|  |  |  | 

Көз қарас Тарих Қазақ шежіресі

Сұраған Раxметұлы. ИТЕЛІ

… Бүгін бірнеше пенделер керілдесіп жатқанын көрдім. Шежірегерлер секілді. Арасында бәлеқорлары да бар. Бәрі білгір, кемел сәуегей! Абақ бабамның “ұрғашы” екенін өз көзімен көргендей!? Әлде бір рудың “ит еміп” өскенін біледі!? Мен болсам “атан түйе мініп, тай жетектеген… ” екенмін… Бақытбек Бәміш менен де сорақы!?

Себебі, оның руы Ителі!!! Ойландым.Не десем болады!? Расында қалай еді өзі,ә!

… Керей елі. Жошыдан сілем тартады. Ерекше одақ тайпалар құрамасы. ХҮ ғасырда Мәуреннаһр мен Хорасанға дейін қаптал жайған. ХҮІ ғасыр батыстан шығысқа қарай үдерген ұлы жұрт. Таңбасы - крес. Он екі ата Абақ. Шәкерім дана, соңынан ғұлама Мағауин ағам солай деген. Іргелісі – Жәнтекей. Шамамен жан саны 800.0 санды өскен ру. Бұқарадан Бұқақараған алқабына дейінгі жайылым кешкен көшпелі ел.

Ал, Он екі ата Абақтың құрамында Ителі руы бар. Өз кезегінде “ноқта Керей” атанған еңселі әулет. Шамамен жан саны 200.000-ға жуық дейді. Бағыналының кенжесі болған, желі ұстар Қойлаудан тараған соң солай аталуы әбден мүмкін. Ителі – Ақпақты, Әуметәлі, Ақмерген деп әр салаға бөлінетін көрінеді. Қасиетті Сәбитұлы Зуқа қажының ұйықты аймағы.

“Ителі туралы көп деректер сақталмаған.” Солай да шығар!? Алайда, Ителі атауы итке қатысты емес секілді. “Еділ елі” немесе “Ед елі” болуы мүмкін. Бұрынғы Қазара қазіргі Каспи теңізіне құятын Еділ дариясының көбесінде Ителі (Ед елі) деген жер атауы бар. Солай тартсақ ше? Бабақұмар Қинаят інім не дейді!?

Сұраған Раxметұлы

Bakhytbek Bamyshuly Жуырда Мақидолда ақсақал мені көп іздепті. Жолыға алмадым. Жарықтық осындай бір сөздің шығарын сезген-ау?! Бұлай демесе Сұраған Сұраған бола ма? Сен не білесің, тегіңнің атауын тектедің бе? деп тұр ғой. Жоқ! Түркі баласының Бөріні емгені баршаға аян. Анау Ата Шыңғыс ханның ата-бабасы Бөрте бөрі мен Құба Марал!Керейге мәлімі “Ноқта ағасы”. Сөздің түп қазы, ежелгі мағынасы Қара Жерге барып қадалады. Жерді бағзы бабаларымыз солай ИД десе керек. Жақсы лепес жарым ырыс. Ел Сөзі. Абылай ханның түсін оңға жорысаң Айың оңыңнан туады. Адам баласын маймылдан жаратқан ғалымдар да өткен. Асқар Сүлейменов: «Басқа халық маймылдан жаралса жаралған шығар, ал, дәл біздің қазақ жылқыдан жаралған» депті ғой… Әзірге осы…

Сұраған Рахметұлы Мұндағы бір анық ұғым – “уд”ұғымы. Етүкен – ежелгі түркілік кие. Ат көмген орын.”Ноқта Керей” атауы қалайда жылқыға тартып тұр. Уд-иелі, ед-иелі, ат-иелі атаулары ит тұқымына қарай жүрмей тұр!? Бабатекті Кере – жұрт кие тұтқан текгіне бекер “ноқта” салмаса керек. Мұнда бос болжам,түс жорамалдан гөрі анық ұсыныс күтіледі. Ру сойы мазақ болмауы тиіс. “Ит” сойын жек көрмеймін. Алайда оны “ат”- қа қарай тартуға да негіз бар.”Ед”- ежелгі аттылар жүрген ұйық. Аттылы бабам ие тұтқан жерінде туған бір киелі ұлығын “Едиелі” деуі де ғажап емес-ті. Ал, оған ноқта салған ел Керей! Ұлы Қазақтың бір түтіні. Қазара (Қас-бұ)-дан Алтайға дейінгі далада тек ат ізі ғана жатыр. Ал, ат пен ит Адам атамның алғашқы досы.

Ықылас Әділет Итиелі руы қырғыздарда да бар. Оларда Италы деп аталады. Ит сөзінің лексика-грамматикалық даму жолында бірнеше гомогенді дербес мағыналы сөздер қалыптастырған. Мәселен, Ит, От, Ет, Ат – бұлар зат есім қызметінде. Ал, осы түбірлердің гомогенді варианты Ут, Ұт түбірлері түркі тілдерінде түпкі мағынасын жоғалтқан. Тек, хакас тілінің бір диалектсінде ут “бөрі, қасқыр” деген мағынаны береді. Бұндай түбір варианттарын тілдік фактілерді салыстырсақ: удмурт, керейт, оймаут, торғаут, аймауыт – яғни этноним қалыптастырған. Ут түбірі көбіне түркі тілдерінде ономастика, жасауда актив қолданылған. Түркі-қазақ этнографиялық атуына жататын құт қалыптасуы да осы түбір негіз болған. Моносиллабтың ішкі флексиялық құрылсы: қу+ут, мұнда көне қу түбірі “ақ” түсті білдіреді. Мәселен бұл түбір қыпшақтардың кезіндегі этникалық “қуман” атауына негіз болып, ақ-сары өңділер деген мағынаны берген. Түркі-қазақ танымында құт сөзі ең алдымен дәстүрлі айран сүт таамдарына қарай айтылып, ақ деп аталатыны белгілі. Бұдан шығатын қортынды, кезіндегі түркілік антропонимдер Құтлық, Идіқұт, Тәңірқұт деп айтылатыны осыдан. Ит түбірі тіл дамуының ең алғашқы кезеңдерінде, яғни түркі тілдерінің флективті сатысынан бері қалыптасып жеткен. Бұдан Ит сөзінің семантикасында бірнеше түркілік этнотанымдық атаулар бар.
Итаалы руы туралы мифтік деректерді Плиний еңбектерінен кездестіреміз.

Көкбөрі Мүбарак Ед, Ид – жер.
Едіқұт, Итикут – жер иесі.
Еден-жерден болымсыз биік үй табаны.
Едір-қылтиған шөп басы.
Ит – бөрінің екінші тергеу аты.
Едік – шұңқыр.
Еділ – қазан.
Төбе ит – төбет.
Ите – құдық.
Итеру – тереңге құлату.
Иіу – тереңдегінің шығуы.
Иітіл – бұлақтың қайнары.
Иілу- еңкейу.
Ителі – түп сөзде төгілу, ағып кету, шаптарапқа жайылу деген атауды білдіреді. Ителі руында бұлақ қайнарына табынып, іркіт пен айранды бұлақ қайнарына төгетін салт бар. Ителі шежіресінде осы әдет айтылмай қалмаған.

facebook парақшасынан алынды

Related Articles

  • Хуаң ПУ әскери мектебінен білім алған Шығыс Түркістандық қазақтар

    Eldes Orda 20-шы ғасыр басында дүние жүзінде төрт үлкен әскери оқу орны болса, соның бірі- Хуаң ПУ әскери мектебі (黄埔军校) деп жазады қытай жазушылары. Шынымен де бұл әскери мектептің дәуірлік рөлі ересен зор болған. Бүгінгі қытай мемлекетінің қалыптасуына тікелей тариxи ықпал жасаған үздік оқу орны. Минго үкіметінің президенті Жаң ҚАЙШЫ (蒋介石) өзінің саясаттағы өмірін осы әскери оқу орнында орынбасар меңгеруші болудан бастаған. Тіпті, көменес қытайдың премьер министрі Жу ЫҢЛАЙ (周恩来) да саясаттағы ғұмырын осы оқу орнында саяси меңгеруші болудан қалыптастыра бастаған-тын. Хуаң ПУ әскери мектебі қытайдың таяу заманғы үш үкіметіне әскери, саяси тұлғаларды, қағылез САЯСАТТАНУшылар мен атақты ТЫҢШЫЛАРды да жетістіріп берген оқу ордасы. Бір қызық жәйіт, осы әскери оқу орнынан білім

  • ДАУДЫҢ БАСЫ ДАЕШ-тен 2

    Eldes Orda Естеріңізде болса өткен жылдың қазан айында аталмыш тақырып аясында алғашқы постымды жариялаған едім. Одан бері бір жылдың көлемінде аймақтық стратегиялық саясатта көп өзгерістер түбегейлі орын алып жатыр… Сирия аумағындағы ДАЕШ-тің негізгі қарулы күштері дәл бүгінгі уақытта Ауғаныстан аймағына топталып болып қалды десек те болады. Сириядағы ДАЕШ күші соңғы кездері әлсіреді де, негізгі қарулы топтар Орталық Азияны бетке алып Ауған топырағына ағылып кете барды. ДАЕШ-тің Сирия аумағындағы осы бір өлара әлсіз тұсын жіті бақылап отырған Қазақстан “Жусан” жобасын ұйымдастыра қойды да өңірдегі қандастарымызды елге әкеліп алды. Бірақ, мынаны анық білуіміз керек, өңірдегі саяси ойын бұнымен біткен жоқ, өңірдегі саяси ойын енді басталуы бек мүмкін… 2017′ден бері Сирия аумағынан және

  • АБАҚ КЕРЕЙЛЕРДІҢ ҚОНЫСТАНУЫ

    Ителі  ТЫНЫБЕК Қалиасқарұлы Қабидаш Моңғолиядағы қазақ халқының ауыз әдебиеті үлгілері, жаңа заман қазақ әдебиетін жинау, зерттеуде зор ғылыми еңбек жасады. Ол туған өлкесінен табан аудармай Баян-Өлгий  қазақтарының ауыз әдебиеті үлгерін жинап, бастырып, 1972 жылы Алматыда кандидаттық, 1992 жылы филология ғылымдарының докторлық дәрежесін қорғады (330). Алтай тауы қазақтарының әдебиет үлгелерін зерттеудегі оның ғылыми жетістіктеріне  белгілі ғалымдар Р.Бердібаев, Х.Сүйіншалиев, О.Нұрмағанбетовалар әрқашан жоғары бағалайды. Доктор Қ. Қабидаш “Баян-Өлгий қазақтарының ауыз әдебиеті“, “Халық ақындары, “өскен өлкенің өршіл әдебиеті”, “Айтыстың қыры мен сыры“, “Моңғолия қазақтарының әдебиеті“  қатарлы бірнеше монографияларда жария етті.Сонымен қатар проф. Қ.Қабидаш Моңғолиядағы қазақ ауыз әдебиеті, халық жырлары, айтыс өлеңдерінің 5 томдық зерттеу топтамасы, “Халық жырлары“, Б. Ақтан шығармаларының үш жинағы, т. б. сияқты

  • Марал ишан Құрманұлы.

    Керей руының Тарышы тайпасына жататын Ақсары атасының Нұрымбет әулетіне жатады. Бұл елдің атақонысы осы күнгі Ресейдің Қорған облысы, Солтүстік Қазақстан облысының Жамбыл ауданы, Қостанай облысының Ұзынкөл ауданы. Біз әңгіме еткелі отырған Марал Құрманұлы жөнінде революцияға дейін де, одан кейін де, біздің заманымызда да біршама кітап, газет-журнал беттерінде мақалалары шықты. Бабамызға байланысты материалдарды энциклопедия беттерінен де табуға болады. Марал ишан сол қозғалыстың рухани көсемі болған адам. Қазақ қоғамының осы тұста дағдарысқа ұшыраған ұлттық рухын көтеруге діннің ықпалын пайдалануға тырысқан Марал бабаның азаматтық ерлігін ұмытуға болмайды. Ишанның әкесі Құрман Кенжебайұлы бес уақыт намазын қалдырмаған, әрі батыр, әрі діндар адам болыпты. Оның ерекше бір қасиеті – адам емдейтін тәуіп екен. Абылайдың батырларының бірі,

  • “Жаңа Өмір” газеті… Қазақ тарихына қатысты деректер

    Eldes Orda “Жаңа Өмір” (Yiñi Hayat) деген атпен Қашқар қаласында шығып тұрған бұл газетте Шыңжаңдағы Қазақ тарихына қатысты деректер кездеседі. Бұның бір нұсқасын сіздерге ұсынбақшымын. Мингоның 25-жылы 14-қыркүйектегі яғни 1936-жылдың 14-қыркүйектегі (184) 8-санында Шыңжаң Қазақтары туралы мынадай хабар басылған: “Үрімжіде Қазақ-Қырғыз Құрылтай Мәжілісі Ашылып 16 Күнде Тамам Болды” Мақалада осы оқиғалар өрбиді. Тарихи деректерде бұл құрылтай 1935-жылы тұңғыш мәжілісін ашқан. Мәжіліске Алтай, Тарбағатай, Іле және бұрынғы Үрімжі аймағына қарасты 12 ауданнан сосын Қашқар уалаятындағы Қырғыздармен қосылып ұзын ырғасы 300 дей делегат қатысқан. Құрлытай қарары өлкелік үкімет губернаторы Шың Шысайдың саясаты бойынша Қазақ-Қарғыз Мәдени, Ағарту Ұйшымасын жариялайды. Ұйшымаға Сейітқазы Нұртаев төраға болады. Сол жылдың күзінде Әбеу Құддыш бастатқан делегация Сейітқазы Нұртаевпен

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: