|  |  | 

Көз қарас Қазақ шежіресі

Қытайдан 500 мыңдайы ғана Қазақ еліне оралады.

Altaydagi Qazaq rulari kereylerҚазір қытайда 1.5 миллион да 2 миллион айналасында Қазақ бар десек, алдағы уақытта соның ұзаса шамамен 500 мыңдайы ғана Қазақ еліне оралады. Және мен бұл 500 мыңдайы деп ұялғанымнан, мемлекетшіл жандардың көңіліне су сеппейін деп ойлағанымнан көбейтіп айтып отырмын. Ал, қалған 1 миллион немесе одан да көп Қазақ әлі де болса қытайда тұрмыс-тіршілігін жалғастыра береді.

1991-жылдан соң Қазақстанға оралған қытай Қазақтарының ұзын саны ұзаса 200 мыңның айналасы ғана екен. Олар кімдер:

* Ұлтшыл Жастар;
* Ұлтшыл Зиялылар;
* Туысшылдар (1955-1962жж Сәбетке қашқандардың туыстары);
* Студенттер (оқуға түскендер);
*Қарапайым жандар (малшы, егінші);
тб

Қытайдан осындай бір буын ұрпақ іріктеліп кетіп қалғандықтан олардың қытайдағы орнын қытай мен ұйғыр жастары, зиялылары басып кетті. Ал, қытай қазақтарында сол үңірейген кетіктің орнын толықтыру процессі ғана жүрілді де, ары қарай кемелдену, ұлғаю, ірілену үрдісі тоқтап қалды. Қытай қазақтарының ұлт ретінде толысып, өте маңызды қадамдарға бара алған кезеңі 1978-1998 жж арасы (небәрі 20 жыл). Ал, 1978′ге дейінгі тарихы қара түнек заман болды (коммунистік жүйе орнағаннан кейінгі дәуірді айтам).

*1949-1954 жж арасы Ұлттық Автономия құру жолындағы талас кезең;
*1954-1958 жж арасы таптық және жергілікті ұлтшыл кадрлармен күрес дәуірі;
*1958-1962 жж ашаршылық пен қуғын-сүргін дәуірі;
*1962-1978 жж арасы өркениеттің жоғалу дәуірі;

Осы төрт үлкен қиын кезеңнен аман өткен қытай Қазақтарының ес жию, ұлт ретінде өз-өзіне келу кезеңі 1978′ден соң басталды, дұрысы 1984′тен бастап жұрт болып көтерілді, жоғалған табылды, азайған көбейді, сондай бір еркін демократиямен қауышқан кезең болды, ұлттың демографиялық көрсеткіші шарықтап миллионнан асқан кезеңі осы мезгілді. Шетелмен барыс-келіс жиледі, тіпті сол кездері алыстағы Түркия Қазақтарымен барыс-келіс күшейіп құдандалы сүйек жаңғырулар орын алып жатты. Ұлт енді енді ес жиып әдебиеттен мәдениетке, ұлттық сана мен ұлт алдындағы міндеттерге жаңғырып жатқанда 1991-жылы Қазақ Елі тәуелсіз ел болды. Сонымен енді-енді толысып ұлғайып, қанаты қатайып қытайдың элитасынан орын ала бастаған кезде, исі қазақтың назары тек ғана Қазақстанға ауды. Елге көш басталды. Қытайдағы ұлтшыл Қазақ зиялылары Пекин, Үрімжі, Алтай, Шәуешек, Құлжа және Күйтін сияқты қытай қазағы үшін жан тамырға айналған ірі шаһарлардағы жұмыстарын тастап бір-ақ күнде бір тал шабаданымен елге тартты (аудан, ауылды айтпай-ақ қояиын). Шыны керек, біраз мекемедегі Қазақтың орны босап өгейсіп кетті, сол кезде қытай ұлтшылдары іштартып қалды, оның соңы Қазақты маңызды, жоғары жұмысқа қоймау, өсірмеу, алмау саясатын бастады (қазақ бәрібір еліне кетеді деп санады). Жә, қарамаққа бүкіл қытай Қазағы Қазағыстанға ағылғандай сезілгенмен 25 жылдан бері (1992-1993) 200 мыңдайы ғана Қазақ азаматы атана білді. Ал, қалған бір жарым миллион Қазақ жұрт жаңалаған жоқ. Біз қызықпыз, жалаң түрде Қазақстанға оралған Қазақты есептеп немесе солардың Қазақстандағы түйткілдерін жырлап жүре беріппіз де қытайда қаншасы қалды, олардың әлеуметтік, саяси, экономикалық және гео-стратегиялық ақуалы қандай, не күй кешіп жатыр, көшкен елдың ықпалы оларға қалай әсер етуде дегендей ғылми сұраққа (әлеуметтануға) дұрыс ізденіс пен жауап таппаппыз. Сыңар езу- Қазақ келе берсе екен дей беріппіз. Біздің орнымызда бір Жойыт не болмаса Францсуз немесе Неміс болғанда бәрінің ғылми өлшемін (графикасын) жасайтын еді. Мысалы:

*Қаншасы оралды, қаншасы қалды;
*Келген қазақтың басты проблемасы мен қалған қазақтың нақты проблемасы;
*Келіп алғандар қалып қойғандарға, қалып қойғандар көшіп кеткендерге қалай ықпал етіп жатыр;
*Нақты көшіп келушілер (жас, оқыған, өнерлі, малшы, диқан, тб);
*Қалушылар (жас, оқыған, өнерлі, малшы, диқан, тб);
*Көшіп келушілердің нақты қандай, қай салада, қандай мүмкіндігі бар;
*Көшіп келмегендер қандай салада, шектеулі ме, қағытпа бар ма? Дәрежесі (барлық саладағы орны);
*Көшіп келушілердің өсімі;
*Көшпегендердің өсімі (өсу-тоқырау);
*Көшкендер мен көшпей қалып қойғандар арасындағы байланыс (туыс, дос, құдандалы, тб) немесе байланыстың шыдамы (ұзақ уақыт, қысқа уақыт, үзіледі);
тб

Енді, осы бір күрделі барысты өткеріп алда қытай Қазағынан көштің басталуын күтіп жатырмыз. Меніңше алдағы уақытта есік ашылса, екі ел арасының жағдайы жақсара берсе келетін елдің ұзын қарасы 500 мыңдай ғана болады. Бұл да созып созып шығарған санайғағым. Олар кімдер:

*Саяси және рухани қысымнан қашқандар;
* Ұлтшыл жастар;
*Туысшылдар;
*Зиялы қауым өкілдері;
*Орта және шағын бизнесмендер;
*Студенттер;

Осындай санаттағы азаматтар оралады және саны да миллионға бармайды. Қалған 1 немесе 1.5 миллион Қазақ үшін не істеу керек. Менің жеке пікірімше төрт елдің Қазағын түп-тамырымен көшіріп алуға болмайды. Олар:
*Моңғолия;
*Қытай;
*Ресей;
*Өзбекстан;

Осы төрт елден келетін қазаққа барлық жеңілдікті жасап қабылдау керек, бірақ түбегейілі және түп-тамырымен емес. Себебі, осы елдерден соңғы бір қазақ қалғанша көшіп келеді деу мүмкін емес және күлкілі. Осы елдердегі қазақтарды түп-тұқиянымен көшірем дегенше (келем деушілер келе берсін) олардың сол елде ұлт ретінде өз-өзін ұстауына, өзін жоғалтпауына жағдай жасауымыз керек. Олар Қазақтың осы төрт елдегі тұлғалық ықпалын сақтап, Қазақстандық салмақ салып тұрады. Міне, соның бірі-Қытай Қазақтары.

Қытайдан келетін көш алда жанданады, бірақ барлық Қазақ қопарылып көшіп келмейді дедік, енді қалып қойған Қазақтарға не істей аламыз:

*Ұлттық Рухани сабақтастықты үзбеу;
*Ұлттық Мәдени Сабақтастықты үзбеу;
*Тіл-Жазуды бірлікке келтіру (Әліпби, Терминжасам);
*Ақпараттық кеңістікті біріктіру (арна, радио, веб-сайт, тб);
*Экономикалық мүдделестікті арттыру (сауда-бизнес, қаржы, тб);
*Сенім кепілдігін орнату (діни күштер, экстремизм, радикал топтардан ада);
*Қарым-қатынас кепілдігін орнату (турист, виза, сервис, тіл, жол, өткел);

Осы және басқада мүмкіндіктерге ие болып тиімділік жасасақ елге көшіп келушілерге де, көшпей сонда өмір кешіп жатқан ағайындарға да толық тыныстық (тыныс-тіршілік) берген боламыз. Және бірі, қытайға гео-стратегиялық қауіп төндіріп тұрған қытайдағы “Қазақ Қаупі” мәселесін де түп тамырымен жойып жібермей оны өз кәдемізге жарата білген боламыз. Сонымен қатар қытайдың орталық азияға мәдени, сауда (экономикалық) ықпалын қазақтардың ішкі-сыртқы потенциал күші арқылы тежеп отыра аламыз. Қытай бізге әлде бір уақыттарда үстем келсе, ол жақтағы Қазақтарды қозғап (қалай қозғайтынымызды өзіміз білеміз) өңірдегі тепе-теңдікті теңшеп (контролдап) отырамыз. Бұл әрі Қазақ еліне тиімді әрі қытайдағы қазақтарға да мүмкіндік. Бірақ, бір шарт бар, алыс-жақын шетелдегі заңды емес алып қашпа ұйымдар араласпауы, ірткі салмауы керек, бұған екі ел де кепілдік етуі шарт.

Қазақстанның ресми билік аузынан “қытай қазақтарының мәселесі” деген терминнің сирек айтылуы Қазақстанның үлкен жеңісі! Егер, билік өз тілімен “қазақ мәселесін” ауызға алса қытай екінші-үшінші тактикаға ауысып Қазақстанды басқа стратегиялық тұзаққа тартатын еді. Бұл мәселені бейресми қоғамдық ұйымдар аузынан айтқызып және мәселені қоғамдық ұйымдар мен жекелеген тұлғаларды алға шығарып шешуі Қазақстан билігінің саяси дипломатиялық біліктілігі саналады. Қытай бізден бұндайды күтпеген еді. Қытайдың қалауы- Қазақстандағы билік өкілдерінің мәселеге сұранып келуі еді және ол кезде қытай ақсиып бізге басқа талапты көлденең тартар еді. Жоқ, олай болмай қоғамдық ұйымдар мәселені төтесінен қойып жатыр, қытай қоғамдық ұйымға ондай бұлтаң жасап, мәселені көлденең тарта алмайды… Сондықтан, бұл мәселені Қазақстанда Әділет миністірлігіне тіркелген заңды қоғамдық ұйымдар араласып көтере бергені дұрыс.

Алда қытайдағы сең жібиді, қытай бұл мәселені шешуге өзі мүдделі болады, өйткені партия мен билік ішіндегі бақталастық бұл мәселенің ерте жарықта тоқтауына мүмкіндік жаратады. Қытайда мүлде басқа саяси-әлеуметтік форматтар орнай бастайды. Біз Қазақ Елі сол кезде қандай стратегиялық саяси ұстаным ұстауымызды қазірден бастап анықтай беруіміз керек. Соңында, қытайдан небәрі 500 мыңдай Қазақ келе алады дегенім үшін оқырманымнан кешірім сұраймын, бірақ шындығы сол.

Eldeç Orda

Related Articles

  • ДАУДЫҢ БАСЫ ДАЕШ-тен 2

    Eldes Orda Естеріңізде болса өткен жылдың қазан айында аталмыш тақырып аясында алғашқы постымды жариялаған едім. Одан бері бір жылдың көлемінде аймақтық стратегиялық саясатта көп өзгерістер түбегейлі орын алып жатыр… Сирия аумағындағы ДАЕШ-тің негізгі қарулы күштері дәл бүгінгі уақытта Ауғаныстан аймағына топталып болып қалды десек те болады. Сириядағы ДАЕШ күші соңғы кездері әлсіреді де, негізгі қарулы топтар Орталық Азияны бетке алып Ауған топырағына ағылып кете барды. ДАЕШ-тің Сирия аумағындағы осы бір өлара әлсіз тұсын жіті бақылап отырған Қазақстан “Жусан” жобасын ұйымдастыра қойды да өңірдегі қандастарымызды елге әкеліп алды. Бірақ, мынаны анық білуіміз керек, өңірдегі саяси ойын бұнымен біткен жоқ, өңірдегі саяси ойын енді басталуы бек мүмкін… 2017′ден бері Сирия аумағынан және

  • АБАҚ КЕРЕЙЛЕРДІҢ ҚОНЫСТАНУЫ

    Ителі  ТЫНЫБЕК Қалиасқарұлы Қабидаш Моңғолиядағы қазақ халқының ауыз әдебиеті үлгілері, жаңа заман қазақ әдебиетін жинау, зерттеуде зор ғылыми еңбек жасады. Ол туған өлкесінен табан аудармай Баян-Өлгий  қазақтарының ауыз әдебиеті үлгерін жинап, бастырып, 1972 жылы Алматыда кандидаттық, 1992 жылы филология ғылымдарының докторлық дәрежесін қорғады (330). Алтай тауы қазақтарының әдебиет үлгелерін зерттеудегі оның ғылыми жетістіктеріне  белгілі ғалымдар Р.Бердібаев, Х.Сүйіншалиев, О.Нұрмағанбетовалар әрқашан жоғары бағалайды. Доктор Қ. Қабидаш “Баян-Өлгий қазақтарының ауыз әдебиеті“, “Халық ақындары, “өскен өлкенің өршіл әдебиеті”, “Айтыстың қыры мен сыры“, “Моңғолия қазақтарының әдебиеті“  қатарлы бірнеше монографияларда жария етті.Сонымен қатар проф. Қ.Қабидаш Моңғолиядағы қазақ ауыз әдебиеті, халық жырлары, айтыс өлеңдерінің 5 томдық зерттеу топтамасы, “Халық жырлары“, Б. Ақтан шығармаларының үш жинағы, т. б. сияқты

  • Шанышқылы Бердіқожа батыр – біртұтас қазақ әскерінің бас қолбасшысы

    Шанышқылы Бердіқожа батыр – қазақ халқының жері мен елін қорғаушы сардары. Шанышқылы Бердіқожа батыр – Қазақ хандығының көрнекті қайраткері, ұлттың ардақты тұлғасы, есімі Ресей және Қытай еліне танымал болған, әйгілі сардар, қолбасшы. Батыр туған елін жаудан қорғау жолында бүкіл ғұмырын сарп еткен. Батыр ұрпақтары Шығыс Қазақстан және Ақмола облысының Ерейментау ауданында және Қытайда да өмір сүреді. XVIII ғасырда қазақтың үш жүзінің басын біріктіріп жоңғар басқыншылығына қарсы қолбасшылық еткен батырларымыз аз болмаған: орта жүзде – Қанжығалы Бөгенбай, Қаракерей Қабанбай, Кіші жүзде – Табын Бөкенбай, Тама Есет, Ұлы жүзде – Шанышқылы Бердіқожа, Шапырашты Наурызбай және т.б. Қазақтың жазылмаған заңы бойынша батырлар мен сардарларды өз руының шыққан тегімен атау дәстүрі қалыптасқан. Бұл батырға

  • Төлке Қарағұл тайшы қызы (1592-1670)

    Төлке Қарағұлқызы – сүйегі ойраттың шорас тайпасынан шыққан қалмақ нояны Қарағұл тайшының қызы. Көшпенді Жоңғар мемлекетінің негізін қалаған Ерден батырдың (Батыр хонтайшы) туған қарындасы. Бір мың бес жүз тоқсан екінші жылы туған – бір мың алты жүз жетпісінші жылы жетпіс сегіз жасында қазіргі Омбы облысы Тары қаласының аумағында дүниеден өткен. Ерден батырдан жеті жас кіші қарындасы. Сары (Сарғатбек) Есболұлының бәйбішесі. Сары Есболұлы 1578 туып 1671 жылы тоқсан үш жасында бәйбішесі Төлкенің асын бергеннен кейін көп ұзамай бақилық болған. Дүниеден өтер алдында – Түсіме Атекем (әкесі Есболдан мүшел жас үлкен ағасы Есенәлі) жарықтық аян берді. Аяқ – қолыңды жина, тырнақтарыңды алдыр, алдағы сәрсенбі-бейсенбінің сәтінде ұзақ сапарға аттанасың. Қайтып оралуың екіталай. Жол

  • Әкежан Қажыгелдин: “Назарбаев менен кешірім сұрады

    Қасым АМАНЖОЛ Қазақстанның бұрынғы премьер-министрі Әкежан Қажыгелдин (оң жақта) және журналист Қасым Аманжол. Скайп-сұхбат. 6 қыркүйек 2019 жыл. 1994-1997 жылдары Қазақстан премьер-министрі болып, 1998 жылы елден кеткен Әкежан Қажыгелдин Азаттыққа берген сұхбатында шетелде бірнеше рет Қазақстанның экс-президенті Нұрсұлтан Назарбаевпен кездескенін айтты. 6 қыркүйекте Алматыда «Ақиқат» жалпыұлттық социал-демократиялық партиясының 15-съезінде партия басшыcы Ермұрат Бапиға ЖСДП мүшелері сенімсіздік білдіріп, ақырында Бапи төрағалықтан кетіп, партиядан да шығарылды. Жиында кейбір партия мүшелері Бапидың биыл көктемде бір топ белсендімен Парижге барып, Қазақстанның бұрынғы премьері Әкежан Қажыгелдинмен партия рұқсатынсыз кездескенін айыптады. Бапидің орнына Асхат Рақымжанов партия жетекшісі болып сайланды. Дәл осы күні Нұр-Сұлтанда президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың қатысуымен Ұлттық сенім кеңесінің алғашқы жиыны өтті. Бұл кеңесті Тоқаев халық пен

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: