|  |  | 

Köz qaras Qazaq şejiresi

Qıtaydan 500 mıñdayı ğana Qazaq eline oraladı.

Altaydagi Qazaq rulari kereylerQazir qıtayda 1.5 million da 2 million aynalasında Qazaq bar desek, aldağı uaqıtta sonıñ wzasa şamamen 500 mıñdayı ğana Qazaq eline oraladı. Jäne men bwl 500 mıñdayı dep wyalğanımnan, memleketşil jandardıñ köñiline su seppeyin dep oylağanımnan köbeytip aytıp otırmın. Al, qalğan 1 million nemese odan da köp Qazaq äli de bolsa qıtayda twrmıs-tirşiligin jalğastıra beredi.

1991-jıldan soñ Qazaqstanğa oralğan qıtay Qazaqtarınıñ wzın sanı wzasa 200 mıñnıñ aynalası ğana eken. Olar kimder:

* Wltşıl Jastar;
* Wltşıl Ziyalılar;
* Tuısşıldar (1955-1962jj Säbetke qaşqandardıñ tuıstarı);
* Studentter (oquğa tüskender);
*Qarapayım jandar (malşı, eginşi);
tb

Qıtaydan osınday bir buın wrpaq iriktelip ketip qalğandıqtan olardıñ qıtaydağı ornın qıtay men wyğır jastarı, ziyalıları basıp ketti. Al, qıtay qazaqtarında sol üñireygen ketiktiñ ornın tolıqtıru processi ğana jürildi de, arı qaray kemeldenu, wlğayu, irilenu ürdisi toqtap qaldı. Qıtay qazaqtarınıñ wlt retinde tolısıp, öte mañızdı qadamdarğa bara alğan kezeñi 1978-1998 jj arası (nebäri 20 jıl). Al, 1978′ge deyingi tarihı qara tünek zaman boldı (kommunistik jüye ornağannan keyingi däuirdi aytam).

*1949-1954 jj arası Wlttıq Avtonomiya qwru jolındağı talas kezeñ;
*1954-1958 jj arası taptıq jäne jergilikti wltşıl kadrlarmen küres däuiri;
*1958-1962 jj aşarşılıq pen quğın-sürgin däuiri;
*1962-1978 jj arası örkeniettiñ joğalu däuiri;

Osı tört ülken qiın kezeñnen aman ötken qıtay Qazaqtarınıñ es jiyu, wlt retinde öz-özine kelu kezeñi 1978′den soñ bastaldı, dwrısı 1984′ten bastap jwrt bolıp köterildi, joğalğan tabıldı, azayğan köbeydi, sonday bir erkin demokratiyamen qauışqan kezeñ boldı, wlttıñ demografiyalıq körsetkişi şarıqtap millionnan asqan kezeñi osı mezgildi. Şetelmen barıs-kelis jiledi, tipti sol kezderi alıstağı Türkiya Qazaqtarımen barıs-kelis küşeyip qwdandalı süyek jañğırular orın alıp jattı. Wlt endi endi es jiıp ädebietten mädenietke, wlttıq sana men wlt aldındağı mindetterge jañğırıp jatqanda 1991-jılı Qazaq Eli täuelsiz el boldı. Sonımen endi-endi tolısıp wlğayıp, qanatı qatayıp qıtaydıñ elitasınan orın ala bastağan kezde, isi qazaqtıñ nazarı tek ğana Qazaqstanğa audı. Elge köş bastaldı. Qıtaydağı wltşıl Qazaq ziyalıları Pekin, Ürimji, Altay, Şäueşek, Qwlja jäne Küytin siyaqtı qıtay qazağı üşin jan tamırğa aynalğan iri şaharlardağı jwmıstarın tastap bir-aq künde bir tal şabadanımen elge tarttı (audan, auıldı aytpay-aq qoyaiın). Şını kerek, biraz mekemedegi Qazaqtıñ ornı bosap ögeysip ketti, sol kezde qıtay wltşıldarı iştartıp qaldı, onıñ soñı Qazaqtı mañızdı, joğarı jwmısqa qoymau, ösirmeu, almau sayasatın bastadı (qazaq bäribir eline ketedi dep sanadı). Jä, qaramaqqa bükil qıtay Qazağı Qazağıstanğa ağılğanday sezilgenmen 25 jıldan beri (1992-1993) 200 mıñdayı ğana Qazaq azamatı atana bildi. Al, qalğan bir jarım million Qazaq jwrt jañalağan joq. Biz qızıqpız, jalañ türde Qazaqstanğa oralğan Qazaqtı eseptep nemese solardıñ Qazaqstandağı tüytkilderin jırlap jüre berippiz de qıtayda qanşası qaldı, olardıñ äleumettik, sayasi, ekonomikalıq jäne geo-strategiyalıq aqualı qanday, ne küy keşip jatır, köşken eldıñ ıqpalı olarğa qalay äser etude degendey ğılmi swraqqa (äleumettanuğa) dwrıs izdenis pen jauap tappappız. Sıñar ezu- Qazaq kele berse eken dey berippiz. Bizdiñ ornımızda bir Joyıt ne bolmasa Francsuz nemese Nemis bolğanda bäriniñ ğılmi ölşemin (grafikasın) jasaytın edi. Mısalı:

*Qanşası oraldı, qanşası qaldı;
*Kelgen qazaqtıñ bastı probleması men qalğan qazaqtıñ naqtı probleması;
*Kelip alğandar qalıp qoyğandarğa, qalıp qoyğandar köşip ketkenderge qalay ıqpal etip jatır;
*Naqtı köşip keluşiler (jas, oqığan, önerli, malşı, diqan, tb);
*Qaluşılar (jas, oqığan, önerli, malşı, diqan, tb);
*Köşip keluşilerdiñ naqtı qanday, qay salada, qanday mümkindigi bar;
*Köşip kelmegender qanday salada, şekteuli me, qağıtpa bar ma? Därejesi (barlıq saladağı ornı);
*Köşip keluşilerdiñ ösimi;
*Köşpegenderdiñ ösimi (ösu-toqırau);
*Köşkender men köşpey qalıp qoyğandar arasındağı baylanıs (tuıs, dos, qwdandalı, tb) nemese baylanıstıñ şıdamı (wzaq uaqıt, qısqa uaqıt, üziledi);
tb

Endi, osı bir kürdeli barıstı ötkerip alda qıtay Qazağınan köştiñ bastaluın kütip jatırmız. Meniñşe aldağı uaqıtta esik aşılsa, eki el arasınıñ jağdayı jaqsara berse keletin eldiñ wzın qarası 500 mıñday ğana boladı. Bwl da sozıp sozıp şığarğan sanayğağım. Olar kimder:

*Sayasi jäne ruhani qısımnan qaşqandar;
* Wltşıl jastar;
*Tuısşıldar;
*Ziyalı qauım ökilderi;
*Orta jäne şağın biznesmender;
*Studentter;

Osınday sanattağı azamattar oraladı jäne sanı da millionğa barmaydı. Qalğan 1 nemese 1.5 million Qazaq üşin ne isteu kerek. Meniñ jeke pikirimşe tört eldiñ Qazağın tüp-tamırımen köşirip aluğa bolmaydı. Olar:
*Moñğoliya;
*Qıtay;
*Resey;
*Özbekstan;

Osı tört elden keletin qazaqqa barlıq jeñildikti jasap qabıldau kerek, biraq tübegeyili jäne tüp-tamırımen emes. Sebebi, osı elderden soñğı bir qazaq qalğanşa köşip keledi deu mümkin emes jäne külkili. Osı elderdegi qazaqtardı tüp-twqiyanımen köşirem degenşe (kelem deuşiler kele bersin) olardıñ sol elde wlt retinde öz-özin wstauına, özin joğaltpauına jağday jasauımız kerek. Olar Qazaqtıñ osı tört eldegi twlğalıq ıqpalın saqtap, Qazaqstandıq salmaq salıp twradı. Mine, sonıñ biri-Qıtay Qazaqtarı.

Qıtaydan keletin köş alda jandanadı, biraq barlıq Qazaq qoparılıp köşip kelmeydi dedik, endi qalıp qoyğan Qazaqtarğa ne istey alamız:

*Wlttıq Ruhani sabaqtastıqtı üzbeu;
*Wlttıq Mädeni Sabaqtastıqtı üzbeu;
*Til-Jazudı birlikke keltiru (Älipbi, Terminjasam);
*Aqparattıq keñistikti biriktiru (arna, radio, veb-sayt, tb);
*Ekonomikalıq müddelestikti arttıru (sauda-biznes, qarjı, tb);
*Senim kepildigin ornatu (dini küşter, ekstremizm, radikal toptardan ada);
*Qarım-qatınas kepildigin ornatu (turist, viza, servis, til, jol, ötkel);

Osı jäne basqada mümkindikterge ie bolıp tiimdilik jasasaq elge köşip keluşilerge de, köşpey sonda ömir keşip jatqan ağayındarğa da tolıq tınıstıq (tınıs-tirşilik) bergen bolamız. Jäne biri, qıtayğa geo-strategiyalıq qauip töndirip twrğan qıtaydağı “Qazaq Qaupi” mäselesin de tüp tamırımen joyıp jibermey onı öz kädemizge jarata bilgen bolamız. Sonımen qatar qıtaydıñ ortalıq aziyağa mädeni, sauda (ekonomikalıq) ıqpalın qazaqtardıñ işki-sırtqı potencial küşi arqılı tejep otıra alamız. Qıtay bizge älde bir uaqıttarda üstem kelse, ol jaqtağı Qazaqtardı qozğap (qalay qozğaytınımızdı özimiz bilemiz) öñirdegi tepe-teñdikti teñşep (kontroldap) otıramız. Bwl äri Qazaq eline tiimdi äri qıtaydağı qazaqtarğa da mümkindik. Biraq, bir şart bar, alıs-jaqın şeteldegi zañdı emes alıp qaşpa wyımdar aralaspauı, irtki salmauı kerek, bwğan eki el de kepildik etui şart.

Qazaqstannıñ resmi bilik auzınan “qıtay qazaqtarınıñ mäselesi” degen terminniñ sirek aytıluı Qazaqstannıñ ülken jeñisi! Eger, bilik öz tilimen “qazaq mäselesin” auızğa alsa qıtay ekinşi-üşinşi taktikağa auısıp Qazaqstandı basqa strategiyalıq twzaqqa tartatın edi. Bwl mäseleni beyresmi qoğamdıq wyımdar auzınan aytqızıp jäne mäseleni qoğamdıq wyımdar men jekelegen twlğalardı alğa şığarıp şeşui Qazaqstan biliginiñ sayasi diplomatiyalıq biliktiligi sanaladı. Qıtay bizden bwndaydı kütpegen edi. Qıtaydıñ qalauı- Qazaqstandağı bilik ökilderiniñ mäselege swranıp kelui edi jäne ol kezde qıtay aqsiıp bizge basqa talaptı köldeneñ tartar edi. Joq, olay bolmay qoğamdıq wyımdar mäseleni tötesinen qoyıp jatır, qıtay qoğamdıq wyımğa onday bwltañ jasap, mäseleni köldeneñ tarta almaydı… Sondıqtan, bwl mäseleni Qazaqstanda Ädilet ministirligine tirkelgen zañdı qoğamdıq wyımdar aralasıp kötere bergeni dwrıs.

Alda qıtaydağı señ jibidi, qıtay bwl mäseleni şeşuge özi müddeli boladı, öytkeni partiya men bilik işindegi baqtalastıq bwl mäseleniñ erte jarıqta toqtauına mümkindik jaratadı. Qıtayda mülde basqa sayasi-äleumettik formattar ornay bastaydı. Biz Qazaq Eli sol kezde qanday strategiyalıq sayasi wstanım wstauımızdı qazirden bastap anıqtay beruimiz kerek. Soñında, qıtaydan nebäri 500 mıñday Qazaq kele aladı degenim üşin oqırmanımnan keşirim swraymın, biraq şındığı sol.

Eldeç Orda

Related Articles

  • Däri-därmektiñ bağası qaşan retteledi, Birtanov mırza?

    Bir otbası bir jılda 26300 teñgege däri-därmek aladı. Jalpı Qazaqstan boyınşa bwl şığınnıñ jıldıq kölemi 120 mlrd. teñge. Üstimizdegi jıldıñ alğaşqı toqsanında däri-därmek bağasınıñ 8,4 payızğa ösuine baylanıstı ol tağı da 10 mlrd. teñgege artqan. Mäjilis deputatı Ayqın Qoñırov twtas emes, tañdap alınğandıqtan statistika organdarınıñ bwl körsetkişi jağdaydıñ tolıq sipatın bere almaydı deydi. Onıñ aytuı boyınşa halıqtıñ däri-därmekke şığaratın şığını şın mäninde bwdan äldeqayda köp. Juırda memlekettiñ däri-därmekter bağasın retteuine mümkindik beretin zañ qabıldandı. Alayda tiisti memlekettik organ zañdı iske asırudıñ tetikterin oylastırıp, onı ırğalıp- jırğalıp engizgenşe däri-därmek satuşılar bağanı şarıqtatıp jibergen. Sondıqtan däriniñ eñ ülken şekti körsetkişin memleket jaña bağanıñ deñgeyinen anıqtauğa mäjbür boladı. Osığan alañdauşılıq bildirgen deputat A.Qoñırov

  • Ürimji aymağınıñ uälii-Qaduan

    Bwl suretegi aq şılauıştı kisiniñ atı Qaduan (Qadişa) Mamırbekqızı. Süyegi töre, Tarbağatay Maylı-Jayırda düniege kelgen. Altaydağı “tört bi töre” Abaq jwrtınıñ soñğı xandarınıñ biri Älen töreniñ zayıbı. Qaduan Mamırbekqızı 1962-jılı Ürimji qalasında belgisiz jağdayda köz jwmdı. Sol jılı (1962) Ürimji qalası Sanjı oblısınan bölinip jeke qala retinde äkimşilik şañıraq kötergen edi. Bwnı aytudağı sebebim, Qaduan Mamırbekqızı bwrınğı Ürimji aymağınıñ uälii bolğan. Ürimji aymağı qwramına 12 audan qaraytın edi. Olar: Manas, Qwtıbi, Sanjı, Miçuan, Böken, Jemsarı, Şonjı, Mori qatarlı segiz qazaq audandarı jäne Twrpan, Pişän, Toqsın qatarlı üş wyğır audanı. Ortalığı Ürimji (ol kezde audan därejeli) sonımen on eki audan qaradı. Qaduan Mamırbekqızı Ürimji aymağınıñ on eki audanın basqaratın oblıs uälii

  • Kerey men Kereytter qalay bölindi?

    Köne türki tilinde «-t» qosımşası «-lar», «-ler» degen mağınada jwmsalğan. Demek,   «Kereyt» — «Kereyler» degen söz. Osınıñ özi-aq Kereyler men Kereytterdiñ tarihi tamırlarınıñ ortaq ekendigin añğartadı. 12 ğasırdıñ ayağında Kereyler (Kereytter) monğoldarğa qarsı küresip, olardan jeñildi. Kereylerdiñ bir böligi Şıñğıs hanğa bağınğısı kelmey, Deşti Qıpşaq dalasına auıp barıp, Joşı wlısına kirdi de, keyinnen Batıy hannıñ Şığıs Europağa jasağan jorıqtarına qatıstı. Özbek handığı twsında Mwhammed Şaybanidıñ Orta Aziyanı jaulap aluına atsalıstı. Olar özderiniñ ejelgi atın (Kereyt) saqtap qaldı. Keyin Kişi jüzdiñ qwramına «Kereyt» degen atpen kirdi. Kereytterdiñ (Kereylerdiñ) endi bir ülken tobı «Kerey» degen atpen Orta jüzge qosıldı. Osı aytılğandar, Qazaqstannıñ batısındağı, Aral teñizi boyındağı Kereytter Şıñğıs hannıñ Kereylerge jasağan 1203

  • AES salu Reseydiñ qalauı ğana – Bozımbaev

     © Twrar Qazanğapov Energetika ministri Qanat Bozımbaev Qazaqstandağı AES qwrılısına qatıstı pikir bildirdi, – dep habarlaydı Tengrinews.kz tilşisi. Bwl turalı ol Prezident Teleradiokeşenine bergen swhbatında ayttı. “Qazir qoğamda osı mäsele turalı qızu pikirtalas jürip jatqanın tüsinemiz. Ärine, Semey yadrolıq poligonına baylanıstı qorqınış tuıp jatır. Zardap şekken halıq ol oqiğanı wmıtqan joq. Sonday şeşim qabıldanıp jatsa, barlığı zañ boyınşa qabıldanadı. Qanday jağday bolsın halıq pikiri eskeriledi. Sebebi qoğamdıq tıñdalımdar ötedi. Jergilikti atqaruşı organdarmen keñes ötkiziledi. Vladimir Vladimiroviç Putinniñ aytqanı – reseylik taraptıñ qalauı ğana. Biz osı mäsele jaylı halıqqa aytıp otıramız, barlığı ükimet basşılığınıñ, sonday-aq, Memleket basşısınıñ baqılauında boladı”, – dedi ministr swhbatında. Eske salayıq, osığan deyin Almatı oblısında AES qwrılısına arnalğan jerdiñ anıqtalğanı jaylı

  • Köz aldaumen köşimiz tüzelmeydi

      Jaqsıbay SAMRAT Memlekettiñ halıqtıñ äljuaz tobın äleumettik qoldauı quanarlıq jayt bolğanımen mäseleni tübegeyli şeşu üşin azamattarımızdıñ ekonomikalıq belsendiligin arttıruğa ıqpal etuimiz kerek, deydi Mäjilis deputatı Ayqın Qoñırov öziniñ Wlttıq ekonomika ministri Ruslan Dälenovke jasağan saualında. Bwl jerde ol ŞOB-tardı qoldau mäselesin arttırudı aytıp twrğanı belgili, biraq memleket olar üşin jay da jağday jasap, milliardtağan qarajattı jeñildikpen nesiege berip jatır emes pe dep oylaymız ğoy. Söytsek, ekonomikanıñ wñğıl-şwñğılın tereñ biletin mamannıñ közimen qarağanda osınıñ özi az eken. ŞOB-tıñ bügingi tañdağı ahualına sarap jasağan ol 2019 jıldıñ 1 naurızındağı jağdayğa säykes şağın jäne orta käsipkerlik sub'ektileriniñ sanı ötken jıldıñ säykes merzimimen salıstırğanda 10 payızğa artqanın aytadı. Üstirt qarağan adam mwnı jaqsı

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: