|  |  | 

Köz qaras Qazaq şejiresi

Qıtaydan 500 mıñdayı ğana Qazaq eline oraladı.

Altaydagi Qazaq rulari kereylerQazir qıtayda 1.5 million da 2 million aynalasında Qazaq bar desek, aldağı uaqıtta sonıñ wzasa şamamen 500 mıñdayı ğana Qazaq eline oraladı. Jäne men bwl 500 mıñdayı dep wyalğanımnan, memleketşil jandardıñ köñiline su seppeyin dep oylağanımnan köbeytip aytıp otırmın. Al, qalğan 1 million nemese odan da köp Qazaq äli de bolsa qıtayda twrmıs-tirşiligin jalğastıra beredi.

1991-jıldan soñ Qazaqstanğa oralğan qıtay Qazaqtarınıñ wzın sanı wzasa 200 mıñnıñ aynalası ğana eken. Olar kimder:

* Wltşıl Jastar;
* Wltşıl Ziyalılar;
* Tuısşıldar (1955-1962jj Säbetke qaşqandardıñ tuıstarı);
* Studentter (oquğa tüskender);
*Qarapayım jandar (malşı, eginşi);
tb

Qıtaydan osınday bir buın wrpaq iriktelip ketip qalğandıqtan olardıñ qıtaydağı ornın qıtay men wyğır jastarı, ziyalıları basıp ketti. Al, qıtay qazaqtarında sol üñireygen ketiktiñ ornın tolıqtıru processi ğana jürildi de, arı qaray kemeldenu, wlğayu, irilenu ürdisi toqtap qaldı. Qıtay qazaqtarınıñ wlt retinde tolısıp, öte mañızdı qadamdarğa bara alğan kezeñi 1978-1998 jj arası (nebäri 20 jıl). Al, 1978′ge deyingi tarihı qara tünek zaman boldı (kommunistik jüye ornağannan keyingi däuirdi aytam).

*1949-1954 jj arası Wlttıq Avtonomiya qwru jolındağı talas kezeñ;
*1954-1958 jj arası taptıq jäne jergilikti wltşıl kadrlarmen küres däuiri;
*1958-1962 jj aşarşılıq pen quğın-sürgin däuiri;
*1962-1978 jj arası örkeniettiñ joğalu däuiri;

Osı tört ülken qiın kezeñnen aman ötken qıtay Qazaqtarınıñ es jiyu, wlt retinde öz-özine kelu kezeñi 1978′den soñ bastaldı, dwrısı 1984′ten bastap jwrt bolıp köterildi, joğalğan tabıldı, azayğan köbeydi, sonday bir erkin demokratiyamen qauışqan kezeñ boldı, wlttıñ demografiyalıq körsetkişi şarıqtap millionnan asqan kezeñi osı mezgildi. Şetelmen barıs-kelis jiledi, tipti sol kezderi alıstağı Türkiya Qazaqtarımen barıs-kelis küşeyip qwdandalı süyek jañğırular orın alıp jattı. Wlt endi endi es jiıp ädebietten mädenietke, wlttıq sana men wlt aldındağı mindetterge jañğırıp jatqanda 1991-jılı Qazaq Eli täuelsiz el boldı. Sonımen endi-endi tolısıp wlğayıp, qanatı qatayıp qıtaydıñ elitasınan orın ala bastağan kezde, isi qazaqtıñ nazarı tek ğana Qazaqstanğa audı. Elge köş bastaldı. Qıtaydağı wltşıl Qazaq ziyalıları Pekin, Ürimji, Altay, Şäueşek, Qwlja jäne Küytin siyaqtı qıtay qazağı üşin jan tamırğa aynalğan iri şaharlardağı jwmıstarın tastap bir-aq künde bir tal şabadanımen elge tarttı (audan, auıldı aytpay-aq qoyaiın). Şını kerek, biraz mekemedegi Qazaqtıñ ornı bosap ögeysip ketti, sol kezde qıtay wltşıldarı iştartıp qaldı, onıñ soñı Qazaqtı mañızdı, joğarı jwmısqa qoymau, ösirmeu, almau sayasatın bastadı (qazaq bäribir eline ketedi dep sanadı). Jä, qaramaqqa bükil qıtay Qazağı Qazağıstanğa ağılğanday sezilgenmen 25 jıldan beri (1992-1993) 200 mıñdayı ğana Qazaq azamatı atana bildi. Al, qalğan bir jarım million Qazaq jwrt jañalağan joq. Biz qızıqpız, jalañ türde Qazaqstanğa oralğan Qazaqtı eseptep nemese solardıñ Qazaqstandağı tüytkilderin jırlap jüre berippiz de qıtayda qanşası qaldı, olardıñ äleumettik, sayasi, ekonomikalıq jäne geo-strategiyalıq aqualı qanday, ne küy keşip jatır, köşken eldıñ ıqpalı olarğa qalay äser etude degendey ğılmi swraqqa (äleumettanuğa) dwrıs izdenis pen jauap tappappız. Sıñar ezu- Qazaq kele berse eken dey berippiz. Bizdiñ ornımızda bir Joyıt ne bolmasa Francsuz nemese Nemis bolğanda bäriniñ ğılmi ölşemin (grafikasın) jasaytın edi. Mısalı:

*Qanşası oraldı, qanşası qaldı;
*Kelgen qazaqtıñ bastı probleması men qalğan qazaqtıñ naqtı probleması;
*Kelip alğandar qalıp qoyğandarğa, qalıp qoyğandar köşip ketkenderge qalay ıqpal etip jatır;
*Naqtı köşip keluşiler (jas, oqığan, önerli, malşı, diqan, tb);
*Qaluşılar (jas, oqığan, önerli, malşı, diqan, tb);
*Köşip keluşilerdiñ naqtı qanday, qay salada, qanday mümkindigi bar;
*Köşip kelmegender qanday salada, şekteuli me, qağıtpa bar ma? Därejesi (barlıq saladağı ornı);
*Köşip keluşilerdiñ ösimi;
*Köşpegenderdiñ ösimi (ösu-toqırau);
*Köşkender men köşpey qalıp qoyğandar arasındağı baylanıs (tuıs, dos, qwdandalı, tb) nemese baylanıstıñ şıdamı (wzaq uaqıt, qısqa uaqıt, üziledi);
tb

Endi, osı bir kürdeli barıstı ötkerip alda qıtay Qazağınan köştiñ bastaluın kütip jatırmız. Meniñşe aldağı uaqıtta esik aşılsa, eki el arasınıñ jağdayı jaqsara berse keletin eldiñ wzın qarası 500 mıñday ğana boladı. Bwl da sozıp sozıp şığarğan sanayğağım. Olar kimder:

*Sayasi jäne ruhani qısımnan qaşqandar;
* Wltşıl jastar;
*Tuısşıldar;
*Ziyalı qauım ökilderi;
*Orta jäne şağın biznesmender;
*Studentter;

Osınday sanattağı azamattar oraladı jäne sanı da millionğa barmaydı. Qalğan 1 nemese 1.5 million Qazaq üşin ne isteu kerek. Meniñ jeke pikirimşe tört eldiñ Qazağın tüp-tamırımen köşirip aluğa bolmaydı. Olar:
*Moñğoliya;
*Qıtay;
*Resey;
*Özbekstan;

Osı tört elden keletin qazaqqa barlıq jeñildikti jasap qabıldau kerek, biraq tübegeyili jäne tüp-tamırımen emes. Sebebi, osı elderden soñğı bir qazaq qalğanşa köşip keledi deu mümkin emes jäne külkili. Osı elderdegi qazaqtardı tüp-twqiyanımen köşirem degenşe (kelem deuşiler kele bersin) olardıñ sol elde wlt retinde öz-özin wstauına, özin joğaltpauına jağday jasauımız kerek. Olar Qazaqtıñ osı tört eldegi twlğalıq ıqpalın saqtap, Qazaqstandıq salmaq salıp twradı. Mine, sonıñ biri-Qıtay Qazaqtarı.

Qıtaydan keletin köş alda jandanadı, biraq barlıq Qazaq qoparılıp köşip kelmeydi dedik, endi qalıp qoyğan Qazaqtarğa ne istey alamız:

*Wlttıq Ruhani sabaqtastıqtı üzbeu;
*Wlttıq Mädeni Sabaqtastıqtı üzbeu;
*Til-Jazudı birlikke keltiru (Älipbi, Terminjasam);
*Aqparattıq keñistikti biriktiru (arna, radio, veb-sayt, tb);
*Ekonomikalıq müddelestikti arttıru (sauda-biznes, qarjı, tb);
*Senim kepildigin ornatu (dini küşter, ekstremizm, radikal toptardan ada);
*Qarım-qatınas kepildigin ornatu (turist, viza, servis, til, jol, ötkel);

Osı jäne basqada mümkindikterge ie bolıp tiimdilik jasasaq elge köşip keluşilerge de, köşpey sonda ömir keşip jatqan ağayındarğa da tolıq tınıstıq (tınıs-tirşilik) bergen bolamız. Jäne biri, qıtayğa geo-strategiyalıq qauip töndirip twrğan qıtaydağı “Qazaq Qaupi” mäselesin de tüp tamırımen joyıp jibermey onı öz kädemizge jarata bilgen bolamız. Sonımen qatar qıtaydıñ ortalıq aziyağa mädeni, sauda (ekonomikalıq) ıqpalın qazaqtardıñ işki-sırtqı potencial küşi arqılı tejep otıra alamız. Qıtay bizge älde bir uaqıttarda üstem kelse, ol jaqtağı Qazaqtardı qozğap (qalay qozğaytınımızdı özimiz bilemiz) öñirdegi tepe-teñdikti teñşep (kontroldap) otıramız. Bwl äri Qazaq eline tiimdi äri qıtaydağı qazaqtarğa da mümkindik. Biraq, bir şart bar, alıs-jaqın şeteldegi zañdı emes alıp qaşpa wyımdar aralaspauı, irtki salmauı kerek, bwğan eki el de kepildik etui şart.

Qazaqstannıñ resmi bilik auzınan “qıtay qazaqtarınıñ mäselesi” degen terminniñ sirek aytıluı Qazaqstannıñ ülken jeñisi! Eger, bilik öz tilimen “qazaq mäselesin” auızğa alsa qıtay ekinşi-üşinşi taktikağa auısıp Qazaqstandı basqa strategiyalıq twzaqqa tartatın edi. Bwl mäseleni beyresmi qoğamdıq wyımdar auzınan aytqızıp jäne mäseleni qoğamdıq wyımdar men jekelegen twlğalardı alğa şığarıp şeşui Qazaqstan biliginiñ sayasi diplomatiyalıq biliktiligi sanaladı. Qıtay bizden bwndaydı kütpegen edi. Qıtaydıñ qalauı- Qazaqstandağı bilik ökilderiniñ mäselege swranıp kelui edi jäne ol kezde qıtay aqsiıp bizge basqa talaptı köldeneñ tartar edi. Joq, olay bolmay qoğamdıq wyımdar mäseleni tötesinen qoyıp jatır, qıtay qoğamdıq wyımğa onday bwltañ jasap, mäseleni köldeneñ tarta almaydı… Sondıqtan, bwl mäseleni Qazaqstanda Ädilet ministirligine tirkelgen zañdı qoğamdıq wyımdar aralasıp kötere bergeni dwrıs.

Alda qıtaydağı señ jibidi, qıtay bwl mäseleni şeşuge özi müddeli boladı, öytkeni partiya men bilik işindegi baqtalastıq bwl mäseleniñ erte jarıqta toqtauına mümkindik jaratadı. Qıtayda mülde basqa sayasi-äleumettik formattar ornay bastaydı. Biz Qazaq Eli sol kezde qanday strategiyalıq sayasi wstanım wstauımızdı qazirden bastap anıqtay beruimiz kerek. Soñında, qıtaydan nebäri 500 mıñday Qazaq kele aladı degenim üşin oqırmanımnan keşirim swraymın, biraq şındığı sol.

Eldeç Orda

Related Articles

  • Qazaq ru-taypalarınıñ otbası sanı tralı tizim däpteri

    (Cyan'luna jılnamısınıñ 23-jılı 1-ay) 1758-jılı aqpan 21-qwjat 1758 jılğı aqpan ayında hattalıp, tirkelgen «Qazaq taypalarınıñ sanı turalı» tizbede: «Orta jüzde: taraqtı, arğın, nayman, kerey, uaq, töleñgit, qıpşaq qa­tarlı 7 taypa bar», ekendigi körsetiledi de, olardıñ sanı, kimniñ biliginde ekendigi qwjat türinde jazılğan. Köne tarihi mağlwmat retinde , bwl derekter «Qojabergen batır»  attı zertteu kitabtiñ  192-194 betterinde tolıq berilgen. Mwnda biz äueli 21-qwjattı erekşe atağımız keledi, öytkeni, özgeqwjattarda saqtalğan mağlwmattarğa qarağanda, bwl qwjattıñ arğıtüpnwsqasın özge emes, Abılay hannıñ özi jazıp bergen. Demek, mwndağıatalğan twlğalar – Abılay han moyındağan, sanasqan Orta jüz qazaqbasşıları.                  Aşamaylı-kereydiñ 10 000 otbası Twrsınbay batırdıñ (Balta-kerey Twrsınbay atanağan batır. –Z.T.)

  • Nıgmatullinge hat

    Qwrmetti Nwrlan Zayrullawlı! Türik parlamentiniñ spikeri M.Şentop mırza bizdiñ elge kelip ketkennen keyin biraz mäseleniñ äli künge deyin bası aşılmay qalıp otır. Qazirge deyin nwrşılar men gülenşiler sektası turalı az jazılğan joq. Fetkullah Gülenniñ jwmısına saraptama jasap qarasaq, onıñ jamağatındağı kapitaldıñ jalpı kölemi 50 mlrd dollardan asıp ketedi eken. Bwl aqşanıñ bärin olar zañdı jolmen tauıp otırğan joq. «Nwrşılardıñ» esirtki tasımalı men qaru- jaraq saudası siyaqtı tabısı köp käsipke de qatısı boluı mümkin. Türik baspasözi osığan deyin olardıñ Türkiyadağı bar kapitaldıñ 30 payızına («islam kapitalı») deyin ielik etip otırğanın talay ret jazdı. Memleket tarapınan qısım körgennen keyin nwrşılar astırtın äreketke köşip, specslujbağa wqsaytın arnaulı qızmetti de qwrıptı. Olar türkitildes halıqtar

  • Terrorşıl Çelahtıñ qaytalanbauına kim kepil?!

    2019 jıldıñ 8-21 qırküyeginiñ aralığında, reseylik Ekaterinburg qalasında äuesqoy bokstan kezekti älem birinşiligi ötti. Men osı jahandıq dodağa jurnalis retinde akkreditaciyalanğan edim. Altı medal' jeñip alğan qazaq qwrama komandası tağı da jer jüzindegi jwdırıqtasudıñ köşbasşısı ekendigin däleldedi. Satqın qazı-bilerdiñ zımiyandığı bolmağan jağdayda, Sverdlovsk aymağı şarşı alañındağı bılğarı qolğap şeberlerimizdiñ jetistikteri odan äri wlğaya tüser edi. Degenmen, 81 kelige deyin salmaq därejesindegi jaña älem jeñimpazı, soqqıları joyqın mañğıstaulıq Bekzat Nwrdäuletovtıñ qarqındı örleuine eşkim twsau sala almadı. Är qarsılasın eseñgiretip jiberdi jas çempionımız! Tipti, atı añızğa aynalğan kubalıq Olimpiya jeñimpazı Hulio La Krustıñ özi bizdiñ boksşıdan oysırata wtıldı. Bir qızığı, şirek finalındağı jeñisinen keyin La Krustıñ qoltañbasın aldım jäne aqtıq sındağı jeñisinen

  • DÄSTEM SAL QARABASWLI

    Elbası Nwrswltan Äbişwlı biılğı jıldıñ säuir ayında elimizdiñ bas gazeti «Egem- endi Qazaqstan» gazetinde jariyalağan maqalasında tuğan jer tarihın, onıñ täuel-sizdigi men bostandığı üşin küresken twlğalar esimin qayta jañğırtudı wsındı. Osı rette bügingi qazaq eliniñ soltüstiginde ömir sürgen ru-taypalar tarihı osı kün- ge deyin maman-tarihşılar nazarınan tıs qalıp kele jatqandığ belgili. Bügingi jastar tügil aqsaqaldardıñ özi eldiñ keşegisi tural jarıtıp eşteñe ayta almaydı. Oğan olardı kinalaudıñ özi qiın siyaqtı. Keşegi keñes ükimeti zamanındağı qısañ sayasat ötkenimizdi biluge mwrşa bermegendin qalay jasıra alamız. Qazaqstannıñ soltüstigi men Batıs Sibir ölkesi orta ğasırda biriñğay sayasi-etnika- lıq aumaq bolğan. Kereydiñ taypasınıñ Taybwğa äuleti negizin qalağan, tarihta «Sibir handığı» dep atalatın memleket aumağında tek kereyler

  • QOJABERGEN BATIR

    Bahıt Ejenhanwlı tarih ğılımdarınıñ doktorı , «Qojabergen batır» kitabınıñ avtorı 1756-1767 jıldarda qalıptasqan mänju-qıtay mwrağat qwjattarı negizinde 1. Kitabımızğa engizilgen Qojabergen batırğa qatıstı tarihi qwjattar Qolıñızğa tigen bwl kitap abaq kreydiñ şıbarayğır ruınan şıqqan Qojabergen batırdıñ 1756-1767 jıldarı aralındağı tarihı turalı sır şertetin, öz däuirinde qalıptasqan naqtı mwrağat qwjattar negizinde jazılğan. Kitap üş bölimnen twradı: 1. Atalmış tarihi kezeñde qalıptasqan qazaq-cin qarım-qatınası jäne ondağı Qojabergen batırdıñ ıqpalı sındı taqırıptarğa arnalğan zertteuler; 2. Qojabergenge qatıstı mänju-qıtay tilderinde qalıptasqa naqtı mwrağat qwjattardıñ qazirgi qazaq tiline audarmaları (tarihi-derektanulıq ğılımi talapqa say, mwnda mänju tildegi qwjattardıñ transkripciyaları da berilgen); 3. Qwjattardıñ faksimile köşirmeleriniñ tañdamalı toptaması. Kitapqa jalpı 70 qwjat engizildi. Uaqıt jağınan aytqanda, bwl

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: