|  |  | 

Tarih Qazaq şejiresi

Şığıs Qazaqiyadağı Sayasi Quğın-Sürgin Turalı Ne Bilemiz?  (1937-1939)

34396162_1092323517597901_6934284300653166592_n

Derbes el, täuelsiz memleket retinde Şığıs Qazaqiyadağı sayasi quğın-sürgin turalı bügingi künge deyin ğılmi saraptama jürgize aldıq pa? Ne üşin Qazaq SSR-dağı Qazaqtardıñ sayasi quğın-sürginge wşırauı Şığıs Qazaqiyamen bir uaqıtqa säykes keledi? Ne sebepti Qazaq SSR-dıñ NKVD tergeuşileri Ürimji, Qwlja, Şäueşek pen Altayda qwpiya tergeu operaciyasın jürgizedi? Eñ, ökiniştisi, qazir Qazaqstanda sayasi quğın-sürginge wşırağan Qazaq qayratkerleriniñ tergeu qwjattarı negizinen aşıldı, al, qıtaydağı Qazaqtardıñ tergeu qwjattarı aşılğan joq… Kelesi jılı (2019) Qıtay Qazaqtarınıñ Sayasi Quğın-Sürginge wşırağanına 80 jıl toladı (1939-2019). Bwl posttı soğan arnaymın! Aruaqtardıñ ruhı bir aunağay!34395327_1092323460931240_6210434044711141376_n

Älqissa…
şağın saraptama

* Şıñ Şısaydıñ Tıñşılıq Organdarı;

* Şığıs Qazaqiyanıñ Twñğış Sayasi Quğın-Sürgin Qwrbanı- Baymolda Qarekewlı;

* “Qazaq-Qırğız-Moñğol” Qwrıltayı;

* Sayasi Quğın-Sürginniñ Wltqa Tigizgen Zardabı;

* Aqiqattı Oqpen Ölşeu nemese Şığıs Qazaqiyadağı Wlt-Azattıq Töñkeris;34274561_1092323430931243_6994234523617591296_n

Şıñ Şısay bilikke Stalinniñ äskeri ham sayasi järdemimen şıqtı. Ol Şıñjañ Ölkelik ükimetin jeke dara bir özi on bir jıl biledi. 1934-1935 jıldan bastap Şıñjañ Ölkelik qorğanıs ministirligi janınan tıñşılıq organ qwrıladı da är qala, ualayat, audandarda (okurg) bölimşeleri aşıldı. Bwl Şığıs Qazaqiyadağı memlekettik deñgeydegi sayasi quğın-sürginniñ eñ alğaşqı adımı edi. 4-5 jıldan soñ qwpiya tıñşılıq organ nege on mıñnan astam twlğanıñ üstinen küdikti derekter jinap ülgiredi, sonımen Şıñ Şısay Säbet odağımen bir uaqıtta Şıñjañdağı sayasi quğın-sürgindi bastap ketedi.

Şığıs Qazaqiya qazaqtarınıñ twñğış sayasi quğınğa tüsken körnekti twlğası- Baymolda Qarekewlı edi. Ol 1937-jılı küdikti retinde wstalıp wzaq uaqıt tergeluden soñ Ürimji qala mañında tiridey kömilgen 200 qazaqtıñ qatarında süyegi men mazarı büginge deyin äli tabılğan joq. Baymolda ne sebepti eñ alğaşqı bolıp quğınğa tüsti deuiñiz mümkin:
Ol Şığıs Qazaqiyadağı eñ bedeldi twlğa boldı. 1912-jılı Zäkäriya törege audarmaşı bolıp Pekinge wlttıq kongrege bardı, saylauda dauıs berip prezidentpen jüzdesti, kelgen soñ Ürimjide ölkelik ükimettiñ qwrlıs ministiri boldı jäne jeke Qazaq attı pol'kin basqardı, Ürimjige Qazaq jastarın jiıp, intellektualdı oşaq qalıptastırdı, Qazaq SSR-dan keluşilerdi memlekettik jwmısqa tarttı, ağartuşılıq pen baspasöz taqırıbın köp qozğadı. Sondıqtan tört ükimet däuirin birdey bastan keşken onı aldımen sayasi quğınğa wşıratuı sözsiz edi.34416328_1092323544264565_188750231972610048_n

Baymolda wstalğan soñ qazaq ziyalıları top tobımen dürkin dürkin abaqtığa qamala bastadı. 1939- jılı Şıñ Şısay Ürimji qalasında Üş Wlt qwrıltayın aşamız degen sıltaumen bes ualayattan wzın sanı 500 de 300 qazaq ziyalıların bir künde türmege toğıtıp, tergeuge aladı. 1938-jıldan bastap är qazaq audan ortalığınan tergeu, qamau orındarı aşılıp qazaq igi-jaqsıların twtqınday bastaydı. Türmedegi wlt ziyalıların Qazaq SSR-dıñ NKVD swraqşıları da kelip swraqtıñ astınan aladı. Şıñ Şısay men SSSR NKVD tergeuşileri birigip jwmıs istegendikten eki el arasındağı ruhani, mädeni sabaqtastıqtı wlt müddesine jaqsı paydalanıp jatqan qazaq intellegencsiyası auır soqqığa tap boldı. Zaysan arqılı Semeymen baylanısıp, Almatı, Taşken asıp universitet oqığan Şığıs Qazaqiyanıñ jaña buın wlt intellegencsiyası tügeldey quğınğa wşıradı. Wlttıq oyanu processi on jıldan astam uaqıt twraqtap qaldı. Şıñjañ ölkelik qorğanıs ministirligi janındağı tıñşılıq organnıñ qwjatı boyınşa 30 mıñnan astam twlğağa qılmıs küdiktisi degen delo twrğızılğan. Biraq, sol jıldarı (1937-1944) naqtı qanşa qazaq atılıp, qanşa qazaq topıraqqa tiridey kömilgenin anıq bilmeymiz… Är ualayattıñ jergilikti arhiv derekterin saraptap onıñ mölşer sanın şığaruğa äbden boladı. Eñ mañızdısı, Şığıs Qazaqiyadağı sayasi quğın-sürgin turalı taqırıp Qazaq aqparat äleminde osıdan soñ tilge köp tiek etilui kerek.34395373_1092323614264558_8891252051330203648_n

1939-1941-1944 jıldar arası Şığıs Qazaqiyanıñ bükil igi jaqsıları negizinen türmede edi desek artıq aytpağan bolar elik. Bwnıñ soñı wlttıq teñdik swrauğa äkep soqtı. Altay ualayatı 1939-jıldan bastap wlt-azattıq töñkerisin bwrq etkizdi, sonımen Şıñjañ ölkelik ükimeti Altay köterilisşilerin basıp janıştau üşin Şıñjañnıñ äskeri küşin Altayğa lek legimen jötkey bastaydı. 1939-1944 jıldar arası bes jıl Altay üzdiksiz wlttıq tolquda bolğandıqtan jäne Qıtay äskerimen tabandı küreskendikten Şıñ Şısay İle, Ürimji jäne Tarbağatay ualayattarındağı äskeri bazanı Altayğa tasıp äketip strategiyalıq jaqtan İle men Tarbağatay ualayatındağı äskeri qorğanıstı älsiretip aladı. Al, Altayğa lek legimen jötkelgen äskeri qosın mamqara jeñilip Manas pen Şonjığa şeginip ketedi, bwnıñ soñı İle Qazaqtarınıñ tez arada wlt azattıq köterilis jasap Qwljanı basıp aluına jol aşadı. 1944-jılı Şıñ Şısay Şıñjañ ölkelik ükimet biligin Nan Kin ükimetine ötkizip berip özi octovkoğa ketedi. Jañadan bilikke kelgen U Juñşin' Şıñjañ sayasi strategiyasınan bilikti maman bolmağandıqtan qazaq wlt azattıq köterilisin janşuğa şaması kelmey, sosın türmede tiri otırğan qazaq ziyalıların bosatıp jiberedi. Al, 1944′ten keyingi tarihtı aldağı uaqıtta jan-jaqtılı taldap saraptap bereyin.

Eldeç Orda

Related Articles

  • Swrağan Raxmetwlı. ITELİ

    … Bügin birneşe pendeler kerildesip jatqanın kördim. Şejiregerler sekildi. Arasında bäleqorları da bar. Bäri bilgir, kemel säuegey! Abaq babamnıñ “wrğaşı” ekenin öz közimen körgendey!? Älde bir rudıñ “it emip” öskenin biledi!? Men bolsam “atan tüye minip, tay jetektegen… ” ekenmin… Baqıtbek Bämiş menen de soraqı!? Sebebi, onıñ ruı Iteli!!! Oylandım.Ne desem boladı!? Rasında qalay edi özi,ä! … Kerey eli. Joşıdan silem tartadı. Erekşe odaq taypalar qwraması. HÜ ğasırda Mäurennahr men Horasanğa deyin qaptal jayğan. HÜİ ğasır batıstan şığısqa qaray üdergen wlı jwrt. Tañbası - kres. On eki ata Abaq. Şäkerim dana, soñınan ğwlama Mağauin ağam solay degen. İrgelisi – Jäntekey. Şamamen jan sanı 800.0 sandı ösken ru. Bwqaradan Bwqaqarağan alqabına deyingi jayılım keşken

  • Altay qazaqtarınıñ töñkeristik ükimeti

    (Ospan batırdıñ tuğanınıñ 120 jıldıq merey toyına arnaladı) Erzat Käribay     Qıtaydağı qazaqtar tarihında jane Şıñjañ tarihında «üş aymaq töñkerisi» ne dwrıs tarihi bağa berilip Şıñjañ jerlie tarihınan orın berilgen, ärine atalğan üş aymaqta (Altay ,Tarbağatay, İle) qazaqtar basım bola twra, töñkeristede jetekşi rol oynağanına qaramastan onı Wyğwrdıñ enşisine menşiktep berdi, halqaradada osılay tanım qalıptasqan. Oğan negiz 1944 jılı12 qwrılğan ükimette basşılıqta qazaqtar bolmadı, ükimet tili wyğwr tili boldı, tarihi suretterimen hwjattarıda derlik solay boldı! Demek ekinşi şığıs türkistan jerlik halıq saylamağan zañsız ükimet edi! Eger zañdı ükimet bolsa twtas üş aymaqtağı 720 mıñ halıqtıñ 53% in wstaytın qazaq bilikte bolğan bolar edi! Keyingi atalmış ükimet qazaq müddesine sayatında

  • 2-Jahan Soğısına Qatısqan Qıtay Qazaqtarı Turalı

    Bireu bilse bireu bilmes, 2- jahan soğısına qatısqa qıtay qazaqtarı da bolğan. Soğısqa qatısuınıñ tarixi sebebi bılay boldı. 1933-jılı Şıñjañ ölkelik ükimet basına Şıñ Şısay keldi. Şıñ bilikke kele salısımen Sovet-Şıñjañ qarım-qatınasın jaña deñgeyge köterdi. Sovettiñ äue küşter qorğanıs armiya bazası şığıs Şıñjañnıñ Qwmıl qalasına ornalasıp işki qıtaymen resmi baylanıs üzilgendi. Tağı Sovetten eki jüzge tarta är salanıñ mamandarı Ürimji, Altay, Qwmıl, Qwlja, Şäueşek tb qalalarğa kelip qızmet jasadı. 1934-35 jıldan bastap Mäskeu, Taşken, Almatı, Qazan qalalarına art-artınan üş dürkin oquşı jiberdi. 1934-1939 jıldar arasında Sovetter odağında oqıp bilim alğan Şıñjañdıq oquşılardıñ sanı 300′den astı. Mwnıñ deni qazaqtar edi. 1939-jılı 2-jahan soğısı twtanıp Şıñjañ ölkelik ükimeti sol jılı Sovetke jibermekşi

  • “Alğaşqı jäne soñğı demokratiyalıq saylau”

    Asılhan MAMAŞWLI Alaş Orda wlttıq-territoriyalıq avtonomiyası ükimetiniñ müşeleri Alaş qalasına (Zareçnaya Slobodka, Semey) köşip kelip qonıstanğan 1918 jılı. Qazaqstan biligi biıl mausımda tağı bir kezekten tıs prezident saylauın ötkizgeli jatır. Postsovettik eldegi bwğan deyingi saylaulardıñ eşbirin halıqaralıq wyımdar «erkin» dep tanığan emes. Osı twsta Azattıq sovettik kezeñge deyingi Qazaqstanda ötken alğaşqı jäne soñğı aşıq saylaudıñ tarihına üñilip kördi. 1917 jılı jeltoqsan ayında «qazaq-qırğız biligin qolına alğanın» mälimdegen Alaş Orda ükimeti – Wlt keñesiniñ törağasın sayladı. Köpşilik dauıs alğan Älihan Bökeyhan ükimet pen keñes törağası bolıp saylandı. Azattıq tilşisimen söylesken zertteuşilerdiñ aytuınşa bwl saylau «bwrınğı handıq dästürge süyenbegen, patşalıq Reseydiñ eski zañdarınan qwtılğan, qazaq halqına saylau qwqığın berip, demokratiyalıq dästürmen ötkizgen

  • Ürimji aymağınıñ uälii-Qaduan

    Bwl suretegi aq şılauıştı kisiniñ atı Qaduan (Qadişa) Mamırbekqızı. Süyegi töre, Tarbağatay Maylı-Jayırda düniege kelgen. Altaydağı “tört bi töre” Abaq jwrtınıñ soñğı xandarınıñ biri Älen töreniñ zayıbı. Qaduan Mamırbekqızı 1962-jılı Ürimji qalasında belgisiz jağdayda köz jwmdı. Sol jılı (1962) Ürimji qalası Sanjı oblısınan bölinip jeke qala retinde äkimşilik şañıraq kötergen edi. Bwnı aytudağı sebebim, Qaduan Mamırbekqızı bwrınğı Ürimji aymağınıñ uälii bolğan. Ürimji aymağı qwramına 12 audan qaraytın edi. Olar: Manas, Qwtıbi, Sanjı, Miçuan, Böken, Jemsarı, Şonjı, Mori qatarlı segiz qazaq audandarı jäne Twrpan, Pişän, Toqsın qatarlı üş wyğır audanı. Ortalığı Ürimji (ol kezde audan därejeli) sonımen on eki audan qaradı. Qaduan Mamırbekqızı Ürimji aymağınıñ on eki audanın basqaratın oblıs uälii

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: