|  |  | 

Köz qaras Qazaq şejiresi

Qıtaydan 500 mıñdayı ğana Qazaq eline oraladı.

Altaydagi Qazaq rulari kereylerQazir qıtayda 1.5 million da 2 million aynalasında Qazaq bar desek, aldağı uaqıtta sonıñ wzasa şamamen 500 mıñdayı ğana Qazaq eline oraladı. Jäne men bwl 500 mıñdayı dep wyalğanımnan, memleketşil jandardıñ köñiline su seppeyin dep oylağanımnan köbeytip aytıp otırmın. Al, qalğan 1 million nemese odan da köp Qazaq äli de bolsa qıtayda twrmıs-tirşiligin jalğastıra beredi.

1991-jıldan soñ Qazaqstanğa oralğan qıtay Qazaqtarınıñ wzın sanı wzasa 200 mıñnıñ aynalası ğana eken. Olar kimder:

* Wltşıl Jastar;
* Wltşıl Ziyalılar;
* Tuısşıldar (1955-1962jj Säbetke qaşqandardıñ tuıstarı);
* Studentter (oquğa tüskender);
*Qarapayım jandar (malşı, eginşi);
tb

Qıtaydan osınday bir buın wrpaq iriktelip ketip qalğandıqtan olardıñ qıtaydağı ornın qıtay men wyğır jastarı, ziyalıları basıp ketti. Al, qıtay qazaqtarında sol üñireygen ketiktiñ ornın tolıqtıru processi ğana jürildi de, arı qaray kemeldenu, wlğayu, irilenu ürdisi toqtap qaldı. Qıtay qazaqtarınıñ wlt retinde tolısıp, öte mañızdı qadamdarğa bara alğan kezeñi 1978-1998 jj arası (nebäri 20 jıl). Al, 1978′ge deyingi tarihı qara tünek zaman boldı (kommunistik jüye ornağannan keyingi däuirdi aytam).

*1949-1954 jj arası Wlttıq Avtonomiya qwru jolındağı talas kezeñ;
*1954-1958 jj arası taptıq jäne jergilikti wltşıl kadrlarmen küres däuiri;
*1958-1962 jj aşarşılıq pen quğın-sürgin däuiri;
*1962-1978 jj arası örkeniettiñ joğalu däuiri;

Osı tört ülken qiın kezeñnen aman ötken qıtay Qazaqtarınıñ es jiyu, wlt retinde öz-özine kelu kezeñi 1978′den soñ bastaldı, dwrısı 1984′ten bastap jwrt bolıp köterildi, joğalğan tabıldı, azayğan köbeydi, sonday bir erkin demokratiyamen qauışqan kezeñ boldı, wlttıñ demografiyalıq körsetkişi şarıqtap millionnan asqan kezeñi osı mezgildi. Şetelmen barıs-kelis jiledi, tipti sol kezderi alıstağı Türkiya Qazaqtarımen barıs-kelis küşeyip qwdandalı süyek jañğırular orın alıp jattı. Wlt endi endi es jiıp ädebietten mädenietke, wlttıq sana men wlt aldındağı mindetterge jañğırıp jatqanda 1991-jılı Qazaq Eli täuelsiz el boldı. Sonımen endi-endi tolısıp wlğayıp, qanatı qatayıp qıtaydıñ elitasınan orın ala bastağan kezde, isi qazaqtıñ nazarı tek ğana Qazaqstanğa audı. Elge köş bastaldı. Qıtaydağı wltşıl Qazaq ziyalıları Pekin, Ürimji, Altay, Şäueşek, Qwlja jäne Küytin siyaqtı qıtay qazağı üşin jan tamırğa aynalğan iri şaharlardağı jwmıstarın tastap bir-aq künde bir tal şabadanımen elge tarttı (audan, auıldı aytpay-aq qoyaiın). Şını kerek, biraz mekemedegi Qazaqtıñ ornı bosap ögeysip ketti, sol kezde qıtay wltşıldarı iştartıp qaldı, onıñ soñı Qazaqtı mañızdı, joğarı jwmısqa qoymau, ösirmeu, almau sayasatın bastadı (qazaq bäribir eline ketedi dep sanadı). Jä, qaramaqqa bükil qıtay Qazağı Qazağıstanğa ağılğanday sezilgenmen 25 jıldan beri (1992-1993) 200 mıñdayı ğana Qazaq azamatı atana bildi. Al, qalğan bir jarım million Qazaq jwrt jañalağan joq. Biz qızıqpız, jalañ türde Qazaqstanğa oralğan Qazaqtı eseptep nemese solardıñ Qazaqstandağı tüytkilderin jırlap jüre berippiz de qıtayda qanşası qaldı, olardıñ äleumettik, sayasi, ekonomikalıq jäne geo-strategiyalıq aqualı qanday, ne küy keşip jatır, köşken eldıñ ıqpalı olarğa qalay äser etude degendey ğılmi swraqqa (äleumettanuğa) dwrıs izdenis pen jauap tappappız. Sıñar ezu- Qazaq kele berse eken dey berippiz. Bizdiñ ornımızda bir Joyıt ne bolmasa Francsuz nemese Nemis bolğanda bäriniñ ğılmi ölşemin (grafikasın) jasaytın edi. Mısalı:

*Qanşası oraldı, qanşası qaldı;
*Kelgen qazaqtıñ bastı probleması men qalğan qazaqtıñ naqtı probleması;
*Kelip alğandar qalıp qoyğandarğa, qalıp qoyğandar köşip ketkenderge qalay ıqpal etip jatır;
*Naqtı köşip keluşiler (jas, oqığan, önerli, malşı, diqan, tb);
*Qaluşılar (jas, oqığan, önerli, malşı, diqan, tb);
*Köşip keluşilerdiñ naqtı qanday, qay salada, qanday mümkindigi bar;
*Köşip kelmegender qanday salada, şekteuli me, qağıtpa bar ma? Därejesi (barlıq saladağı ornı);
*Köşip keluşilerdiñ ösimi;
*Köşpegenderdiñ ösimi (ösu-toqırau);
*Köşkender men köşpey qalıp qoyğandar arasındağı baylanıs (tuıs, dos, qwdandalı, tb) nemese baylanıstıñ şıdamı (wzaq uaqıt, qısqa uaqıt, üziledi);
tb

Endi, osı bir kürdeli barıstı ötkerip alda qıtay Qazağınan köştiñ bastaluın kütip jatırmız. Meniñşe aldağı uaqıtta esik aşılsa, eki el arasınıñ jağdayı jaqsara berse keletin eldiñ wzın qarası 500 mıñday ğana boladı. Bwl da sozıp sozıp şığarğan sanayğağım. Olar kimder:

*Sayasi jäne ruhani qısımnan qaşqandar;
* Wltşıl jastar;
*Tuısşıldar;
*Ziyalı qauım ökilderi;
*Orta jäne şağın biznesmender;
*Studentter;

Osınday sanattağı azamattar oraladı jäne sanı da millionğa barmaydı. Qalğan 1 nemese 1.5 million Qazaq üşin ne isteu kerek. Meniñ jeke pikirimşe tört eldiñ Qazağın tüp-tamırımen köşirip aluğa bolmaydı. Olar:
*Moñğoliya;
*Qıtay;
*Resey;
*Özbekstan;

Osı tört elden keletin qazaqqa barlıq jeñildikti jasap qabıldau kerek, biraq tübegeyili jäne tüp-tamırımen emes. Sebebi, osı elderden soñğı bir qazaq qalğanşa köşip keledi deu mümkin emes jäne külkili. Osı elderdegi qazaqtardı tüp-twqiyanımen köşirem degenşe (kelem deuşiler kele bersin) olardıñ sol elde wlt retinde öz-özin wstauına, özin joğaltpauına jağday jasauımız kerek. Olar Qazaqtıñ osı tört eldegi twlğalıq ıqpalın saqtap, Qazaqstandıq salmaq salıp twradı. Mine, sonıñ biri-Qıtay Qazaqtarı.

Qıtaydan keletin köş alda jandanadı, biraq barlıq Qazaq qoparılıp köşip kelmeydi dedik, endi qalıp qoyğan Qazaqtarğa ne istey alamız:

*Wlttıq Ruhani sabaqtastıqtı üzbeu;
*Wlttıq Mädeni Sabaqtastıqtı üzbeu;
*Til-Jazudı birlikke keltiru (Älipbi, Terminjasam);
*Aqparattıq keñistikti biriktiru (arna, radio, veb-sayt, tb);
*Ekonomikalıq müddelestikti arttıru (sauda-biznes, qarjı, tb);
*Senim kepildigin ornatu (dini küşter, ekstremizm, radikal toptardan ada);
*Qarım-qatınas kepildigin ornatu (turist, viza, servis, til, jol, ötkel);

Osı jäne basqada mümkindikterge ie bolıp tiimdilik jasasaq elge köşip keluşilerge de, köşpey sonda ömir keşip jatqan ağayındarğa da tolıq tınıstıq (tınıs-tirşilik) bergen bolamız. Jäne biri, qıtayğa geo-strategiyalıq qauip töndirip twrğan qıtaydağı “Qazaq Qaupi” mäselesin de tüp tamırımen joyıp jibermey onı öz kädemizge jarata bilgen bolamız. Sonımen qatar qıtaydıñ ortalıq aziyağa mädeni, sauda (ekonomikalıq) ıqpalın qazaqtardıñ işki-sırtqı potencial küşi arqılı tejep otıra alamız. Qıtay bizge älde bir uaqıttarda üstem kelse, ol jaqtağı Qazaqtardı qozğap (qalay qozğaytınımızdı özimiz bilemiz) öñirdegi tepe-teñdikti teñşep (kontroldap) otıramız. Bwl äri Qazaq eline tiimdi äri qıtaydağı qazaqtarğa da mümkindik. Biraq, bir şart bar, alıs-jaqın şeteldegi zañdı emes alıp qaşpa wyımdar aralaspauı, irtki salmauı kerek, bwğan eki el de kepildik etui şart.

Qazaqstannıñ resmi bilik auzınan “qıtay qazaqtarınıñ mäselesi” degen terminniñ sirek aytıluı Qazaqstannıñ ülken jeñisi! Eger, bilik öz tilimen “qazaq mäselesin” auızğa alsa qıtay ekinşi-üşinşi taktikağa auısıp Qazaqstandı basqa strategiyalıq twzaqqa tartatın edi. Bwl mäseleni beyresmi qoğamdıq wyımdar auzınan aytqızıp jäne mäseleni qoğamdıq wyımdar men jekelegen twlğalardı alğa şığarıp şeşui Qazaqstan biliginiñ sayasi diplomatiyalıq biliktiligi sanaladı. Qıtay bizden bwndaydı kütpegen edi. Qıtaydıñ qalauı- Qazaqstandağı bilik ökilderiniñ mäselege swranıp kelui edi jäne ol kezde qıtay aqsiıp bizge basqa talaptı köldeneñ tartar edi. Joq, olay bolmay qoğamdıq wyımdar mäseleni tötesinen qoyıp jatır, qıtay qoğamdıq wyımğa onday bwltañ jasap, mäseleni köldeneñ tarta almaydı… Sondıqtan, bwl mäseleni Qazaqstanda Ädilet ministirligine tirkelgen zañdı qoğamdıq wyımdar aralasıp kötere bergeni dwrıs.

Alda qıtaydağı señ jibidi, qıtay bwl mäseleni şeşuge özi müddeli boladı, öytkeni partiya men bilik işindegi baqtalastıq bwl mäseleniñ erte jarıqta toqtauına mümkindik jaratadı. Qıtayda mülde basqa sayasi-äleumettik formattar ornay bastaydı. Biz Qazaq Eli sol kezde qanday strategiyalıq sayasi wstanım wstauımızdı qazirden bastap anıqtay beruimiz kerek. Soñında, qıtaydan nebäri 500 mıñday Qazaq kele aladı degenim üşin oqırmanımnan keşirim swraymın, biraq şındığı sol.

Eldeç Orda

Related Articles

  • Giper jobalardıñ jolı bola ma?

    Keñes odağı jıldarında memlekettiñ ekonomikası gigantomaniyağa qwştar boldı. Bir ortalıqtan basqarılğan josparlı ekonomikada olar azdı-köpti tiimdilik körsetti, biraq narıqtıq ekonomikağa köşkende solardıñ bäri adıra qaldı. Öytkeni, narıq gigantomaniyanı süymeydi, ol naqtılıqqa ikemdilikti wnatadı. Sol siyaqtı Qazaqstan da osı uaqıtqa deyin qazaqtıñ «körpeñe qaray kösil» degen naqılın wmıtıp, giper jobalarğa, mega jobalarğa qwmarlıq tanıtıp keledi. Mäselen, «Qazaqstan-Türkimenstan-Iran» halıqaralıq temirjol marşrutı jobasına bastamaşı bolıp, aqırı onı 2014 jılı iske qostı. Äriptesterimiz bolıp otırğan eki eldiñ tauarları da narıqtı jarıp, ağılıp jatatındar emes. Oğan Qazaqstan arqılı Resey qosılğanda da tauarları birtekti, bäriniñ de qauzaytını negizinen tabiği resurstar. Osı jolmen Qazaqstan tauarları Parsı şığanağına tikeley şığatın boladı dep jalaulatqan edik. Sol dämemiz aqtaldı ma?

  • Nazarbaevtan keyingi Qazaqstan ne bolmaq?

    2018 jılı elimizdiñ sayasi ömirindegi key oqiğalar bilik tranzitine jan-jaqtı dayındıq jürip jatqanın äygiledi. Sayasattanuşı, Täuekelderdi bağalau tobınıñ jetekşisi Dosım Sätbaev qazirgi tranzit mehanizmi prezident N.Nazarbaev közi tiri kezde ğana jwmıs isteydi, sondıqtan biliktiñ qanday jolmen jäne kimge auısatını belgisiz dep esepteydi. 2018 jıl ayaqtalar twsta Dosım Sätbaevpen bastı sayasi oqiğalarğa taldau jasap, Nazarbaevsız Qazaqstan tap bolatın mäselelerge üñilip kördik. Sayasattanuşı D.SÄTBAEV Qauipsizdik keñesi wjımdıq mwrager bola almaydı – Dosım, biılğı elimizdiñ sayasi ömirindegi aytulı oqiğalardıñ biri ­– «Qauipsizdik keñesi turalı» zañnıñ qabıldanuı. Qauipsizdik keñesi konsul'tativti-keñesşilik organnan konstituciyalıq organğa aynaldı, al birinşi prezidentke onı ömir boyı basqaru qwqı berildi. Keybir sarapşılar bwdan bilik tranzitine dayındıqtıñ nışanın bayqadı. Sizdiñ oyıñızşa, bwl

  • MÄULEN ÄŞİMBAEV: QAZAQ HALQINIÑ MEMLEKET QWRAUŞI WLT EKENİN AŞIQ AYTUIMIZ KEREK

    Qarağandı – talay talant pen darındardıñ kindigin kesip, tomağasın sıpırğan, qazaq üşin qwt darıp, baq qonğan qasterli meken. Soñğı aptada osı bir ölkege eldiñ nazarı erekşe audı. Mäseleniñ mänisi de barşağa mälim. Bügin İşki ister ministriniñ birinşi orınbasarı Janat Süleymenov arnayı baspasöz mäslihatın ötkizip, mäseleniñ män-jayın tüsindirip berdi. Atalğan is boyınşa naqtı şaralar qolğa alınıp, tergeu amaldarınıñ jüyeli türde jürgizilip jatqandığın da ayttı. Qazirdiñ özinde osı iske qatısı bar degen küdikpen 8 adamnıñ wstalğanı, tağı bireuine izdeu jariyalanğanı belgili bolıp otır. Bwl keşendi jwmıstar naqtı nätijesin berip, jauaptı adamdar zañğa säykes jazaların aladı. Osı rette, orın alğan jaytqa qatıstı az-kem öz oyımızdı bildirip, ün qosqandı jön körip otırmın. Bwğan deyin

  • Qazirgi uaqıttağı qazaq televiziyasınıñ jwmısına qatıstı wsınıstar

    I. Qazirgi televiziya sipatı men betalısı. Jer jüzindegi media-keñistik, sonıñ işinde televiziya jaña ğasır bastalğalı beri, äsirese soñğı on jıl bedelinde kürt özgerdi. Älbette, tehnologiyanıñ keşeuildep jetui jäne basqa da ob'ektivti, sub'ektivti sebepterge baylanıstı Qazaqstanda bwl özgeris keyingi bes-altı jılda ğana bayqaldı. Eñ äueli, sputniktik jäne kabel'dik jüyeniñ jedel damuı körermenniñ tañdau mümkindigin meyilinşe keñeytip, köbeytip jiberdi. Qazir Qazaqstannıñ (damığan Batıs elderin aytpay-aq ta qoyalıq) köptegen eldi mekenderinde (iri, ortaşa, şağın qala, kentterde, qalağa jaqın auıldarda) kem degende otız şaqtı telearna köruge boladı. Ekinşiden tez tarap jatqan internet pen arzan («qol jetimdi» dep jürmiz) smartfondar aqparat aludıñ jaña «twma-bastauların»: äleumettik jeliler, är qilı sayttar, youtube, on-linefil'mder (bwl fil'mderdiñ barlığı derlik

  • Qazaq eldigin saqtau üşin könip otır…

    Qarağandı oqiğasınıñ tüp-törkini de äleumettik teñsizdikke tirelgendey: etnikalıq top – bay, jer iesi – kedey, olar moraldıq twrğda basım, bwlar qorlanıp jür. Marqwm 23 jasar balanıñ qazası osı qıjıl şoğına may qwyğanday äser etti. Raqımjannıñ joğın joqtağandardı, qazaq birigui kerek degenderdi wltşılğa, faşistke teñeu öz aramızda üdep twr, tipti, Qazaqstannan tüñildim, qazaqtar qorqınıştı bop baradı, degen qazaqtardı bayqadım. Oydan oza şabuğa asıqpasaq. Ras, qazaq öz jerinde, elinde küşti boluı kerek, ol – bilek pen jwdırıqtıñ küşi emes, zañ küşi boluı tiis. Arab ämirlikterinde jergilikti halıq – arabtar 20 payızğa jetpeydi, qalğanı – türli etnikalıq toptar. Sonıñ bäri jañağı 20 payızğa qızmet etedi, äleumettik artıqşılıqtıñ bäri arabqa: jaña tuğan arab balasınıñ

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: