қазақтарының Саяси Қуғын-Сүргінге ұшырағанына 80 жыл толады (1939-2019). Бұл постты соған арнаймын! Аруақтардың рухы бір аунағай!34395327_1092323460931240_6210434044711141376_n

Әлқисса…
шағын сараптама

* Шың Шысайдың Тыңшылық Органдары;

* Шығыс Қазақияның Тұңғыш Саяси Қуғын-Сүргін Құрбаны- Баймолда Қарекеұлы;

* “Қазақ-Қырғыз-Моңғол” Құрылтайы;

* Саяси Қуғын-Сүргіннің Ұлтқа Тигізген Зардабы;

* Ақиқатты Оқпен Өлшеу немесе Шығыс Қазақиядағы Ұлт-Азаттық Төңкеріс;34274561_1092323430931243_6994234523617591296_n

Шың Шысай билікке Сталиннің әскери һам саяси жәрдемімен шықты. Ол Шыңжаң Өлкелік үкіметін жеке дара бір өзі он бір жыл биледі. 1934-1935 жылдан бастап Шыңжаң Өлкелік қорғаныс миністірлігі жанынан тыңшылық орган құрылады да әр қала, уалаят, аудандарда (окург) бөлімшелері ашылды. Бұл Шығыс Қазақиядағы мемлекеттік деңгейдегі саяси қуғын-сүргіннің ең алғашқы адымы еді. 4-5 жылдан соң құпия тыңшылық орган неге он мыңнан астам тұлғаның үстінен күдікті деректер жинап үлгіреді, сонымен Шың Шысай Сәбет одағымен бір уақытта Шыңжаңдағы саяси қуғын-сүргінді бастап кетеді.

Шығыс Қазақия қазақтарының тұңғыш саяси қуғынға түскен көрнекті тұлғасы- Баймолда Қарекеұлы еді. Ол 1937-жылы күдікті ретінде ұсталып ұзақ уақыт тергелуден соң Үрімжі қала маңында тірідей көмілген 200 қазақтың қатарында сүйегі мен мазары бүгінге дейін әлі табылған жоқ. Баймолда не себепті ең алғашқы болып қуғынға түсті деуіңіз мүмкін:
Ол Шығыс Қазақиядағы ең беделді тұлға болды. 1912-жылы Зәкәрия төреге аудармашы болып Пекинге ұлттық конгреге барды, сайлауда дауыс беріп президентпен жүздесті, келген соң Үрімжіде өлкелік үкіметтің құрлыс министірі болды және жеке Қазақ атты полькін басқарды, Үрімжіге Қазақ жастарын жиып, интеллектуалды ошақ қалыптастырды, Қазақ ССР-дан келушілерді мемлекеттік жұмысқа тартты, ағартушылық пен баспасөз тақырыбын көп қозғады. Сондықтан төрт үкімет дәуірін бірдей бастан кешкен оны алдымен саяси қуғынға ұшыратуы сөзсіз еді.34416328_1092323544264565_188750231972610048_n

Баймолда ұсталған соң қазақ зиялылары топ тобымен дүркін дүркін абақтыға қамала бастады. 1939- жылы Шың Шысай Үрімжі қаласында Үш Ұлт құрылтайын ашамыз деген сылтаумен бес уалаяттан ұзын саны 500 де 300 қазақ зиялыларын бір күнде түрмеге тоғытып, тергеуге алады. 1938-жылдан бастап әр қазақ аудан орталығынан тергеу, қамау орындары ашылып қазақ игі-жақсыларын тұтқындай бастайды. Түрмедегі ұлт зиялыларын Қазақ ССР-дың НКВД сұрақшылары да келіп сұрақтың астынан алады. Шың Шысай мен СССР НКВД тергеушілері бірігіп жұмыс істегендіктен екі ел арасындағы рухани, мәдени сабақтастықты ұлт мүддесіне жақсы пайдаланып жатқан қазақ интеллегенцсиясы ауыр соққыға тап болды. Зайсан арқылы Семеймен байланысып, Алматы, Ташкен асып университет оқыған Шығыс Қазақияның жаңа буын ұлт интеллегенцсиясы түгелдей қуғынға ұшырады. Ұлттық ояну процессі он жылдан астам уақыт тұрақтап қалды. Шыңжаң өлкелік қорғаныс миністірлігі жанындағы тыңшылық органның құжаты бойынша 30 мыңнан астам тұлғаға қылмыс күдіктісі деген дело тұрғызылған. Бірақ, сол жылдары (1937-1944) нақты қанша қазақ атылып, қанша қазақ топыраққа тірідей көмілгенін анық білмейміз… Әр уалаяттың жергілікті архив деректерін сараптап оның мөлшер санын шығаруға әбден болады. Ең маңыздысы, Шығыс Қазақиядағы саяси қуғын-сүргін туралы тақырып Қазақ ақпарат әлемінде осыдан соң тілге көп тиек етілуі керек.34395373_1092323614264558_8891252051330203648_n

1939-1941-1944 жылдар арасы Шығыс Қазақияның бүкіл игі жақсылары негізінен түрмеде еді десек артық айтпаған болар елік. Бұның соңы ұлттық теңдік сұрауға әкеп соқты. Алтай уалаяты 1939-жылдан бастап ұлт-азаттық төңкерісін бұрқ еткізді, сонымен Шыңжаң өлкелік үкіметі Алтай көтерілісшілерін басып жаныштау үшін Шыңжаңның әскери күшін Алтайға лек легімен жөткей бастайды. 1939-1944 жылдар арасы бес жыл Алтай үздіксіз ұлттық толқуда болғандықтан және Қытай әскерімен табанды күрескендіктен Шың Шысай Іле, Үрімжі және Тарбағатай уалаяттарындағы әскери базаны Алтайға тасып әкетіп стратегиялық жақтан Іле мен Тарбағатай уалаятындағы әскери қорғанысты әлсіретіп алады. Ал, Алтайға лек легімен жөткелген әскери қосын мамқара жеңіліп Манас пен Шонжыға шегініп кетеді, бұның соңы Іле Қазақтарының тез арада ұлт азаттық көтеріліс жасап Құлжаны басып алуына жол ашады. 1944-жылы Шың Шысай Шыңжаң өлкелік үкімет билігін Нан Кин үкіметіне өткізіп беріп өзі оцтовкоға кетеді. Жаңадан билікке келген У Жуңшинь Шыңжаң саяси стратегиясынан білікті маман болмағандықтан қазақ ұлт азаттық көтерілісін жаншуға шамасы келмей, сосын түрмеде тірі отырған қазақ зиялыларын босатып жібереді. Ал, 1944′тен кейінгі тарихты алдағы уақытта жан-жақтылы талдап сараптап берейін.

Eldeç Orda

Related Articles

  • Ясин Құмарұлы: Ежелгі Түркі тайпаларындағы төтемдік аң – құстардың аңыздық негіздері

    Анотация  Мақалада грифон, көкбөрі (Құсбөрі) тәңір ұғымдары мен атаулары төңірегіндегі сондай-ақ Сақ, Ғұн, Үйсін, Түркілердің бөрі төтемділігі және аттарының да бөріге байланыстылығы зерттеледі. Грифон және көкбөрі Грифон (griffon) қазірге дейінгі анықтамаға сай жартылай арыстан, жартылай құмай немесе басы, қанаты құс, денесі арыстан аңыздық мақұлық (狮鹫). Біреулер оны жауыздықтың символына баласа енді біреулер ізгіліктің (тіпті Христостың)нышаны деп біледі. «Этимология» атты  еңбекте: «Христос – арыстан, өйткені онда теңдессіз парасат және қүш-қуат бар, Христос әрі құзғын, өйткені ол қайта тірілген соң аспанға көтеріліп, жұмаққа шығады», – деп жазылған. Грифон көбіне грек аңыздарында жолығады. Оның арғы және кейінгі заманғы мәдениет, этнос, т.б. танудағы орны маңызды. Ол қиыр шығыстың айдаһары сияқты бір дәуір мәдениетінің символы. Десе де, грифон грек аңыздарында ғана сақталып қалмастан,  басқа  аймақтарда да  кеңінен  таралғандығы  байқалады.  Әсіресе оның археологиялық дерегі Орталық Азия өңірінен көп байқалады. Байырғы Еламдықтар оны архитектурада кеңінен пайдаланған. Геродоттың «Тарих» атты ұлы еңбегінде griffon  бірнеше  жерде  жолығады,  барлығы  сақтарға  байланысты.  Геродот  және сақтар  жерінде  грифонның  әйгілі  болғандығын  да  жазады.  (IV.79)  Тарихи деректерге,  аңыздарға  негізделгенде  грифон  Украинадан  Орта  Азияға  дейінге скиф даласында болған деп қаралады. Сақтардың грифон әсем өнері туралы: сақ молаларында бар. Берелде, Пазырықта, Есікте, Алагуде, тіпті ғұндардың көші және жойқын жорығымен бірге Қиыр Шығыс жеріне дейін жеткендігі байқалады. Геродоттың  айтуынша,  исседондардың  жоғарғы  жағында  аримаспы,  яғни жалғыз  көзділер  тұрады.  Ал  олар  тұрған  жерде  алтынды  қорып  жатқан  грифон болады  десе,  ол  тағы,  исседондардың  аримаспы  жағынан  ығыстырылып,  одан скифтер исседондар жағынан ығыстырылғандығын жазады [1]. Геродот:  «Бұл  арадан  шалғайдағы  жағдайлар  туралы  мәліметтерді  тек исседондардың айтқандарынан ғана білеміз. Олар жалғыз көзділер мен алтын қорып жатқан грифон туралы әңгімелейді. Скифтер бұл әңгімелерді исседондардан естиді. Одан скифтер оны гректерге жеткізеді. Сонымен біз оларды жалғыз көзділер деп атадық. Скифтер Arimaspi  дейді. «Arima» бір дегенді, «spu» көз дегенді білдіреді», – дейді [2].

  • Тарихыңды тани біл (яғыни Абақ Керейдің 12 руының ноқтағасы Ителі руы жайында)

    Байахмет Жұмабайұлы Тарих – әсте кешегіні аңсау емес, керісінше еске алу. Яғыни бабалар ізіне үңілу, бүгінгі бейбіт елдің кешегі тарихына көз жүгірту. Ендеше мынау бейбіт заман өткенімізге орай жаратып бергін абзалдылығына шынайы рахымет айтамыз. Біз ұлттар ара, рулар ара берекеге мән бере отырып, Қазақ тарихының ұсақ деталы болған рулық шежірені зерттеп анықтау, осы арқылы, ұлт, отан тіпті дүние тарихына өз есемізді қосу деген мақсатты алдыға ұстаймыз. Айырықша ескертеріміз: «зерттеуіміздің жеткен жері осы» дегендік емес, бұлар тек көзқарас. Әр дәуірдегі жазылым, айтылымдардан алған дәлелдер ғана. Енді бір рудан озу, биіктеу деген ойдан аулақпыз. Әрбір ру өзінің тарихына осылайша үңілер болса, мүмкін, ұлт тарихының негізі қаланар дегенді ескере кетпекпіз. Материялдық деректер Кеңесті

  • Тұрардың Қытайға құпия сапары

    ХХ ғасыр басында қазақ зиялыларының халқы үшін атқарған еңбегі ұшан-теңіз. Олардың ерен істерін әлі толық зерттеп-зерделеп үлгермей жатырмыз. Сондай тұлғаның бірі – Тұрар Рысқұлов. Бұл адамның қайраткерлік қабілеті Кеңес Одағы деңгейінен асып, Коминтерн өкілі ретінде әлемдік масштабтағы саяси істерге араласуына ықпал етті. Соның бір парасы – Азия құрлығындағы көшпенді жұрт Моңғолияның конституциясын жасап, елдің саяси-экономикалық дамуын социалистік бағытқа бұрып беруі. Істі тиянақтау үшін қайраткер аталмыш мемлекетке 1924 жылдың қазан айында барып, 1925 жылдың шілдесіне дейін 9 ай қызмет етті. Т.Рысқұловтың Моңғолияда атқарған еңбегі жайлы «Егемен Қазақстан» газетінің жылашар санында «Тұрардың Күредегі күндері» атты көлемді мақала жарияланған еді. Осы жазбада қайраткердің ол жақта атқарған жұмысы жайлы баяндалған болатын. Дейтұрғанмен Т.Рысқұлов осы

  • Шыңғыс хан және оның заманы Мұхтар Мағауин екінші кітап ұйысқан үлыс

    бірінші бөлім бүліңғір і т а р а у тауарихтың бәсі алқисса, қят бартан-бахадұрдың ұлы есугеи онан өзенін бойлап, құс салып жүр екен. кенет, атан түйе жегілген, найқала жылжып, жақындап қалған қарағұт күймені көзі шалады. атты қосшысы бар. бұл – жәуінгер меркіт тайпасының жетекші әулетінен шыққан еке-чіледу болатын. қалың қоңыраттың олқұнұт руынан қыз алып келе жатқан. жаңа түскен келіншегінің есімі – өгелін еді. иенде кездескен екеу дала рәсімімен сәлемдесті ме, жөн сұрасты ма – белгісіз. анығы – есугеидің көзі қалбағай асты, күн тимес көлеңкеде отырған өгелінге түседі. жас қыз, шындығында беті жаңа ашылған келіншек ғәжәйіп сұлу екен. өркеуде жігіттің жүрегі шым етіп, өне бойын өзгеше сезім құрсағаны күмәнсіз. бірден-ақ, «мұндай

  • Құдіретті Керей хандығы

      Керей хандығы – қазақ халқының тарихында ерекше орын алатын орта ғасырлық феодалдық мемлекет Хандық территориясы ежелгі ғұндар мен көк түріктерінің атақонысы Орталық Моңғолияда болды. Шығыста татарлар тайпалық одағы мен қамағ моңғолдармен, батыста Найман хандығымен, оңтүстікте Таңғыт мемлекетімен, солтүстігінде меркіттермен шектесіп жатты. Хандық құрамындағы ру- тайпалар кейін келе қазақ халқының бір бөлігін құрады, олар Орта жүздің керей тайпасы, арғынның тобықты руы, Ұлы жүздің албан тайпасы, кіші жүздің керейт тайпасы осы хандықтағы ру тайпалар болды. Керейлердің арғы тегі Керей тайпалық одағының шығу тегі көбінде сәнбейлерге барып тіреледі, көне сәнбей молаларындағы сүйектерге жасалған зерттеулерде мұны растайды. Дегенмен осы тайпалық одаққа ғұнның сарқыншақтарымен деңлеңдердіңде қатысы бар екенін айта кету керек. Ежелге мекені Байқал

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: