|  |  |  | 

Саясат Суреттер сөйлейді Тарих

Шарқи Түркістаншыл мен Чин Түркістаншыл арасындағы қақтығыс

68684167_1435523626611220_4451688350528569344_n1947-1948 жылдың өрара кезеңінде Үрімжідегі қазақ игі-жақсылары мен зиялылары, саясаткерлері өлкелік үкіметтің төраға, хатшыларымен бірлесіп Үрімжі қаласына қарасты Қаратау (қытайша 南山) баурайында Наурыз мерекесін тойлап шағын құрылтай жиналысын өткізеді. Наурыз мерекесіне тігілген оншақты кигіз үйдің және өлкелік үкімет төрағалары мен әскери адамдардың (қазақ әскері де бар) суретін анық көре аласыз.

1947-1948 жылдары Шарқи Түркістаншыл күштер мен Чин Түркістаншыл күштер арасындағы қырғиқабақ қақтығыс қатты ушығып тұрған кез еді. 1946-1947-1948 жылдары Манас, Құтыби, Бөкен (Фукаң), Жемсары, Шонжы, Мори аудандарынан қазақ әскері жасақталып Манас өзенінің күнбатыс бетіндегі Шарқи Түркістан әскеріне арнайы қарулы қорғанысқа өткен кезең еді. Сонымен Манасты шекара еткен Шарқи Түркістаншыл күштер мен Чин Түркістаншыл күштер болып екі жаққа бөлінген қазақтардың саяси оқиғасы біршама терең сипат алды. 67631966_1435523689944547_4974029959396851712_n

1946-жылы Шарқи Түркістан мен Гомин екіжақ “11 тармақтан” тұратын келсімшартқа қол қойды, келсімшартта Шарқи Түркістанның 30 мың әскерін 15 мыңға қысқарту туралы хаттама бар болатын. 1946-жылдан бастап Шарқи Түркістанның әскери қосыны жаппай қысқартыла бастады, әсіресе совет одағынан көмекке келген екінші жаһан соғыс майданын көрген қазақтар түгелдей қайтып кетті. Советтен келген әскери көмек кілт тоқтауына байланысты Шарқидың әскери құрамы тәжірбиесіз қалды. Соғыс стратектері қайтып кетті, оның бір жағы 1944-45 жылдары Шарқи Түркістанда әскери реформа жүргізіліп соғысқа едауір ысылып қалған жергілікті партизан қазақтарды ауылға қайтарып жіберіп, орнына соғыс тәжірбиесі аз кілең жастарды әскер қатарына алған еді. Олар әскери түзілістен өтпей жатып 1946-жылы Советтің әскери маман, технолоктары қайтып кетті. Бұл өлара кезең Чин Түркістаншылдардың Манастан Мориға дейінгі аумақтан арнайы қазақ әскерін жинауына және Ішкі қытай арқылы Ақш-тан әскери қару кіргізуіне мүмкіндік берді. Пәтіқан Дәлелқанұлы Сүгірбаевтің “Оспан сірә қандай адам” атты естелігінде Оспан мен Үрімжідегі қазақ оқығандары ақылдаса келіп төрт қазақты Ақш-қа оқуға аттандырғанын тілге тиек етеді, және олар сол күйі Ақш-та қалып қойды деп жазады. 1947-жылғы Нан Киндегі ұлықұрылтай жиналысында ішкі қытайда білім алып жатқан Шыңжаңдық қазақ, ұйғыр студенттерге саяси идеялогиялық үгіт-нәсихат қатты жүргізілді. Шарқи Түркістаншылдар өз идеясын тықпалады, оған қарсы Чин Түркістаншыл күштер Шарқидың алдауына түспеуді, туған елге оралған соң өздеріне жақтас болуды үгіттеді. Ішкі қытайда әскери колледжде оқыған қазақтар 1947-жылы Чин Түркістаншылдар құрамындағы қазақ полкында әскери маман болды. Олардың кейінгі тағдыры мүлде беймәлім. 68270484_1435523746611208_4378933288161509376_n

Саяси қақтығыс Үрімжі қаласында да түс алып жатты. Шарқи Түркістаншыл күштер Үрімжідегі өлкелік үкіметтің төрағалары Масқұт, Жанымқан, Қадуан, Сәліс, Закариялардың үстінен орталық билікке шағым хат жолдаса, Чин Түркістаншыл күштер он мың адамдық Қазақ, Дұңған митингін ұйымдастырып Үрімжідегі Шарқи Түркістаншыл тұлғалардың Құлжаға отставкаға кетуін талап етіп жатты. 68426179_1435523756611207_713649309182066688_n 68316443_1435523683277881_4627860792249679872_n 67876709_1435523629944553_1056863534534623232_n

Бұл дерекке тұздық болатын қазақ әскерлерінің суретін кейін жариялауды дұрыс көрдім. Суреттен Үрімжінің Қаратауындағы қазақ кигіз үйін анық көре аласыз. Қазақтар игі-жақсыларды жиып наурыз беріп жатқан кезде, Чин Түркістаншыл қазақ әскерлері де амандыққа кепілдік ету үшін сол маңыды қорғап жүргенін байқауға болады. Әрине, бұл наурыз мерекесі байланысымен қазақтар өлкедегі саяси тұлғаларды жинап келелі мәселелерді ортақ ақылдасқаны анық. Бұл жиналысқа қатысушы тұлғалардың суретін кейін салайын…

Eldes Orda

Kerey.kz

Related Articles

  • Жолымбет алтын кенішінің атауы туралы

    Атақты Жолымбет биден – Қали, Қалидан – Бектаза, Бектазадан – Азнабек тарайды. Азнабек Алексеев ауданына қарайтын «Искра» совхозы бөлімшесін басқарып келген. Азнабектен – Амангелді, Алтынбек, Дәулетбек, Асылбек, Азаматтар тарайды. Жолымбет жайлауын басып өтіп Ащылы-айрық өзені 92 шақырым ағып Сілеті өзеніне құяды. Күрсары керей – Жебеке – Жанғабыл – Дәулетбай – Құдайбарген – Тәңірберген – Шақабай – Сыздық. Қамаш (Қамаридден) аға Сыздықов 1915 жылы дүниеге келген. Атасы Шақабай Қына ауылында туған. Қимаш Сыздықов 77 жасында ата-бабасының зиратына дұға бағыштауға жолға шығады. Қына ауылында жасы сексенге келген Нұртаза Шәріповпен кездеседі, «Шақабай желісін» көрсетуді сұрайды. Жасы келіп қалған Нұртаза сіздермен жүру оңай болмас қоймас деп, Азнабек Бектазаұлы Қалиевтің үйін көрсетеді. Жалпы осы маңайдағы

  • Қазақ Сібір хандығына – 800 жыл!

          Соңғы жылдары жарық көрген ғылыми еңбектер де Қазақ хандыгының тарихы бір жақты көрсетіліп жүр. алғашқы Қазақ хандығымен соғысқан көрші елдер халқымыздың бітіспес жауы ретінде баяндалады. Солардың бірі – Сібір хандығы. Ғасырлар бойы Қазақ Хандыгының теріскей жағында жатқан қазақ тайпалары Сібір хандыгының құрамында ғұмыр кешкені белгілі. Бүгінде Ноғай ордасы мен Сібір хандыгын Ресей ғалымдары меншіктеп алып жүр. Ал қазіргі қазақ елінің құрамына кіретін керей тайпасының сол заманда өз хандығы болған. Керей хандарының ғасырдан ғасырға созылған ежелгі әулеті Оң ханмен, Сәнгүнмен бітпейді. Әрқилы тарихи жағдай, әртүрлі кейіпте одан әрі жалғасқан. Оң ханның «Жинақты тауарих» пен «Қастерлі шежіреде» арнайы аталмайтын ұлдарының бірі, кей деректерде, немересі Тайбұға (Тай-Бұқа) азды-көпті жасағымен, Тұрғақтарымен,

  • Азия соқпағы қайда апарады?

    Қуанышбек ҚАРИ Солдан оңға қарай: Әзербайжан президенті Илхам Әлиев, Ресей президенті Владимир Путин, Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев және Филиппин президенті Родриго Дутерте. Валдай пікірталас клубы, Сочи, Ресей, 3 қазан 2019 жыл. Ақорда сайтындағы сурет. Қазақстан президентінің Сочиде айтқан Ресейдің Орталық Азиядағы орны туралы пікірін елдегі ресми баспасөз жарияламады. Сарапшылардың кейбірі Тоқаевтың айтқандарын Қытайға сапардан кейінгі ақталу ретінде бағаласа, кейбірі дипломатиялық ілтипатпен байланыстырады. Өткен аптада Ресейдің Сочи қаласында халықаралық “Валдай” пікірталас клубында сөйлеген сөзінде Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Ресейді “ұлы мемлекет” деп атады. Қазақстан басшысы Орталық Азияның Ресей империясының бір “бөлігі” болғанын айтып, қазір де Мәскеудің Орталық Азияда “жетекші орынға ие болуы керектігіне” тоқталды. Алайда оның Ресей туралы пікірі Қазақстандағы ресми

  • Қазақ ру-тайпаларының отбасы саны тралы тізім дәптері

    (Цяньлуна жылнамысының 23-жылы 1-ай) 1758-жылы ақпан 21-құжат 1758 жылғы ақпан айында хатталып, тіркелген «Қазақ тайпаларының саны туралы» тізбеде: «Орта жүзде: тарақты, арғын, найман, керей, уақ, төлеңгіт, қыпшақ қа­тарлы 7 тайпа бар», екендігі көрсетіледі де, олардың саны, кімнің билігінде екендігі құжат түрінде жазылған. Көне тарихи мағлұмат ретінде , бұл деректер «Қожаберген батыр»  атты зерттеу кітабтің  192-194 беттерінде толық берілген. Мұнда біз әуелі 21-құжатты ерекше атағымыз келеді, өйткені, өзгеқұжаттарда сақталған мағлұматтарға қарағанда, бұл құжаттың арғытүпнұсқасын өзге емес, Абылай ханның өзі жазып берген. Демек, мұндағыаталған тұлғалар – Абылай хан мойындаған, санасқан Орта жүз қазақбасшылары.                  Ашамайлы-керейдің 10 000 отбасы Тұрсынбай батырдың (Балта-керей Тұрсынбай атанаған батыр. –З.Т.)

  • Ныгматуллинге хат

    Құрметті Нұрлан Зайруллаұлы! Түрік парламентінің спикері М.Шентоп мырза біздің елге келіп кеткеннен кейін біраз мәселенің әлі күнге дейін басы ашылмай қалып отыр. Қазірге дейін нұршылар мен гүленшілер сектасы туралы аз жазылған жоқ. Феткуллах Гүленнің жұмысына сараптама жасап қарасақ, оның жамағатындағы капиталдың жалпы көлемі 50 млрд доллардан асып кетеді екен. Бұл ақшаның бәрін олар заңды жолмен тауып отырған жоқ. «Нұршылардың» есірткі тасымалы мен қару- жарақ саудасы сияқты табысы көп кәсіпке де қатысы болуы мүмкін. Түрік баспасөзі осыған дейін олардың Түркиядағы бар капиталдың 30 пайызына («ислам капиталы») дейін иелік етіп отырғанын талай рет жазды. Мемлекет тарапынан қысым көргеннен кейін нұршылар астыртын әрекетке көшіп, спецслужбаға ұқсайтын арнаулы қызметті де құрыпты. Олар түркітілдес халықтар

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: