|  | 

Әдеби әлем

Хаяо Миядзакидің елестер әлеміне ретроспектива

53352488_10214312034215599_7240475005971070976_o

Әлем анимациясы сан алуандықтың ортасында адасып, тақырып іздеуде тығырыққа тірелген тұста, біресе оң жақтағы – классикалық ертегілерге, біресе сол жақтағы – соны технологиялық мүмкіндіктерге басын ұрып, даурығып жатқанда жапон анимесі өзінің “диснейлік-емес” әлемін құрастырып үлгерді.

Ал Хаяо ақсақалдың бұл әлемді құрудағы қаламының қарқыны ешкімге ұқсамас пішінмен өрнектелді. Миядзакидің әрбір туындысы елестердің, жын-перілердің тілімен сөйлеп тұрғандай әсер қалдырады, қалдырып қана қоймайды – ол әсерден біраз уақытқа дейін арылтпайды, бойды билеп алады.

Хаяо Миядзакидің әлемінде әркімнің ішкі қорқыныштары, бейтаныс қараңғылыққа аяқ басардағы санадағы жылт ететін бір сәттік сезімдер ешбір өзгеріске ұшырамай қағаз бетіне бедерленгендей-ақ. Ол әлемнің есігін айқара ашып кірген адам, өзінің дөрекілігінен шошып, тіпті орнынан ыршып тұрып, безіп кетуіне сәл-ақ қалады. Яки, онда ізіңді салар болсаң, артқа қайтар жол болмайтындай елестейді.

Қазақ даласының сарынымен үндес ерекше дүниетанымға қисық, бүк келмесе де, Хаяо ақсақалдың анимелерін батыс көрермені тыныш истерикамен қарап, мәңгіге сол танымның шеңберінде айналсоқтап жүргендей болады. Онысын «Елестер еліткен» фильмінің құрықтап аларлық қуатынан кейін 2001 жылы әркелкі сыйлықтарын таратып беру арқылы дәлелдеп берді. Шынында, бұл картинаны қарап отырып, адам қиялының шеңберін, шегін ойша бедерлеп отырасың. Әрбір қадамыңды жын мен перілердің талқысына жіберіп, өзінің тірі қалу ережелері бар әлемді құрастырып шығу – есуастың ғана қолынан келетіндей көрінеді.

Хаяо Миядзаки талантының алдында бүкіл әлем бөрігін басынан шешіп те үлгерді.

Желді алқаптан келген Навсикая (1984)

Биологиялық апаттан Желді алқап патшалығы ғана аман қалады. Төніп келе жатқан зұлымдықты тоқтатып, патшалықты аман алып қалу Навсикая ханшайымның ғана қолынан келетін сияқты. Ол бұзылған экожүйенің кесірінен дүниеге келген әркелкі Орман жәндіктерімен ортақ тіл табыса алатын қасиетке ие еді.

Шытырман Лапута: Аспандағы сарай (1986)

Сита есімді қыздың қолына Ұшатын Тас кездейсоқ түсіп қалады. Ал тасты табуға Үкіметтің үздік агенттері мен қатігез Пираттар кіріскен болатын. Пираттар мен агенттерден қашып жүріп, Сита Пазуды жолықтырады. Сол екеуі әртүрлі шытырманға тап болып, Ұшатын Тастың аспандағы сарайға апаратын кілт екенін түсінеді.

Менің көршім Тоторо (1988)

Миядзаки фильмдерінің ішіндегі ең поэтикалық, балаға айтып берер ертегіге татитыны – осы. Оқиға кішкентай Сатсуки мен Мэй ауылға көшіп келуінен басталады. Балалардың ұшқыр қиялын үлкендер түсіне бермейтіні бар ғой. Апалы-сіңлілілер сондай сәттердің бірінде Тоторомен танысады, Ол – орман рухы, тролль. Осылайша үлкендердің назарынан тыс, тылсым әлемнің сыры кішкентай қыздардың алдына көлденең жайылады. Орманның рухы қиялшыл қыздарды әуе саяхатына әкетеді, оларға Орман әлемін таныстырады, ауруханада жатқан анасына барып қайтады.

Кикидің жеткізу қызметі (1989)

Тағы да ертегі. Бұл жолы – үй-ішінен жеке өмір сүруді шешкен 13 жастағы жалмауыз қыз туралы. Жалмауыздар әлемінің ежелгі дәстүрі бойынша, 13-ке енді толған жалмауыз қыз бейтаныс қалада бір жыл өмір сүруі керек. Сол себепті, кішкене Кики өзінің Дзидзи есімді мысығын ертіп, жағалаудағы Корико қаласына қоныс аударады. Ол қалада Кики пошта қызметіне жұмысқа орналасып, ұшқыш сыпырғысымен хат тасуға кіріседі.

Порко Россо (1992)

Бірінші дүние соғысында ерлік көрсеткен Италия ұшқышы туралы хикая. Соғыстан кейін, адамдардан, өзінің жұмысынан, тіпті өзінен де көңілі қалған бұрынғы қаһарман ұшқыш Адриатика жағалауында жалдамалы құтқару қызметіне кіріседі. Тіпті, қызыл доңызға да айналып үлгереді. Оның гидроұшағын көрген аспан пираттары қорқыныштан бұтына жіберіп, басы ауған жаққа қаша бастайды. Бірақ, бәрібір оған жан тыныштығын, рахат сезімін ештеңе сыйлай алмайды.

Мононокэ ханшайым (1997)

Ашитаки ханзада алып қабанды аяусыз өлтіріп, түбі өлтіретін қарғысқа ұшырайды. Бірақ әркімнің тағдыры өз қолында, дейді балгер кемпір. Осы сөзге сеніп, Ашитаки ханзада алыс сапарға аттанады. Сапарлап жүріп, Эбоши ханым басқаратын патшалықтың шекарасына жетеді. Патшалық тұрғындары орман жәндіктерімен аяусыз соғысып жүр екен: жындар, рухтар, алып жәндіктер. Олардың арасында қасқырдан туған аңдардың патшайымы Мононокэ ханшайым да болады. Енді бәрінің тағдыры Ашитакидің шешіміне байланып тұр.

Елестер еліткен (2001)

Кішкентай Тихиро ата-анасымен жаңа үйге қоныс аударды. Нақтырағы – қоныс аудармақшы болады. Олар көшіп келе жатып, жолда адасып кетеді. Сөйтіп, құпия үңгірге тап болады. Үңгірдің арғы бетінде оларды тылсым қала мен ұлан-асыр дастархан қарсы алады. Дастархандағыны қомағайлана жей бастаған Тихироның ата-анасы шошқаға айналып кетеді. Олар ежелгі құдайлар мен құдіретті рухтар әлеміне тап болып, оның патшайымы Юбабаның тұтқынына түседі. Енді кішкентай Тихиро ата-анасын қатігез кемпірдің зұлым ережесі бойынша өмір сүріп, құтаруға тырысуы керек.

Хаулдың жүретін сарайы (2004)

Оқиға 18 жастағы Софиді кемпірге айналып кеткенінен басталады. Оны кемпірге айналдырған жалмауыз бұл қарғыстан шынайы махаббат қана құтқарады деп айтады. Софи құтқарушысын іздеп жүріп, сиқыршы Хаул және оның қызметкері Кальцифермен танысады. Кальцифер Хаулға қызмет етуге міндетті. Оларды құпия келісім байланыстырып тұрады, ал келісімнің шарттарын ешкім білмеуі керек. Енді Софи мен Кальцифер бір-біріне көмектесуді ұйғарады.

Теңіз жартасындағы Понье (2008)

Ел көруге құмар кіп-кішкентай Понье жағалаудағы адамдардың өмірін бақылау үшін үйінен қашып кетеді. Шошақай Понье ойнап жүріп, банкаға қамалып қалғанда, толқын оны жағалауға шығарып тастайды. Бес жастағы Сооске оны тауып алып, бір-біріне бауыр басып қалады. Енді, кішкентай балық Поньенің бір ғана арманы бар – адамға айналу.

Қорытынды

Туындыны туынды деп бағаламас бұрын оның көкжиегі мен шексіз мүмкіндіктерін санада сан мәрте айналдырарсыз. Бірақ Хаяо Миядзаки фильмдерінің қайта-қайта айналған әрбір кадры, әрбір сюжеттік шешімі ойыңыздың беки түсуіне ғана қызмет етеді. Нағыз туындының шынайы құны кәсіби мамандардың дәстүрлі пікірінен, бағалауынан бұрын әркім өз талғамы деңгейінен қарағанда ғана ашылады емес пе.

Хаяо ақсақалдың ескі тақырыптарға жапондық таныммен қарауы, экшн сипатын беруі, жапон діни элементтерінің жүруі, тіпті фольклордың сарқылмас күшін аяусыз пайдалануы да – бәрі, Хаяо Миядзакидің қомбадағы қазынасы.

Ақсақалдың құрметіне ебедейсіз орныңыздан тұрып, асықпай иіліп, бөрігіңізді селқос кетіріп, әр фильмнен ләззат алу ғана қалып тұр. Кім білсін, Тоторо үйіңізде тығылып, Кики қалаңызда хат тасып та жүрген шығар.

Zhalgas Yertayдың facebook парақшасынан алынды

Related Articles

  • БӘЙТІК

      Әңгіме Нұрхалық Абдырақын   Ош жұмaның тaңындa ұзын бойлы, нұрлы жүзді, толықша келген қaрa сұр келіншегі Нұрқызырдың берген дәрет суын aлып, дaлaғa шықты, aдaмдaрғa бұл түннің соңғы сүрі үрленіп, тaң қaрaңғылығы aйнaлaны тұтaстaй тұмшaлaп тұр… Ызғырық aяз әлі де ысқырa ышқынa үрлейді. Сол жaғынa үш рет түкіріп кет пәлекет, кет! деп үйге кіре екі рәкaғaт нaмaз оқып, Рaббысынa жaлбaрынып, тaң қaрaңғысындa қорaдaғы қос жиренге үлкен ұлы Шердимaн екеуі мініп, бүлкек желіспен іштерінен «пaйғaмбaрымыз Мұхaммед(с.a.у)» сaлaуaт aйтып, жолғa шықты. Бейсенбіден жұмaғa қaрaғaн түнде тaһaжүт оқу, тaң нaмaзындa мешітте болу Оштың әкесінен он үш жaсынaн бергі үйренген әдеті. Әкесі Сылaм елге келген қожaлaрдaн білім aлғaн діндaр тaқуa кісі болған. Қаһарлы қыстың

  • ОБА…

    Альбер Камю (1913-1960) «Оба»-ны жазды, Орандық ойгер Albert Camus. Өлерінен үш жыл бұрын яки 1957 жылы Нобельге жеткен талант.Фашизмнің саяси індет секілді дертіне қарсы күшті түрен көтерген еңсегей дүлей күш иесі. Ол – «Оба»-мен ең күрделі жол, шүңет иірімге сүңгіді.«Оба»-дағы ең сұрапыл кейіпкер Барнер Рейэнің бейнесі. Көше бойында өлген егеуқұйрықтардың жемтігінен сескену, адам тағдырын ойран ететін кездейсоқтықты сезінген дәрігердің арпалысы. Рейэ өзінің үй қызметшісінің өлімінен кейін алдағы қатерлі жұқпалы дерт жайлы әлеуметке жалбарынып айтпақ болған. Оны көпке танытқан осы абсурды. Бүгінгі тәжтажалдың лаңы секілді түгел парықсыз, райсыздыққа өте ұқсас… Кәрентин, ем мен домның тапшылығы,адамдардың мінез-құлқындағы енжарлық әсіредәуірік парықсыздық. Қоғамдағы құлдық сана, ынжықтық,, құрғақ күйзеліс,титықтау, шаршау, ақырғы шарасыздықтар! Жау жағадан алғанда,

  • МЕРЕЙТОЙҒА ШАҚЫРАМЫЗ!

    Қадірлі халқым, қара ормандай Қазағым, бәріңізге “Ассалаумағалайкүм!” деп жалынды сәлем жолдаймын! “Аттан жығылсақ та салттан жығылмайтын”, салт-дәстүрін көз қарашығындай қорғап, аялайтын асыл текті халықтың ұрпағымыз. Мен 60 жасқа толу байланысымен, “ДӘСТҮР-САЛТ, ӘДЕТ-ҒҰРПЫМ – МЕНІҢ РУХЫМ” атты жеке шығармашылық кеш өткізіп, халқыма 40 жыл бойы еткен еңбек жемістерімнен есеп беруге дайындалып жатырмын. Шығармашылық кешімді ҚР Мәдениет және спорт министрлігі 2020 жылы 13 наурыз күні Алматы қаласындағы ҚР Ұлттық кітапханасында өткізуді бекітті. Ақпараттық қолдауды Алматы қалалық әкімшіліктің Мәдениет басқармасы міндетіне алды. Бұл кеште “Қазақ кәдесі”, “Қазақ мінезі”, “Қазақ гүл мәдениеті”, “Қазақ аспан есебі”, “Қазақ жұлдыз жорамалы”, “Қазақ түс жоруы”, “Қазақтың алғыстары мен қарғыстары”, “Ақыт ақиқаты” қатарлы 8 кітабымыздың тұсауы кесіледі. Атамыз қазақта

  • ҰЛЫ ОТАНЫМ-АНАШЫМ

    Отан ,Отан оттан ыстық көрінген, Отан орын алған жүрек төрімнен. Тәуелсз боп арқасында Алланың , Жұлдыз жәйнап ,ай туған күн көгімінен. Ел болмайды артық туған Еліңнен, Елін сату бірдей болар өліммен. Бірлік деген-бик қамал алынбас, Бөрілерге жем болады бөлінген. Осы күнді қадірейік біз бүгін , Жақсылыққа қосып әр кез ізгі үн. Қанша боздақ құрбан етті өмірін, Алу үшін егемен ел тізгінін . Қанша ғасыр өтті Халқым жылауда, (Көздің жасын көрді ақыр бір Алла ). Ата -Бабам жанын берген бұл күнді, Ешкігнің де хақысы жоқ сынауға. Қанден Иттер аса алмайтын бір белден, (Ірітпек боп ін қазып жұр іргемнен). Талай залым ,зәндендерді көрдік біз , Іші тұтын ,сырты бұтын жүргенмен. Елді тонап

  • СӨЙЛЕ, ҚОБЫЗ!

    Құдай бұйыртса, ұлы жазушы Мұхтар Мағауин ағамыз келесі жылы мерейлі сексен жасқа толады. Арқалы ақын Ғалым Жайлыбай ағамыз күллі қазақ елін құдіретті қаламымен тамсандырып келе жатқан қабырғалы қаламгерге мынандай жыр жолдарын жолдапты. СӨЙЛЕ, ҚОБЫЗ! Мұхтар Мағауинге – Сөйле, Мұхтар Мағауин! Қарашаның ызғары – нұры тайған қарашық. Кісінеп тұр бесті айғыр үйірінен адасып. Қара қобыз сарыны мұхиттарға жанасып, Алты қырың беріде. бес құрылықтан әрі асып… Азынаса қу тақтай жүрекке ұғар тіл берді, Шыңғыс ханның құйқасы шымыр етіп үлгерді… … Армандының арманын замандардан зарлатып – Жалған күннің жалғанын Сізден өзге кім көрді?! Тоғыз қанат ақ орда қоңыр салқын деп қалдым, Қарашаның ызғары қай жағымнан кеп қалдың?.. Ішігіңіз, ағатай, Хандар киер бұлғыннан –

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: