|  | 

Әдеби әлем

Хаяо Миядзакидің елестер әлеміне ретроспектива

53352488_10214312034215599_7240475005971070976_o

Әлем анимациясы сан алуандықтың ортасында адасып, тақырып іздеуде тығырыққа тірелген тұста, біресе оң жақтағы – классикалық ертегілерге, біресе сол жақтағы – соны технологиялық мүмкіндіктерге басын ұрып, даурығып жатқанда жапон анимесі өзінің “диснейлік-емес” әлемін құрастырып үлгерді.

Ал Хаяо ақсақалдың бұл әлемді құрудағы қаламының қарқыны ешкімге ұқсамас пішінмен өрнектелді. Миядзакидің әрбір туындысы елестердің, жын-перілердің тілімен сөйлеп тұрғандай әсер қалдырады, қалдырып қана қоймайды – ол әсерден біраз уақытқа дейін арылтпайды, бойды билеп алады.

Хаяо Миядзакидің әлемінде әркімнің ішкі қорқыныштары, бейтаныс қараңғылыққа аяқ басардағы санадағы жылт ететін бір сәттік сезімдер ешбір өзгеріске ұшырамай қағаз бетіне бедерленгендей-ақ. Ол әлемнің есігін айқара ашып кірген адам, өзінің дөрекілігінен шошып, тіпті орнынан ыршып тұрып, безіп кетуіне сәл-ақ қалады. Яки, онда ізіңді салар болсаң, артқа қайтар жол болмайтындай елестейді.

Қазақ даласының сарынымен үндес ерекше дүниетанымға қисық, бүк келмесе де, Хаяо ақсақалдың анимелерін батыс көрермені тыныш истерикамен қарап, мәңгіге сол танымның шеңберінде айналсоқтап жүргендей болады. Онысын «Елестер еліткен» фильмінің құрықтап аларлық қуатынан кейін 2001 жылы әркелкі сыйлықтарын таратып беру арқылы дәлелдеп берді. Шынында, бұл картинаны қарап отырып, адам қиялының шеңберін, шегін ойша бедерлеп отырасың. Әрбір қадамыңды жын мен перілердің талқысына жіберіп, өзінің тірі қалу ережелері бар әлемді құрастырып шығу – есуастың ғана қолынан келетіндей көрінеді.

Хаяо Миядзаки талантының алдында бүкіл әлем бөрігін басынан шешіп те үлгерді.

Желді алқаптан келген Навсикая (1984)

Биологиялық апаттан Желді алқап патшалығы ғана аман қалады. Төніп келе жатқан зұлымдықты тоқтатып, патшалықты аман алып қалу Навсикая ханшайымның ғана қолынан келетін сияқты. Ол бұзылған экожүйенің кесірінен дүниеге келген әркелкі Орман жәндіктерімен ортақ тіл табыса алатын қасиетке ие еді.

Шытырман Лапута: Аспандағы сарай (1986)

Сита есімді қыздың қолына Ұшатын Тас кездейсоқ түсіп қалады. Ал тасты табуға Үкіметтің үздік агенттері мен қатігез Пираттар кіріскен болатын. Пираттар мен агенттерден қашып жүріп, Сита Пазуды жолықтырады. Сол екеуі әртүрлі шытырманға тап болып, Ұшатын Тастың аспандағы сарайға апаратын кілт екенін түсінеді.

Менің көршім Тоторо (1988)

Миядзаки фильмдерінің ішіндегі ең поэтикалық, балаға айтып берер ертегіге татитыны – осы. Оқиға кішкентай Сатсуки мен Мэй ауылға көшіп келуінен басталады. Балалардың ұшқыр қиялын үлкендер түсіне бермейтіні бар ғой. Апалы-сіңлілілер сондай сәттердің бірінде Тоторомен танысады, Ол – орман рухы, тролль. Осылайша үлкендердің назарынан тыс, тылсым әлемнің сыры кішкентай қыздардың алдына көлденең жайылады. Орманның рухы қиялшыл қыздарды әуе саяхатына әкетеді, оларға Орман әлемін таныстырады, ауруханада жатқан анасына барып қайтады.

Кикидің жеткізу қызметі (1989)

Тағы да ертегі. Бұл жолы – үй-ішінен жеке өмір сүруді шешкен 13 жастағы жалмауыз қыз туралы. Жалмауыздар әлемінің ежелгі дәстүрі бойынша, 13-ке енді толған жалмауыз қыз бейтаныс қалада бір жыл өмір сүруі керек. Сол себепті, кішкене Кики өзінің Дзидзи есімді мысығын ертіп, жағалаудағы Корико қаласына қоныс аударады. Ол қалада Кики пошта қызметіне жұмысқа орналасып, ұшқыш сыпырғысымен хат тасуға кіріседі.

Порко Россо (1992)

Бірінші дүние соғысында ерлік көрсеткен Италия ұшқышы туралы хикая. Соғыстан кейін, адамдардан, өзінің жұмысынан, тіпті өзінен де көңілі қалған бұрынғы қаһарман ұшқыш Адриатика жағалауында жалдамалы құтқару қызметіне кіріседі. Тіпті, қызыл доңызға да айналып үлгереді. Оның гидроұшағын көрген аспан пираттары қорқыныштан бұтына жіберіп, басы ауған жаққа қаша бастайды. Бірақ, бәрібір оған жан тыныштығын, рахат сезімін ештеңе сыйлай алмайды.

Мононокэ ханшайым (1997)

Ашитаки ханзада алып қабанды аяусыз өлтіріп, түбі өлтіретін қарғысқа ұшырайды. Бірақ әркімнің тағдыры өз қолында, дейді балгер кемпір. Осы сөзге сеніп, Ашитаки ханзада алыс сапарға аттанады. Сапарлап жүріп, Эбоши ханым басқаратын патшалықтың шекарасына жетеді. Патшалық тұрғындары орман жәндіктерімен аяусыз соғысып жүр екен: жындар, рухтар, алып жәндіктер. Олардың арасында қасқырдан туған аңдардың патшайымы Мононокэ ханшайым да болады. Енді бәрінің тағдыры Ашитакидің шешіміне байланып тұр.

Елестер еліткен (2001)

Кішкентай Тихиро ата-анасымен жаңа үйге қоныс аударды. Нақтырағы – қоныс аудармақшы болады. Олар көшіп келе жатып, жолда адасып кетеді. Сөйтіп, құпия үңгірге тап болады. Үңгірдің арғы бетінде оларды тылсым қала мен ұлан-асыр дастархан қарсы алады. Дастархандағыны қомағайлана жей бастаған Тихироның ата-анасы шошқаға айналып кетеді. Олар ежелгі құдайлар мен құдіретті рухтар әлеміне тап болып, оның патшайымы Юбабаның тұтқынына түседі. Енді кішкентай Тихиро ата-анасын қатігез кемпірдің зұлым ережесі бойынша өмір сүріп, құтаруға тырысуы керек.

Хаулдың жүретін сарайы (2004)

Оқиға 18 жастағы Софиді кемпірге айналып кеткенінен басталады. Оны кемпірге айналдырған жалмауыз бұл қарғыстан шынайы махаббат қана құтқарады деп айтады. Софи құтқарушысын іздеп жүріп, сиқыршы Хаул және оның қызметкері Кальцифермен танысады. Кальцифер Хаулға қызмет етуге міндетті. Оларды құпия келісім байланыстырып тұрады, ал келісімнің шарттарын ешкім білмеуі керек. Енді Софи мен Кальцифер бір-біріне көмектесуді ұйғарады.

Теңіз жартасындағы Понье (2008)

Ел көруге құмар кіп-кішкентай Понье жағалаудағы адамдардың өмірін бақылау үшін үйінен қашып кетеді. Шошақай Понье ойнап жүріп, банкаға қамалып қалғанда, толқын оны жағалауға шығарып тастайды. Бес жастағы Сооске оны тауып алып, бір-біріне бауыр басып қалады. Енді, кішкентай балық Поньенің бір ғана арманы бар – адамға айналу.

Қорытынды

Туындыны туынды деп бағаламас бұрын оның көкжиегі мен шексіз мүмкіндіктерін санада сан мәрте айналдырарсыз. Бірақ Хаяо Миядзаки фильмдерінің қайта-қайта айналған әрбір кадры, әрбір сюжеттік шешімі ойыңыздың беки түсуіне ғана қызмет етеді. Нағыз туындының шынайы құны кәсіби мамандардың дәстүрлі пікірінен, бағалауынан бұрын әркім өз талғамы деңгейінен қарағанда ғана ашылады емес пе.

Хаяо ақсақалдың ескі тақырыптарға жапондық таныммен қарауы, экшн сипатын беруі, жапон діни элементтерінің жүруі, тіпті фольклордың сарқылмас күшін аяусыз пайдалануы да – бәрі, Хаяо Миядзакидің қомбадағы қазынасы.

Ақсақалдың құрметіне ебедейсіз орныңыздан тұрып, асықпай иіліп, бөрігіңізді селқос кетіріп, әр фильмнен ләззат алу ғана қалып тұр. Кім білсін, Тоторо үйіңізде тығылып, Кики қалаңызда хат тасып та жүрген шығар.

Zhalgas Yertayдың facebook парақшасынан алынды

Related Articles

  • Абайдың Мәшһүр Жүсіпке қойған сұрағы

    Тобықтының еліне сапарлап шыққан Мәшһүр Жүсіп бірер кісімен ақынның үйіне кіріп келгенде Абай оған әлденеше тосын сауал қойып: – Ақымақ басқа адырайып көз бітеді, дуалы ауызға сылдырлаған сөз бітеді. Келбетсіз емес екенсің. Айтшы, құдай қайда? Жұмақ пен тозақ қайда? – депті. Сонда Мәшһүр іркілместен: – Абайдың құдайы қайда екенін білмеймін. Менің құдайым, міне, жүрегімде тұр. Жұмақ пен тозақ әркімнің өз үйінде, қатының ақылды болса – жұмақ, ақымақ болса – тозақ, – деген екен. Абай сонда: «Мәшһүрім, десе дегендей екенсің, төрге шық» – деп құрмет көрсетіпті. *** Ақ неке Ұрпақ! Перзент! Жан біткеннің көкірегін әп-сәтте ізгі сезімге, мақтанышқа, қуанышқа толтыратын қайран жалғыз ауыз қасиетті сөз! Сенің атың да, затың да мәңгілік.

  • Бабалар сөзі:

    Тағбаш халқының алдауына сенгендіктен, Арбауына көнгендіктен, Інілі-ағаның дауласқанынан, Бекті халықтың жауласқанынан, Түркі халқы елдігін жойды …. Түркі бектері түркі атын жоғалтып, Тағбаш атын тұтынып … Міне, Түркі халқының жоғалу тарихы қайда жатыр? *** Араб басқыншылығы: Арабтар келгенімен тек келмеді, Бас болды ат артына бөктергені. Сынтастың жазуларын қырып тастап, Тарихқа қиянат қып өктемдеді … Кешегі ойма жазу орынына Жыландай ирелеңдеп әріп мінді, – З. Рүстембеков *** Еділді тартып алғаны, Етекке қолды салғаны. Жайықты тартып алғаны, Жағаға қолды салғаны. Ойылды тартып алғаны, Ойдағысы болғаны, Қоныстың бар ма қалғаны? – Мұрат Мөңкеұлы *** Көшпенді ел қазаққа жер жоқ десіп, Қазақ жерін мұжыққа берді кесіп. Шариатсыз, низамсыз зорлықпенен, Ауыр тауды мойнына ілді тесіп …

  • Ескендір Зұлқарнайын, Лұқпан Хакім және Әпләтөн

    Платон менің досым – бірақ шындық бәрінен қымбат Аристотель   Ескендір Зұлқарнайынның (Александр Македонский) заманында өмір сүрген екі ойшыл-ғұлама Әпләтөн (Платон) мен Лұқпан Хакім (Аристотель) туралы аңыз әңгімелерді бала кезімізде ауылымыздың көне көз ақсақалдарынан естуші едік. Батыс пен Шығыстың көнеден келе жатқан аңыз-әңгімелерін ауыл-аймағымыздың ардақты ақсақалы, «жиен ағамыз» Омар Сансызбайұлы Әбіл молда Қуанышұлы мен Садуақас Тұрабайұлының аузынан бала кезінде көп естігенін айтып отырушы еді. Белгілі мемлекет және қоғам қайраткері Смағұл Садуақасов алғаш ескіше білім алып, алдын көрген Әбіл молдадан ұл бала болған жоқ, Хадиша есімді жалғыз қызы ғана болды. Соғыстан кейінгі жылдары Омбы облысының Любин ауданында Омар атамызбен бірге шаруаның малын бағысып қасында болған және аңыз-әңгімелерін тыңдап, көптеген ғибратты сөздерін

  • ҚАРАБАЙ

    …Моңғолия қазақтары арасында аты аңызға айналған бір кісі өтті, есімі Қарабай,тегі (тек өзінің айтуы бойынша Найман) сойы беймәлім. Өте жұмбақ жан деседі.Төбесіне көтерген бір кеп жүгі бар,көбі кітаптар дейді. Келген жағы – Өр Алтай, Сарысүмбе. Арғы жағы көне Құлжаға қарай сұлбалап келген ізі жатыр. Түрлі аңыз, әңгімелер бойынша – Қарабай 1935 жылы Советтер тарапынан сталиндік саяси нәубет қудалауға ілігіп, ату жазасына кесілген құрбан. Содан Өр Алтайға қашып бас сауғалаған. Қасында Ғұбайдолда Садық деген жора – жолдасы болыпты. Дос болатұра екеуі үнемі қажақтасып жүретін көрінеді. Бұлар Моңғолда Бердіқожа Жолтаев, Жағыпар Тінәлин қатарлы Қазақстандық топ ағартушылармен әріптес және солардан арнайы қолдау тауып Қобда бетіне екі дүркін келіп, кеткен. Қашып жүріп Құлжада, соңыра

  • Мұхтар Мағауин. “Аңыз адам” журналына сұхбат 

      – Әмірхан, көпке мағлұм, өзің де білесің, мен сұхбат бергенді жақсы көрмеймін, өйткені өзім жазатын адаммын. Екіншіден, сұхбат алған адамдар сөзді бұрмалап жібереді. 1990 жылы Совет өкіметі құламай тұрып, Мәскеуден жаңадан шығып жатқан орыс газетінің тілшісі арнайы келіп сұхбат алды, бірақ сөзімнің бәрін басқаша бұрмалап жіберіпті, сонан кейін ешқайда «сұхбат бермеймін» деп шештім. Қазақтардан да сұхбат алғандар, менің әңгімемді тыңдағандар басқашалап жатады. Бұдан соң, жиырма бес жылдың ішінде екі-үш рет қана сұхбат беріппін. Саған көңілім түсіп отырғаны – қазаққа пайдалы, әрі танымал басылымға қызметке келіпсің, жақсы көретін, білгір інімсің, меселдең қайтпасын дедім. Оның үстіне, маған көрсетуге «Аңыз адам» журналының бірнеше санын әкеліпсің: Шыңғыс хан, Абылай хан, Абай, Шоқан, Әлихан

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: