|  | 

ادەبي الەم

حاياو ميادزاكيدىڭ ەلەستەر الەمىنە رەتروسپەكتيۆا

53352488_10214312034215599_7240475005971070976_o

الەم انيماتسياسى سان الۋاندىقتىڭ ورتاسىندا اداسىپ، تاقىرىپ ىزدەۋدە تىعىرىققا تىرەلگەن تۇستا، بىرەسە وڭ جاقتاعى – كلاسسيكالىق ەرتەگىلەرگە، بىرەسە سول جاقتاعى – سونى تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەرگە باسىن ۇرىپ، داۋرىعىپ جاتقاندا جاپون انيمەسى ءوزىنىڭ “ديسنەيلىك-ەمەس” الەمىن قۇراستىرىپ ۇلگەردى.

ال حاياو اقساقالدىڭ بۇل الەمدى قۇرۋداعى قالامىنىڭ قارقىنى ەشكىمگە ۇقساماس پىشىنمەن ورنەكتەلدى. ميادزاكيدىڭ ءاربىر تۋىندىسى ەلەستەردىڭ، جىن-پەرىلەردىڭ تىلىمەن سويلەپ تۇرعانداي اسەر قالدىرادى، قالدىرىپ قانا قويمايدى – ول اسەردەن ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن ارىلتپايدى، بويدى بيلەپ الادى.

حاياو ميادزاكيدىڭ الەمىندە اركىمنىڭ ىشكى قورقىنىشتارى، بەيتانىس قاراڭعىلىققا اياق باسارداعى ساناداعى جىلت ەتەتىن ءبىر ساتتىك سەزىمدەر ەشبىر وزگەرىسكە ۇشىراماي قاعاز بەتىنە بەدەرلەنگەندەي-اق. ول الەمنىڭ ەسىگىن ايقارا اشىپ كىرگەن ادام، ءوزىنىڭ دورەكىلىگىنەن شوشىپ، ءتىپتى ورنىنان ىرشىپ تۇرىپ، بەزىپ كەتۋىنە ءسال-اق قالادى. ياكي، وندا ءىزىڭدى سالار بولساڭ، ارتقا قايتار جول بولمايتىنداي ەلەستەيدى.

قازاق دالاسىنىڭ سارىنىمەن ۇندەس ەرەكشە دۇنيەتانىمعا قيسىق، بۇك كەلمەسە دە، حاياو اقساقالدىڭ انيمەلەرىن باتىس كورەرمەنى تىنىش يستەريكامەن قاراپ، ماڭگىگە سول تانىمنىڭ شەڭبەرىندە اينالسوقتاپ جۇرگەندەي بولادى. ونىسىن «ەلەستەر ەلىتكەن» ءفيلمىنىڭ قۇرىقتاپ الارلىق قۋاتىنان كەيىن 2001 جىلى اركەلكى سىيلىقتارىن تاراتىپ بەرۋ ارقىلى دالەلدەپ بەردى. شىنىندا، بۇل كارتينانى قاراپ وتىرىپ، ادام قيالىنىڭ شەڭبەرىن، شەگىن ويشا بەدەرلەپ وتىراسىڭ. ءاربىر قادامىڭدى جىن مەن پەرىلەردىڭ تالقىسىنا جىبەرىپ، ءوزىنىڭ ءتىرى قالۋ ەرەجەلەرى بار الەمدى قۇراستىرىپ شىعۋ – ەسۋاستىڭ عانا قولىنان كەلەتىندەي كورىنەدى.

حاياو ميادزاكي تالانتىنىڭ الدىندا بۇكىل الەم بورىگىن باسىنان شەشىپ تە ۇلگەردى.

جەلدى القاپتان كەلگەن ناۆسيكايا (1984)

بيولوگيالىق اپاتتان جەلدى القاپ پاتشالىعى عانا امان قالادى. ءتونىپ كەلە جاتقان زۇلىمدىقتى توقتاتىپ، پاتشالىقتى امان الىپ قالۋ ناۆسيكايا حانشايىمنىڭ عانا قولىنان كەلەتىن سياقتى. ول بۇزىلعان ەكوجۇيەنىڭ كەسىرىنەن دۇنيەگە كەلگەن اركەلكى ورمان جاندىكتەرىمەن ورتاق ءتىل تابىسا الاتىن قاسيەتكە يە ەدى.

شىتىرمان لاپۋتا: اسپانداعى ساراي (1986)

سيتا ەسىمدى قىزدىڭ قولىنا ۇشاتىن تاس كەزدەيسوق ءتۇسىپ قالادى. ال تاستى تابۋعا ۇكىمەتتىڭ ۇزدىك اگەنتتەرى مەن قاتىگەز پيراتتار كىرىسكەن بولاتىن. پيراتتار مەن اگەنتتەردەن قاشىپ ءجۇرىپ، سيتا پازۋدى جولىقتىرادى. سول ەكەۋى ءارتۇرلى شىتىرمانعا تاپ بولىپ، ۇشاتىن تاستىڭ اسپانداعى سارايعا اپاراتىن كىلت ەكەنىن تۇسىنەدى.

مەنىڭ كورشىم توتورو (1988)

ميادزاكي فيلمدەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ پوەتيكالىق، بالاعا ايتىپ بەرەر ەرتەگىگە تاتيتىنى – وسى. وقيعا كىشكەنتاي ساتسۋكي مەن مەي اۋىلعا كوشىپ كەلۋىنەن باستالادى. بالالاردىڭ ۇشقىر قيالىن ۇلكەندەر تۇسىنە بەرمەيتىنى بار عوي. اپالى-سىڭلىلىلەر سونداي ساتتەردىڭ بىرىندە توتورومەن تانىسادى، ول – ورمان رۋحى، ترولل. وسىلايشا ۇلكەندەردىڭ نازارىنان تىس، تىلسىم الەمنىڭ سىرى كىشكەنتاي قىزداردىڭ الدىنا كولدەنەڭ جايىلادى. ورماننىڭ رۋحى قيالشىل قىزداردى اۋە ساياحاتىنا اكەتەدى، ولارعا ورمان الەمىن تانىستىرادى، اۋرۋحانادا جاتقان اناسىنا بارىپ قايتادى.

كيكيدىڭ جەتكىزۋ قىزمەتى (1989)

تاعى دا ەرتەگى. بۇل جولى – ءۇي-ىشىنەن جەكە ءومىر ءسۇرۋدى شەشكەن 13 جاستاعى جالماۋىز قىز تۋرالى. جالماۋىزدار الەمىنىڭ ەجەلگى ءداستۇرى بويىنشا، 13-كە ەندى تولعان جالماۋىز قىز بەيتانىس قالادا ءبىر جىل ءومىر ءسۇرۋى كەرەك. سول سەبەپتى، كىشكەنە كيكي ءوزىنىڭ دزيدزي ەسىمدى مىسىعىن ەرتىپ، جاعالاۋداعى كوريكو قالاسىنا قونىس اۋدارادى. ول قالادا كيكي پوشتا قىزمەتىنە جۇمىسقا ورنالاسىپ، ۇشقىش سىپىرعىسىمەن حات تاسۋعا كىرىسەدى.

پوركو روسسو (1992)

ءبىرىنشى دۇنيە سوعىسىندا ەرلىك كورسەتكەن يتاليا ۇشقىشى تۋرالى حيكايا. سوعىستان كەيىن، ادامداردان، ءوزىنىڭ جۇمىسىنان، ءتىپتى وزىنەن دە كوڭىلى قالعان بۇرىنعى قاھارمان ۇشقىش ادرياتيكا جاعالاۋىندا جالدامالى قۇتقارۋ قىزمەتىنە كىرىسەدى. ءتىپتى، قىزىل دوڭىزعا دا اينالىپ ۇلگەرەدى. ونىڭ گيدروۇشاعىن كورگەن اسپان پيراتتارى قورقىنىشتان بۇتىنا جىبەرىپ، باسى اۋعان جاققا قاشا باستايدى. بىراق، ءبارىبىر وعان جان تىنىشتىعىن، راحات سەزىمىن ەشتەڭە سىيلاي المايدى.

مونونوكە حانشايىم (1997)

اشيتاكي حانزادا الىپ قاباندى اياۋسىز ءولتىرىپ، ءتۇبى ولتىرەتىن قارعىسقا ۇشىرايدى. بىراق اركىمنىڭ تاعدىرى ءوز قولىندا، دەيدى بالگەر كەمپىر. وسى سوزگە سەنىپ، اشيتاكي حانزادا الىس ساپارعا اتتانادى. ساپارلاپ ءجۇرىپ، ەبوشي حانىم باسقاراتىن پاتشالىقتىڭ شەكاراسىنا جەتەدى. پاتشالىق تۇرعىندارى ورمان جاندىكتەرىمەن اياۋسىز سوعىسىپ ءجۇر ەكەن: جىندار، رۋحتار، الىپ جاندىكتەر. ولاردىڭ اراسىندا قاسقىردان تۋعان اڭداردىڭ پاتشايىمى مونونوكە حانشايىم دا بولادى. ەندى ءبارىنىڭ تاعدىرى اشيتاكيدىڭ شەشىمىنە بايلانىپ تۇر.

ەلەستەر ەلىتكەن (2001)

كىشكەنتاي تيحيرو اتا-اناسىمەن جاڭا ۇيگە قونىس اۋداردى. ناقتىراعى – قونىس اۋدارماقشى بولادى. ولار كوشىپ كەلە جاتىپ، جولدا اداسىپ كەتەدى. ءسويتىپ، قۇپيا ۇڭگىرگە تاپ بولادى. ۇڭگىردىڭ ارعى بەتىندە ولاردى تىلسىم قالا مەن ۇلان-اسىر داستارحان قارسى الادى. داستارحانداعىنى قوماعايلانا جەي باستاعان تيحيرونىڭ اتا-اناسى شوشقاعا اينالىپ كەتەدى. ولار ەجەلگى قۇدايلار مەن قۇدىرەتتى رۋحتار الەمىنە تاپ بولىپ، ونىڭ پاتشايىمى يۋبابانىڭ تۇتقىنىنا تۇسەدى. ەندى كىشكەنتاي تيحيرو اتا-اناسىن قاتىگەز كەمپىردىڭ زۇلىم ەرەجەسى بويىنشا ءومىر ءسۇرىپ، قۇتارۋعا تىرىسۋى كەرەك.

حاۋلدىڭ جۇرەتىن سارايى (2004)

وقيعا 18 جاستاعى ءسوفيدى كەمپىرگە اينالىپ كەتكەنىنەن باستالادى. ونى كەمپىرگە اينالدىرعان جالماۋىز بۇل قارعىستان شىنايى ماحاببات قانا قۇتقارادى دەپ ايتادى. سوفي قۇتقارۋشىسىن ىزدەپ ءجۇرىپ، سيقىرشى حاۋل جانە ونىڭ قىزمەتكەرى كالتسيفەرمەن تانىسادى. كالتسيفەر حاۋلعا قىزمەت ەتۋگە مىندەتتى. ولاردى قۇپيا كەلىسىم بايلانىستىرىپ تۇرادى، ال كەلىسىمنىڭ شارتتارىن ەشكىم بىلمەۋى كەرەك. ەندى سوفي مەن كالتسيفەر ءبىر-بىرىنە كومەكتەسۋدى ۇيعارادى.

تەڭىز جارتاسىنداعى پونە (2008)

ەل كورۋگە قۇمار كىپ-كىشكەنتاي پونە جاعالاۋداعى ادامداردىڭ ءومىرىن باقىلاۋ ءۇشىن ۇيىنەن قاشىپ كەتەدى. شوشاقاي پونە ويناپ ءجۇرىپ، بانكاعا قامالىپ قالعاندا، تولقىن ونى جاعالاۋعا شىعارىپ تاستايدى. بەس جاستاعى سووسكە ونى تاۋىپ الىپ، ءبىر-بىرىنە باۋىر باسىپ قالادى. ەندى، كىشكەنتاي بالىق پونەنىڭ ءبىر عانا ارمانى بار – ادامعا اينالۋ.

قورىتىندى

تۋىندىنى تۋىندى دەپ باعالاماس بۇرىن ونىڭ كوكجيەگى مەن شەكسىز مۇمكىندىكتەرىن سانادا سان مارتە اينالدىرارسىز. بىراق حاياو ميادزاكي فيلمدەرىنىڭ قايتا-قايتا اينالعان ءاربىر كادرى، ءاربىر سيۋجەتتىك شەشىمى ويىڭىزدىڭ بەكي تۇسۋىنە عانا قىزمەت ەتەدى. ناعىز تۋىندىنىڭ شىنايى قۇنى كاسىبي مامانداردىڭ ءداستۇرلى پىكىرىنەن، باعالاۋىنان بۇرىن اركىم ءوز تالعامى دەڭگەيىنەن قاراعاندا عانا اشىلادى ەمەس پە.

حاياو اقساقالدىڭ ەسكى تاقىرىپتارعا جاپوندىق تانىممەن قاراۋى، ەكشن سيپاتىن بەرۋى، جاپون ءدىني ەلەمەنتتەرىنىڭ ءجۇرۋى، ءتىپتى فولكلوردىڭ سارقىلماس كۇشىن اياۋسىز پايدالانۋى دا – ءبارى، حاياو ميادزاكيدىڭ قومباداعى قازىناسى.

اقساقالدىڭ قۇرمەتىنە ەبەدەيسىز ورنىڭىزدان تۇرىپ، اسىقپاي ءيىلىپ، بورىگىڭىزدى سەلقوس كەتىرىپ، ءار فيلمنەن ءلاززات الۋ عانا قالىپ تۇر. كىم ءبىلسىن، توتورو ۇيىڭىزدە تىعىلىپ، كيكي قالاڭىزدا حات تاسىپ تا جۇرگەن شىعار.

Zhalgas Yertayدىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى

Related Articles

  • سويلە، قوبىز!

    قۇداي بۇيىرتسا، ۇلى جازۋشى مۇحتار ماعاۋين اعامىز كەلەسى جىلى مەرەيلى سەكسەن جاسقا تولادى. ارقالى اقىن عالىم جايلىباي اعامىز كۇللى قازاق ەلىن قۇدىرەتتى قالامىمەن تامساندىرىپ كەلە جاتقان قابىرعالى قالامگەرگە مىنانداي جىر جولدارىن جولداپتى. سويلە، قوبىز! مۇحتار ماعاۋينگە – سويلە، مۇحتار ماعاۋين! قاراشانىڭ ىزعارى – نۇرى تايعان قاراشىق. كىسىنەپ تۇر بەستى ايعىر ۇيىرىنەن اداسىپ. قارا قوبىز سارىنى مۇحيتتارعا جاناسىپ، التى قىرىڭ بەرىدە. بەس قۇرىلىقتان ءارى اسىپ… ازىناسا قۋ تاقتاي جۇرەككە ۇعار ءتىل بەردى، شىڭعىس حاننىڭ قۇيقاسى شىمىر ەتىپ ۇلگەردى… … ارماندىنىڭ ارمانىن زامانداردان زارلاتىپ – جالعان كۇننىڭ جالعانىن سىزدەن وزگە كىم كوردى؟! توعىز قانات اق وردا قوڭىر سالقىن دەپ قالدىم، قاراشانىڭ ىزعارى قاي جاعىمنان كەپ قالدىڭ؟.. ىشىگىڭىز، اعاتاي، حاندار كيەر بۇلعىننان –

  • داستەم سال قاراباسۇلى

    ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىشۇلى بيىلعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ەلىمىزدىڭ باس گازەتى «ەگەم- ەندى قازاقستان» گازەتىندە جاريالاعان ماقالاسىندا تۋعان جەر تاريحىن، ونىڭ تاۋەل-سىزدىگى مەن بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەسكەن تۇلعالار ەسىمىن قايتا جاڭعىرتۋدى ۇسىندى. وسى رەتتە بۇگىنگى قازاق ەلىنىڭ سولتۇستىگىندە ءومىر سۇرگەن رۋ-تايپالار تاريحى وسى كۇن- گە دەيىن مامان-تاريحشىلار نازارىنان تىس قالىپ كەلە جاتقاندىع بەلگىلى. بۇگىنگى جاستار تۇگىل اقساقالداردىڭ ءوزى ەلدىڭ كەشەگىسى تۋرال جارىتىپ ەشتەڭە ايتا المايدى. وعان ولاردى كىنالاۋدىڭ ءوزى قيىن سياقتى. كەشەگى كەڭەس ۇكىمەتى زامانىنداعى قىساڭ ساياسات وتكەنىمىزدى بىلۋگە مۇرشا بەرمەگەندىن قالاي جاسىرا الامىز. قازاقستاننىڭ سولتۇستىگى مەن باتىس ءسىبىر ولكەسى ورتا عاسىردا بىرىڭعاي ساياسي-ەتنيكا- لىق اۋماق بولعان. كەرەيدىڭ تايپاسىنىڭ تايبۇعا اۋلەتى نەگىزىن قالاعان، تاريحتا «ءسىبىر حاندىعى» دەپ اتالاتىن مەملەكەت اۋماعىندا تەك كەرەيلەر

  • ابايدىڭ ءماشھۇر جۇسىپكە قويعان سۇراعى

    توبىقتىنىڭ ەلىنە ساپارلاپ شىققان ءماشھۇر ءجۇسىپ بىرەر كىسىمەن اقىننىڭ ۇيىنە كىرىپ كەلگەندە اباي وعان الدەنەشە توسىن ساۋال قويىپ: – اقىماق باسقا ادىرايىپ كوز بىتەدى، دۋالى اۋىزعا سىلدىرلاعان ءسوز بىتەدى. كەلبەتسىز ەمەس ەكەنسىڭ. ايتشى، قۇداي قايدا؟ جۇماق پەن توزاق قايدا؟ – دەپتى. سوندا ءماشھۇر ىركىلمەستەن: – ابايدىڭ قۇدايى قايدا ەكەنىن بىلمەيمىن. مەنىڭ قۇدايىم، مىنە، جۇرەگىمدە تۇر. جۇماق پەن توزاق اركىمنىڭ ءوز ۇيىندە، قاتىنىڭ اقىلدى بولسا – جۇماق، اقىماق بولسا – توزاق، – دەگەن ەكەن. اباي سوندا: «ءماشھۇرىم، دەسە دەگەندەي ەكەنسىڭ، تورگە شىق» – دەپ قۇرمەت كورسەتىپتى. *** اق نەكە ۇرپاق! پەرزەنت! جان بىتكەننىڭ كوكىرەگىن ءاپ-ساتتە ىزگى سەزىمگە، ماقتانىشقا، قۋانىشقا تولتىراتىن قايران جالعىز اۋىز قاسيەتتى ءسوز! سەنىڭ اتىڭ دا، زاتىڭ دا ماڭگىلىك.

  • بابالار ءسوزى:

    تاعباش حالقىنىڭ الداۋىنا سەنگەندىكتەن، ارباۋىنا كونگەندىكتەن، ءىنىلى-اعانىڭ داۋلاسقانىنان، بەكتى حالىقتىڭ جاۋلاسقانىنان، تۇركى حالقى ەلدىگىن جويدى …. تۇركى بەكتەرى تۇركى اتىن جوعالتىپ، تاعباش اتىن تۇتىنىپ … مىنە، تۇركى حالقىنىڭ جوعالۋ تاريحى قايدا جاتىر؟ *** اراب باسقىنشىلىعى: ارابتار كەلگەنىمەن تەك كەلمەدى، باس بولدى ات ارتىنا بوكتەرگەنى. سىنتاستىڭ جازۋلارىن قىرىپ تاستاپ، تاريحقا قيانات قىپ وكتەمدەدى … كەشەگى ويما جازۋ ورىنىنا جىلانداي يرەلەڭدەپ ءارىپ ءمىندى، – ز. رۇستەمبەكوۆ *** ەدىلدى تارتىپ العانى، ەتەككە قولدى سالعانى. جايىقتى تارتىپ العانى، جاعاعا قولدى سالعانى. ويىلدى تارتىپ العانى، ويداعىسى بولعانى، قونىستىڭ بار ما قالعانى؟ – مۇرات موڭكەۇلى *** كوشپەندى ەل قازاققا جەر جوق دەسىپ، قازاق جەرىن مۇجىققا بەردى كەسىپ. شارياتسىز، نيزامسىز زورلىقپەنەن، اۋىر تاۋدى موينىنا ءىلدى تەسىپ …

  • ەسكەندىر زۇلقارنايىن، لۇقپان حاكىم جانە ءاپلاتون

    پلاتون مەنىڭ دوسىم – بىراق شىندىق بارىنەن قىمبات اريستوتەل   ەسكەندىر زۇلقارنايىننىڭ (الەكساندر ماكەدونسكي) زامانىندا ءومىر سۇرگەن ەكى ويشىل-عۇلاما ءاپلاتون (پلاتون) مەن لۇقپان حاكىم (اريستوتەل) تۋرالى اڭىز اڭگىمەلەردى بالا كەزىمىزدە اۋىلىمىزدىڭ كونە كوز اقساقالدارىنان ەستۋشى ەدىك. باتىس پەن شىعىستىڭ كونەدەن كەلە جاتقان اڭىز-اڭگىمەلەرىن اۋىل-ايماعىمىزدىڭ ارداقتى اقساقالى، «جيەن اعامىز» ومار سانسىزبايۇلى ءابىل مولدا قۋانىشۇلى مەن سادۋاقاس تۇرابايۇلىنىڭ اۋزىنان بالا كەزىندە كوپ ەستىگەنىن ايتىپ وتىرۋشى ەدى. بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى سماعۇل سادۋاقاسوۆ العاش ەسكىشە ءبىلىم الىپ، الدىن كورگەن ءابىل مولدادان ۇل بالا بولعان جوق، حاديشا ەسىمدى جالعىز قىزى عانا بولدى. سوعىستان كەيىنگى جىلدارى ومبى وبلىسىنىڭ ليۋبين اۋدانىندا ومار اتامىزبەن بىرگە شارۋانىڭ مالىن باعىسىپ قاسىندا بولعان جانە اڭىز-اڭگىمەلەرىن تىڭداپ، كوپتەگەن عيبراتتى سوزدەرىن

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: