|  | 

ادەبي الەم

حاياو ميادزاكيدىڭ ەلەستەر الەمىنە رەتروسپەكتيۆا

53352488_10214312034215599_7240475005971070976_o

الەم انيماتسياسى سان الۋاندىقتىڭ ورتاسىندا اداسىپ، تاقىرىپ ىزدەۋدە تىعىرىققا تىرەلگەن تۇستا، بىرەسە وڭ جاقتاعى – كلاسسيكالىق ەرتەگىلەرگە، بىرەسە سول جاقتاعى – سونى تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەرگە باسىن ۇرىپ، داۋرىعىپ جاتقاندا جاپون انيمەسى ءوزىنىڭ “ديسنەيلىك-ەمەس” الەمىن قۇراستىرىپ ۇلگەردى.

ال حاياو اقساقالدىڭ بۇل الەمدى قۇرۋداعى قالامىنىڭ قارقىنى ەشكىمگە ۇقساماس پىشىنمەن ورنەكتەلدى. ميادزاكيدىڭ ءاربىر تۋىندىسى ەلەستەردىڭ، جىن-پەرىلەردىڭ تىلىمەن سويلەپ تۇرعانداي اسەر قالدىرادى، قالدىرىپ قانا قويمايدى – ول اسەردەن ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن ارىلتپايدى، بويدى بيلەپ الادى.

حاياو ميادزاكيدىڭ الەمىندە اركىمنىڭ ىشكى قورقىنىشتارى، بەيتانىس قاراڭعىلىققا اياق باسارداعى ساناداعى جىلت ەتەتىن ءبىر ساتتىك سەزىمدەر ەشبىر وزگەرىسكە ۇشىراماي قاعاز بەتىنە بەدەرلەنگەندەي-اق. ول الەمنىڭ ەسىگىن ايقارا اشىپ كىرگەن ادام، ءوزىنىڭ دورەكىلىگىنەن شوشىپ، ءتىپتى ورنىنان ىرشىپ تۇرىپ، بەزىپ كەتۋىنە ءسال-اق قالادى. ياكي، وندا ءىزىڭدى سالار بولساڭ، ارتقا قايتار جول بولمايتىنداي ەلەستەيدى.

قازاق دالاسىنىڭ سارىنىمەن ۇندەس ەرەكشە دۇنيەتانىمعا قيسىق، بۇك كەلمەسە دە، حاياو اقساقالدىڭ انيمەلەرىن باتىس كورەرمەنى تىنىش يستەريكامەن قاراپ، ماڭگىگە سول تانىمنىڭ شەڭبەرىندە اينالسوقتاپ جۇرگەندەي بولادى. ونىسىن «ەلەستەر ەلىتكەن» ءفيلمىنىڭ قۇرىقتاپ الارلىق قۋاتىنان كەيىن 2001 جىلى اركەلكى سىيلىقتارىن تاراتىپ بەرۋ ارقىلى دالەلدەپ بەردى. شىنىندا، بۇل كارتينانى قاراپ وتىرىپ، ادام قيالىنىڭ شەڭبەرىن، شەگىن ويشا بەدەرلەپ وتىراسىڭ. ءاربىر قادامىڭدى جىن مەن پەرىلەردىڭ تالقىسىنا جىبەرىپ، ءوزىنىڭ ءتىرى قالۋ ەرەجەلەرى بار الەمدى قۇراستىرىپ شىعۋ – ەسۋاستىڭ عانا قولىنان كەلەتىندەي كورىنەدى.

حاياو ميادزاكي تالانتىنىڭ الدىندا بۇكىل الەم بورىگىن باسىنان شەشىپ تە ۇلگەردى.

جەلدى القاپتان كەلگەن ناۆسيكايا (1984)

بيولوگيالىق اپاتتان جەلدى القاپ پاتشالىعى عانا امان قالادى. ءتونىپ كەلە جاتقان زۇلىمدىقتى توقتاتىپ، پاتشالىقتى امان الىپ قالۋ ناۆسيكايا حانشايىمنىڭ عانا قولىنان كەلەتىن سياقتى. ول بۇزىلعان ەكوجۇيەنىڭ كەسىرىنەن دۇنيەگە كەلگەن اركەلكى ورمان جاندىكتەرىمەن ورتاق ءتىل تابىسا الاتىن قاسيەتكە يە ەدى.

شىتىرمان لاپۋتا: اسپانداعى ساراي (1986)

سيتا ەسىمدى قىزدىڭ قولىنا ۇشاتىن تاس كەزدەيسوق ءتۇسىپ قالادى. ال تاستى تابۋعا ۇكىمەتتىڭ ۇزدىك اگەنتتەرى مەن قاتىگەز پيراتتار كىرىسكەن بولاتىن. پيراتتار مەن اگەنتتەردەن قاشىپ ءجۇرىپ، سيتا پازۋدى جولىقتىرادى. سول ەكەۋى ءارتۇرلى شىتىرمانعا تاپ بولىپ، ۇشاتىن تاستىڭ اسپانداعى سارايعا اپاراتىن كىلت ەكەنىن تۇسىنەدى.

مەنىڭ كورشىم توتورو (1988)

ميادزاكي فيلمدەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ پوەتيكالىق، بالاعا ايتىپ بەرەر ەرتەگىگە تاتيتىنى – وسى. وقيعا كىشكەنتاي ساتسۋكي مەن مەي اۋىلعا كوشىپ كەلۋىنەن باستالادى. بالالاردىڭ ۇشقىر قيالىن ۇلكەندەر تۇسىنە بەرمەيتىنى بار عوي. اپالى-سىڭلىلىلەر سونداي ساتتەردىڭ بىرىندە توتورومەن تانىسادى، ول – ورمان رۋحى، ترولل. وسىلايشا ۇلكەندەردىڭ نازارىنان تىس، تىلسىم الەمنىڭ سىرى كىشكەنتاي قىزداردىڭ الدىنا كولدەنەڭ جايىلادى. ورماننىڭ رۋحى قيالشىل قىزداردى اۋە ساياحاتىنا اكەتەدى، ولارعا ورمان الەمىن تانىستىرادى، اۋرۋحانادا جاتقان اناسىنا بارىپ قايتادى.

كيكيدىڭ جەتكىزۋ قىزمەتى (1989)

تاعى دا ەرتەگى. بۇل جولى – ءۇي-ىشىنەن جەكە ءومىر ءسۇرۋدى شەشكەن 13 جاستاعى جالماۋىز قىز تۋرالى. جالماۋىزدار الەمىنىڭ ەجەلگى ءداستۇرى بويىنشا، 13-كە ەندى تولعان جالماۋىز قىز بەيتانىس قالادا ءبىر جىل ءومىر ءسۇرۋى كەرەك. سول سەبەپتى، كىشكەنە كيكي ءوزىنىڭ دزيدزي ەسىمدى مىسىعىن ەرتىپ، جاعالاۋداعى كوريكو قالاسىنا قونىس اۋدارادى. ول قالادا كيكي پوشتا قىزمەتىنە جۇمىسقا ورنالاسىپ، ۇشقىش سىپىرعىسىمەن حات تاسۋعا كىرىسەدى.

پوركو روسسو (1992)

ءبىرىنشى دۇنيە سوعىسىندا ەرلىك كورسەتكەن يتاليا ۇشقىشى تۋرالى حيكايا. سوعىستان كەيىن، ادامداردان، ءوزىنىڭ جۇمىسىنان، ءتىپتى وزىنەن دە كوڭىلى قالعان بۇرىنعى قاھارمان ۇشقىش ادرياتيكا جاعالاۋىندا جالدامالى قۇتقارۋ قىزمەتىنە كىرىسەدى. ءتىپتى، قىزىل دوڭىزعا دا اينالىپ ۇلگەرەدى. ونىڭ گيدروۇشاعىن كورگەن اسپان پيراتتارى قورقىنىشتان بۇتىنا جىبەرىپ، باسى اۋعان جاققا قاشا باستايدى. بىراق، ءبارىبىر وعان جان تىنىشتىعىن، راحات سەزىمىن ەشتەڭە سىيلاي المايدى.

مونونوكە حانشايىم (1997)

اشيتاكي حانزادا الىپ قاباندى اياۋسىز ءولتىرىپ، ءتۇبى ولتىرەتىن قارعىسقا ۇشىرايدى. بىراق اركىمنىڭ تاعدىرى ءوز قولىندا، دەيدى بالگەر كەمپىر. وسى سوزگە سەنىپ، اشيتاكي حانزادا الىس ساپارعا اتتانادى. ساپارلاپ ءجۇرىپ، ەبوشي حانىم باسقاراتىن پاتشالىقتىڭ شەكاراسىنا جەتەدى. پاتشالىق تۇرعىندارى ورمان جاندىكتەرىمەن اياۋسىز سوعىسىپ ءجۇر ەكەن: جىندار، رۋحتار، الىپ جاندىكتەر. ولاردىڭ اراسىندا قاسقىردان تۋعان اڭداردىڭ پاتشايىمى مونونوكە حانشايىم دا بولادى. ەندى ءبارىنىڭ تاعدىرى اشيتاكيدىڭ شەشىمىنە بايلانىپ تۇر.

ەلەستەر ەلىتكەن (2001)

كىشكەنتاي تيحيرو اتا-اناسىمەن جاڭا ۇيگە قونىس اۋداردى. ناقتىراعى – قونىس اۋدارماقشى بولادى. ولار كوشىپ كەلە جاتىپ، جولدا اداسىپ كەتەدى. ءسويتىپ، قۇپيا ۇڭگىرگە تاپ بولادى. ۇڭگىردىڭ ارعى بەتىندە ولاردى تىلسىم قالا مەن ۇلان-اسىر داستارحان قارسى الادى. داستارحانداعىنى قوماعايلانا جەي باستاعان تيحيرونىڭ اتا-اناسى شوشقاعا اينالىپ كەتەدى. ولار ەجەلگى قۇدايلار مەن قۇدىرەتتى رۋحتار الەمىنە تاپ بولىپ، ونىڭ پاتشايىمى يۋبابانىڭ تۇتقىنىنا تۇسەدى. ەندى كىشكەنتاي تيحيرو اتا-اناسىن قاتىگەز كەمپىردىڭ زۇلىم ەرەجەسى بويىنشا ءومىر ءسۇرىپ، قۇتارۋعا تىرىسۋى كەرەك.

حاۋلدىڭ جۇرەتىن سارايى (2004)

وقيعا 18 جاستاعى ءسوفيدى كەمپىرگە اينالىپ كەتكەنىنەن باستالادى. ونى كەمپىرگە اينالدىرعان جالماۋىز بۇل قارعىستان شىنايى ماحاببات قانا قۇتقارادى دەپ ايتادى. سوفي قۇتقارۋشىسىن ىزدەپ ءجۇرىپ، سيقىرشى حاۋل جانە ونىڭ قىزمەتكەرى كالتسيفەرمەن تانىسادى. كالتسيفەر حاۋلعا قىزمەت ەتۋگە مىندەتتى. ولاردى قۇپيا كەلىسىم بايلانىستىرىپ تۇرادى، ال كەلىسىمنىڭ شارتتارىن ەشكىم بىلمەۋى كەرەك. ەندى سوفي مەن كالتسيفەر ءبىر-بىرىنە كومەكتەسۋدى ۇيعارادى.

تەڭىز جارتاسىنداعى پونە (2008)

ەل كورۋگە قۇمار كىپ-كىشكەنتاي پونە جاعالاۋداعى ادامداردىڭ ءومىرىن باقىلاۋ ءۇشىن ۇيىنەن قاشىپ كەتەدى. شوشاقاي پونە ويناپ ءجۇرىپ، بانكاعا قامالىپ قالعاندا، تولقىن ونى جاعالاۋعا شىعارىپ تاستايدى. بەس جاستاعى سووسكە ونى تاۋىپ الىپ، ءبىر-بىرىنە باۋىر باسىپ قالادى. ەندى، كىشكەنتاي بالىق پونەنىڭ ءبىر عانا ارمانى بار – ادامعا اينالۋ.

قورىتىندى

تۋىندىنى تۋىندى دەپ باعالاماس بۇرىن ونىڭ كوكجيەگى مەن شەكسىز مۇمكىندىكتەرىن سانادا سان مارتە اينالدىرارسىز. بىراق حاياو ميادزاكي فيلمدەرىنىڭ قايتا-قايتا اينالعان ءاربىر كادرى، ءاربىر سيۋجەتتىك شەشىمى ويىڭىزدىڭ بەكي تۇسۋىنە عانا قىزمەت ەتەدى. ناعىز تۋىندىنىڭ شىنايى قۇنى كاسىبي مامانداردىڭ ءداستۇرلى پىكىرىنەن، باعالاۋىنان بۇرىن اركىم ءوز تالعامى دەڭگەيىنەن قاراعاندا عانا اشىلادى ەمەس پە.

حاياو اقساقالدىڭ ەسكى تاقىرىپتارعا جاپوندىق تانىممەن قاراۋى، ەكشن سيپاتىن بەرۋى، جاپون ءدىني ەلەمەنتتەرىنىڭ ءجۇرۋى، ءتىپتى فولكلوردىڭ سارقىلماس كۇشىن اياۋسىز پايدالانۋى دا – ءبارى، حاياو ميادزاكيدىڭ قومباداعى قازىناسى.

اقساقالدىڭ قۇرمەتىنە ەبەدەيسىز ورنىڭىزدان تۇرىپ، اسىقپاي ءيىلىپ، بورىگىڭىزدى سەلقوس كەتىرىپ، ءار فيلمنەن ءلاززات الۋ عانا قالىپ تۇر. كىم ءبىلسىن، توتورو ۇيىڭىزدە تىعىلىپ، كيكي قالاڭىزدا حات تاسىپ تا جۇرگەن شىعار.

Zhalgas Yertayدىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى

Related Articles

  • مۇحتار ماعاۋين. “اڭىز ادام” جۋرنالىنا سۇحبات 

      – ءامىرحان، كوپكە ماعلۇم، ءوزىڭ دە بىلەسىڭ، مەن سۇحبات بەرگەندى جاقسى كورمەيمىن، ويتكەنى ءوزىم جازاتىن اداممىن. ەكىنشىدەن، سۇحبات العان ادامدار ءسوزدى بۇرمالاپ جىبەرەدى. 1990 جىلى سوۆەت وكىمەتى قۇلاماي تۇرىپ، ماسكەۋدەن جاڭادان شىعىپ جاتقان ورىس گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ارنايى كەلىپ سۇحبات الدى، بىراق ءسوزىمنىڭ ءبارىن باسقاشا بۇرمالاپ جىبەرىپتى، سونان كەيىن ەشقايدا «سۇحبات بەرمەيمىن» دەپ شەشتىم. قازاقتاردان دا سۇحبات العاندار، مەنىڭ اڭگىمەمدى تىڭداعاندار باسقاشالاپ جاتادى. بۇدان سوڭ، جيىرما بەس جىلدىڭ ىشىندە ەكى-ءۇش رەت قانا سۇحبات بەرىپپىن. ساعان كوڭىلىم ءتۇسىپ وتىرعانى – قازاققا پايدالى، ءارى تانىمال باسىلىمعا قىزمەتكە كەلىپسىڭ، جاقسى كورەتىن، بىلگىر ءىنىمسىڭ، مەسەلدەڭ قايتپاسىن دەدىم. ونىڭ ۇستىنە، ماعان كورسەتۋگە «اڭىز ادام» جۋرنالىنىڭ بىرنەشە سانىن اكەلىپسىڭ: شىڭعىس حان، ابىلاي حان، اباي، شوقان، ءاليحان

  • تالاسبەك اسەمقۇلوۆ. سۇلۋلىقتا ويانۋ

    وسى، ولەڭ دەگەن نە؟ تالعام دەگەن نە؟ جاڭا ورنەك، جاڭالىق دەگەن نە؟ كۆانتتىق فيزيكانىڭ پايعامبارلارى س.ۆاينبەرگ، س.حوكينگ، «عىلىم اقىر-سوڭىندا جاراتىلىستىڭ بارلىق سىرىن ءتۇسىندىرىپ بەرە الاتىن ءبىرتۇتاس، ءبىر عانا تەورياعا كەلەدى» دەگەن پىكىر ايتادى. «وسىدان كەيىن ادام شىن مانىسىندە بولمىستىڭ امىرشىسىنە اينالادى. وسىدان كەيىن ءبىزدىڭ وركەنيەتتى ەشقانداي اپات كۇيرەتە المايدى». ءار سوزىنە جاۋاپ بەرەتىن ۇلى عالىمداردىڭ پىكىرى وسىلاي. مەن دە ارماندادىم. ونەردەگى ءتۇرلى اعىمداردى، ءتۇرلى تۇسىنىكتەردى تاتۋلاستىرىپ، باسىن قوسىپ، اقىرىندا ەشكىم كۇمان كەلتىرە المايتىن، مادەنيەتتىڭ، ونەردىڭ بارلىق قۇبىلىستارىن ءتۇسىندىرىپ بەرە الاتىن ءبىر عانا تەوريا جاسالسا دەپ ارماندادىم. كوپ وقىدىم. ۇققانىم، ءار عاسىردىڭ، ءار قوعامنىڭ، ءار قابيلانىڭ ونەر، مادەنيەت جايىنداعى وزىنە عانا ءتان تۇسىنىكتەرى بولادى ەكەن. جىلجىپ ۋاقىت ءوتتى. ەسەيدىم. وسى كەزدە

  • باقىتبەك ءبامىشۇلىنىڭ “التىن ارالدىڭ ارعىماقتارى” اتتى شىعارماشىلىق كەشى وتەدى.

    بيىل وسپان باتىردىڭ تۋعانىنا 120 جىل تولۋىنا بايلانىستى “ەر جانىبەك باتىر” اتىنداعى حالىقارالىق قوعامدىق قورى جىل باسىنان بەرى قازاقستان جازۋشىلار وداعىمەن بىرلەسىپ بىرقاتار مادەني ءىس-شارالار وتكىزىپ كەلەدى.  الداعى كۇندەرى قور ۇجىمى جازۋشىلار وداعىمەن بىرلەسىپ،  اتالمىش شارالاردىڭ كوشىن جالعاستىرىپ، ونەر سۇيەر جۇرتشىلىقتى ماۋسىمنىڭ 19 كۇنى وتەتىن بەلگىلى اقىن-جازۋشى، پۋبليتسيس، اۋدارماشى، فيلرلرگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ جانە قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى باقىتبەك ءبامىشۇلىنىڭ  شىعارماشىلىق كەشىنە شاقىرادى. وتەتىن ورىنى: الماتى ۇلتتىق كىتاپحاناسى. ۋاقىتى: 19 ماۋسىم، ساعات 16:00 دە. باقىتبەك ءبامىشۇلى: بايان-ولگەي ايماعىنىڭ بۇلعىن سۇمىنىندا ۇلكەن تەمىرتىنىڭ نورتى جايلاۋىندا  1958 جىلى 25 مامىردا دۇنيەگە كەلگەن. 1975 جىلى بۇلعىن سۇمىندىق 8 جىلدىق، 1977 جىلى ۇلانباتىر قالاسىندا حوسە مارتە اتىنداعى 52- ءشى ون جىلدىق ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن.

  • ءجادي شاكەنۇلىنىڭ جاڭا بەس كىتابىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى.

    2019 جىلى ءساۋىردىڭ 11 كۇنى الماتىداعى جازۋشىلار وداعىنىڭ ادەبيەتشىلەر ۇيىندە، جازۋشى ءجادي شاكەنۇلىنىڭ بەس بىردەي كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى بولىپ ءوتتى. عىلىمي زەررتەۋ ەڭبەكتەر مەن كوركەم ادەبيەتكە بىردەي قالام تەربەپ، ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جازۋشى وسى جولى دا وقىرمان قاۋىمعا «بوزمۇنار» رومان-حيكاياتتار كىتابى مەن قاتار «التاي الىپتارى»، «وسپان باتىر جانە شىعىس تۇركىستان ماسەلەلەرى» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى، «قىتاي قازاقتارىنىڭ ادەبيەتى» اتتى ادەبي سىن-زەرتتەۋلەرى، «بەگزات ءسوز» اتتى قالامگەر شىعارماشىلىعى جايىندا جازىلعان وزگە اۆتورلاردىڭ ماقالالار جيناعى سىندى قۇندى بەس جاڭا كىتابىن ۇسىنىپ وتىر. بۇلارعا قوسا، وقىرماندار سۇرانىسى بويىنشا  ا.بايتۇرسىن ۇلگىسىندەگى توتە جازۋدا «قارالى كوش» كىتابى قايتا باسىلىپ شىقتى. بيىلعى وسپان باتىردىڭ 120 جىلدىعىنا وراي «ەر جانىبەك» حالىقارالىق قوعامدىق قورى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ قولداۋىندا، «ەل اماناتى»  قوعامدىق

  • ۇلكەن كۇنا؟!

    ارىستانبەك مۇحامەديۇلى ءار ۇلتتىڭ قاي كەزەڭدە بولماسىن الدىندا تۇراتىن ۇلى مىندەتتەرىنىڭ ەڭ باستىسى – ءوزىنىڭ ءىسىن، ءومىرىن جالعاستىراتىن سالاۋاتتى سانالى ۇرپاق تاربيەلەۋ. بولاشاق قوعام يەلەرىن جان- جاقتى جەتىلگەن، اقىل-پاراساتى مول، مادەني، عىلىمي ءورىسى وزىق ەتىپ جەتىلدىرۋ – اعا بۋىننىڭ قوعام الدىنداعى زور بورىشى. دەمەك بىزدەر ۇرپاق الدىنداعى بورىشىمىزدى وتەي وتىرىپ، ولاردىڭ بولاشاعىن بۇلىڭعىر ەمەس، جارقىن ەتۋ ءۇشىن، كەلەسى ءبىر قادام – مويىندارىنا ەشقانداي قارىز قالدىرماۋعا ءتيىستىمىز! وسى كۇنى قارىز ماسەلەسى ەلىمىزدەگى كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالدى. راسىندا، قارىزدىڭ قاي ءتۇرى دە وڭاي ەمەس. ۇلتتىق بانك دەرەكتەرىنە سايكەس، قازاقستاندىقتار ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە 6 تريلليون تەڭگە قارىز ەكەن. سوندا جان باسىنا شاققاندا ءار قازاقستاندىق ورتا ەسەپپەن 900 مىڭ تەڭگەدەن اسا (!) بەرەشەك دەگەن

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: