Шығыс Қазақиядағы Саяси Қуғын-Сүргін Туралы Не Білеміз? (1937-1939)

Şığıs Qazaqiyadağı Sayasi Quğın-Sürgin Turalı Ne Bilemiz? (1937-1939)

| Jun 5, 2018

Derbes el, täuelsiz memleket retinde Şığıs Qazaqiyadağı sayasi quğın-sürgin turalı bügingi künge deyin ğılmi saraptama jürgize aldıq pa? Ne üşin Qazaq SSR-dağı Qazaqtardıñ sayasi quğın-sürginge wşırauı Şığıs Qazaqiyamen bir uaqıtqa säykes keledi? Ne sebepti Qazaq SSR-dıñ NKVD tergeuşileri Ürimji, Qwlja, Şäueşek pen Altayda qwpiya tergeu operaciyasın jürgizedi? Eñ, ökiniştisi, qazir Qazaqstanda sayasi quğın-sürginge wşırağan Qazaq qayratkerleriniñ tergeu qwjattarı negizinen aşıldı, al, qıtaydağı Qazaqtardıñ tergeu qwjattarı aşılğan joq… Kelesi jılı (2019) Qıtay Qazaqtarınıñ Sayasi Quğın-Sürginge wşırağanına 80 jıl toladı (1939-2019). Bwl posttı soğan arnaymın! Aruaqtardıñ ruhı bir aunağay!

Älqissa…
şağın saraptama

* Şıñ Şısaydıñ Tıñşılıq Organdarı;

* Şığıs Qazaqiyanıñ Twñğış Sayasi Quğın-Sürgin Qwrbanı- Baymolda Qarekewlı;

* “Qazaq-Qırğız-Moñğol” Qwrıltayı;

* Sayasi Quğın-Sürginniñ Wltqa Tigizgen Zardabı;

* Aqiqattı Oqpen Ölşeu nemese Şığıs Qazaqiyadağı Wlt-Azattıq Töñkeris;

Şıñ Şısay bilikke Stalinniñ äskeri ham sayasi järdemimen şıqtı. Ol Şıñjañ Ölkelik ükimetin jeke dara bir özi on bir jıl biledi. 1934-1935 jıldan bastap Şıñjañ Ölkelik qorğanıs ministirligi janınan tıñşılıq organ qwrıladı da är qala, ualayat, audandarda (okurg) bölimşeleri aşıldı. Bwl Şığıs Qazaqiyadağı memlekettik deñgeydegi sayasi quğın-sürginniñ eñ alğaşqı adımı edi. 4-5 jıldan soñ qwpiya tıñşılıq organ nege on mıñnan astam twlğanıñ üstinen küdikti derekter jinap ülgiredi, sonımen Şıñ Şısay Säbet odağımen bir uaqıtta Şıñjañdağı sayasi quğın-sürgindi bastap ketedi.

Şığıs Qazaqiya qazaqtarınıñ twñğış sayasi quğınğa tüsken körnekti twlğası- Baymolda Qarekewlı edi. Ol 1937-jılı küdikti retinde wstalıp wzaq uaqıt tergeluden soñ Ürimji qala mañında tiridey kömilgen 200 qazaqtıñ qatarında süyegi men mazarı büginge deyin äli tabılğan joq. Baymolda ne sebepti eñ alğaşqı bolıp quğınğa tüsti deuiñiz mümkin:
Ol Şığıs Qazaqiyadağı eñ bedeldi twlğa boldı. 1912-jılı Zäkäriya törege audarmaşı bolıp Pekinge wlttıq kongrege bardı, saylauda dauıs berip prezidentpen jüzdesti, kelgen soñ Ürimjide ölkelik ükimettiñ qwrlıs ministiri boldı jäne jeke Qazaq attı pol'kin basqardı, Ürimjige Qazaq jastarın jiıp, intellektualdı oşaq qalıptastırdı, Qazaq SSR-dan keluşilerdi memlekettik jwmısqa tarttı, ağartuşılıq pen baspasöz taqırıbın köp qozğadı. Sondıqtan tört ükimet däuirin birdey bastan keşken onı aldımen sayasi quğınğa wşıratuı sözsiz edi.

Baymolda wstalğan soñ qazaq ziyalıları top tobımen dürkin dürkin abaqtığa qamala bastadı. 1939- jılı Şıñ Şısay Ürimji qalasında Üş Wlt qwrıltayın aşamız degen sıltaumen bes ualayattan wzın sanı 500 de 300 qazaq ziyalıların bir künde türmege toğıtıp, tergeuge aladı. 1938-jıldan bastap är qazaq audan ortalığınan tergeu, qamau orındarı aşılıp qazaq igi-jaqsıların twtqınday bastaydı. Türmedegi wlt ziyalıların Qazaq SSR-dıñ NKVD swraqşıları da kelip swraqtıñ astınan aladı. Şıñ Şısay men SSSR NKVD tergeuşileri birigip jwmıs istegendikten eki el arasındağı ruhani, mädeni sabaqtastıqtı wlt müddesine jaqsı paydalanıp jatqan qazaq intellegencsiyası auır soqqığa tap boldı. Zaysan arqılı Semeymen baylanısıp, Almatı, Taşken asıp universitet oqığan Şığıs Qazaqiyanıñ jaña buın wlt intellegencsiyası tügeldey quğınğa wşıradı. Wlttıq oyanu processi on jıldan astam uaqıt twraqtap qaldı. Şıñjañ ölkelik qorğanıs ministirligi janındağı tıñşılıq organnıñ qwjatı boyınşa 30 mıñnan astam twlğağa qılmıs küdiktisi degen delo twrğızılğan. Biraq, sol jıldarı (1937-1944) naqtı qanşa qazaq atılıp, qanşa qazaq topıraqqa tiridey kömilgenin anıq bilmeymiz… Är ualayattıñ jergilikti arhiv derekterin saraptap onıñ mölşer sanın şığaruğa äbden boladı. Eñ mañızdısı, Şığıs Qazaqiyadağı sayasi quğın-sürgin turalı taqırıp Qazaq aqparat äleminde osıdan soñ tilge köp tiek etilui kerek.

1939-1941-1944 jıldar arası Şığıs Qazaqiyanıñ bükil igi jaqsıları negizinen türmede edi desek artıq aytpağan bolar elik. Bwnıñ soñı wlttıq teñdik swrauğa äkep soqtı. Altay ualayatı 1939-jıldan bastap wlt-azattıq töñkerisin bwrq etkizdi, sonımen Şıñjañ ölkelik ükimeti Altay köterilisşilerin basıp janıştau üşin Şıñjañnıñ äskeri küşin Altayğa lek legimen jötkey bastaydı. 1939-1944 jıldar arası bes jıl Altay üzdiksiz wlttıq tolquda bolğandıqtan jäne Qıtay äskerimen tabandı küreskendikten Şıñ Şısay İle, Ürimji jäne Tarbağatay ualayattarındağı äskeri bazanı Altayğa tasıp äketip strategiyalıq jaqtan İle men Tarbağatay ualayatındağı äskeri qorğanıstı älsiretip aladı. Al, Altayğa lek legimen jötkelgen äskeri qosın mamqara jeñilip Manas pen Şonjığa şeginip ketedi, bwnıñ soñı İle Qazaqtarınıñ tez arada wlt azattıq köterilis jasap Qwljanı basıp aluına jol aşadı. 1944-jılı Şıñ Şısay Şıñjañ ölkelik ükimet biligin Nan Kin ükimetine ötkizip berip özi octovkoğa ketedi. Jañadan bilikke kelgen U Juñşin' Şıñjañ sayasi strategiyasınan bilikti maman bolmağandıqtan qazaq wlt azattıq köterilisin janşuğa şaması kelmey, sosın türmede tiri otırğan qazaq ziyalıların bosatıp jiberedi. Al, 1944′ten keyingi tarihtı aldağı uaqıtta jan-jaqtılı taldap saraptap bereyin.

Eldeç Orda

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
14 naurız – Matematikter küni

kerey.kz

Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

kerey.kz

“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin. “Jaña konstituciyanıñ” 9-bap 2-tarmağı twrğanda qwjattar eşqaşan qazaqşa jasalmaydı. Tek audarma tili bolıp qaladı. Sebebi memlekettik byurokratiya 9-baptıñ 2-tarmağına süyenip, is-qağazdardı orısşa jasap üyrengen. Sol sebepti is-qağazdıñ bäri aldımen orısşa jasaladı, keyin qazaqşağa qalay bolsa solay audarıladı. Sol sebepti 1-tarmaqtıñ bolğanı qazaq tiliniñ nağız memlekettik til märtebesinde boluına eş kömektese almaydı. Bir ğana jolı bar: konstituciyada memlekettik til de, resmi til de – qazaq tili dep tayğa tañba basqanday jazılıp twruı kerek. Qwjattıñ memlekettik tildegi nwsqasınıñ ğana zañdı küşi boluı tiis. Sol kezde basqa tilderdegi nwsqası jay audarması boladı. Sol kezde ğana qazaq
Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda