|  |  |  | 

ساياسات سۋرەتتەر سويلەيدى تاريح

شارقي تۇركىستانشىل مەن چين تۇركىستانشىل اراسىنداعى قاقتىعىس

68684167_1435523626611220_4451688350528569344_n1947-1948 جىلدىڭ ءورارا كەزەڭىندە ۇرىمجىدەگى قازاق يگى-جاقسىلارى مەن زيالىلارى، ساياساتكەرلەرى ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ توراعا، حاتشىلارىمەن بىرلەسىپ ءۇرىمجى قالاسىنا قاراستى قاراتاۋ (قىتايشا 南山) باۋرايىندا ناۋرىز مەرەكەسىن تويلاپ شاعىن قۇرىلتاي جينالىسىن وتكىزەدى. ناۋرىز مەرەكەسىنە تىگىلگەن ونشاقتى كيگىز ءۇيدىڭ جانە ولكەلىك ۇكىمەت توراعالارى مەن اسكەري ادامداردىڭ (قازاق اسكەرى دە بار) سۋرەتىن انىق كورە الاسىز.

1947-1948 جىلدارى شارقي تۇركىستانشىل كۇشتەر مەن چين تۇركىستانشىل كۇشتەر اراسىنداعى قىرعيقاباق قاقتىعىس قاتتى ۋشىعىپ تۇرعان كەز ەدى. 1946-1947-1948 جىلدارى ماناس، قۇتىبي، بوكەن (فۋكاڭ), جەمسارى، شونجى، موري اۋداندارىنان قازاق اسكەرى جاساقتالىپ ماناس وزەنىنىڭ كۇنباتىس بەتىندەگى شارقي تۇركىستان اسكەرىنە ارنايى قارۋلى قورعانىسقا وتكەن كەزەڭ ەدى. سونىمەن ماناستى شەكارا ەتكەن شارقي تۇركىستانشىل كۇشتەر مەن چين تۇركىستانشىل كۇشتەر بولىپ ەكى جاققا بولىنگەن قازاقتاردىڭ ساياسي وقيعاسى ءبىرشاما تەرەڭ سيپات الدى. 67631966_1435523689944547_4974029959396851712_n

1946-جىلى شارقي تۇركىستان مەن گومين ەكىجاق “11 تارماقتان” تۇراتىن كەلسىمشارتقا قول قويدى، كەلسىمشارتتا شارقي تۇركىستاننىڭ 30 مىڭ اسكەرىن 15 مىڭعا قىسقارتۋ تۋرالى حاتتاما بار بولاتىن. 1946-جىلدان باستاپ شارقي تۇركىستاننىڭ اسكەري قوسىنى جاپپاي قىسقارتىلا باستادى، اسىرەسە سوۆەت وداعىنان كومەككە كەلگەن ەكىنشى جاھان سوعىس مايدانىن كورگەن قازاقتار تۇگەلدەي قايتىپ كەتتى. سوۆەتتەن كەلگەن اسكەري كومەك كىلت توقتاۋىنا بايلانىستى شارقيدىڭ اسكەري قۇرامى تاجىربيەسىز قالدى. سوعىس ستراتەكتەرى قايتىپ كەتتى، ونىڭ ءبىر جاعى 1944-45 جىلدارى شارقي تۇركىستاندا اسكەري رەفورما جۇرگىزىلىپ سوعىسقا ەداۋىر ىسىلىپ قالعان جەرگىلىكتى پارتيزان قازاقتاردى اۋىلعا قايتارىپ جىبەرىپ، ورنىنا سوعىس تاجىربيەسى از كىلەڭ جاستاردى اسكەر قاتارىنا العان ەدى. ولار اسكەري تۇزىلىستەن وتپەي جاتىپ 1946-جىلى سوۆەتتىڭ اسكەري مامان، تەحنولوكتارى قايتىپ كەتتى. بۇل ءولارا كەزەڭ چين تۇركىستانشىلداردىڭ ماناستان موريعا دەيىنگى اۋماقتان ارنايى قازاق اسكەرىن جيناۋىنا جانە ىشكى قىتاي ارقىلى اقش-تان اسكەري قارۋ كىرگىزۋىنە مۇمكىندىك بەردى. پاتىقان دالەلقانۇلى سۇگىرباەۆتىڭ “وسپان ءسىرا قانداي ادام” اتتى ەستەلىگىندە وسپان مەن ۇرىمجىدەگى قازاق وقىعاندارى اقىلداسا كەلىپ ءتورت قازاقتى اقش-قا وقۋعا اتتاندىرعانىن تىلگە تيەك ەتەدى، جانە ولار سول كۇيى اقش-تا قالىپ قويدى دەپ جازادى. 1947-جىلعى نان كيندەگى ۇلىقۇرىلتاي جينالىسىندا ىشكى قىتايدا ءبىلىم الىپ جاتقان شىڭجاڭدىق قازاق، ۇيعىر ستۋدەنتتەرگە ساياسي يدەيالوگيالىق ۇگىت-ءناسيحات قاتتى جۇرگىزىلدى. شارقي تۇركىستانشىلدار ءوز يدەياسىن تىقپالادى، وعان قارسى چين تۇركىستانشىل كۇشتەر شارقيدىڭ الداۋىنا تۇسپەۋدى، تۋعان ەلگە ورالعان سوڭ وزدەرىنە جاقتاس بولۋدى ۇگىتتەدى. ىشكى قىتايدا اسكەري كوللەدجدە وقىعان قازاقتار 1947-جىلى چين تۇركىستانشىلدار قۇرامىنداعى قازاق پولكىندا اسكەري مامان بولدى. ولاردىڭ كەيىنگى تاعدىرى مۇلدە بەيمالىم. 68270484_1435523746611208_4378933288161509376_n

ساياسي قاقتىعىس ءۇرىمجى قالاسىندا دا ءتۇس الىپ جاتتى. شارقي تۇركىستانشىل كۇشتەر ۇرىمجىدەگى ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ توراعالارى ماسقۇت، جانىمقان، قادۋان، ءسالىس، زاكاريالاردىڭ ۇستىنەن ورتالىق بيلىككە شاعىم حات جولداسا، چين تۇركىستانشىل كۇشتەر ون مىڭ ادامدىق قازاق، دۇڭعان ميتينگىن ۇيىمداستىرىپ ۇرىمجىدەگى شارقي تۇركىستانشىل تۇلعالاردىڭ قۇلجاعا وتستاۆكاعا كەتۋىن تالاپ ەتىپ جاتتى. 68426179_1435523756611207_713649309182066688_n 68316443_1435523683277881_4627860792249679872_n 67876709_1435523629944553_1056863534534623232_n

بۇل دەرەككە تۇزدىق بولاتىن قازاق اسكەرلەرىنىڭ سۋرەتىن كەيىن جاريالاۋدى دۇرىس كوردىم. سۋرەتتەن ءۇرىمجىنىڭ قاراتاۋىنداعى قازاق كيگىز ءۇيىن انىق كورە الاسىز. قازاقتار يگى-جاقسىلاردى جيىپ ناۋرىز بەرىپ جاتقان كەزدە، چين تۇركىستانشىل قازاق اسكەرلەرى دە اماندىققا كەپىلدىك ەتۋ ءۇشىن سول ماڭىدى قورعاپ جۇرگەنىن بايقاۋعا بولادى. ارينە، بۇل ناۋرىز مەرەكەسى بايلانىسىمەن قازاقتار ولكەدەگى ساياسي تۇلعالاردى جيناپ كەلەلى ماسەلەلەردى ورتاق اقىلداسقانى انىق. بۇل جينالىسقا قاتىسۋشى تۇلعالاردىڭ سۋرەتىن كەيىن سالايىن…

Eldes Orda

Kerey.kz

Related Articles

  • الاش جانە اتاتەك

    باياحىمەت جۇمابايۇلى جازۋشى، ەتنوگراف اتاتەك جايىندا ءسوز قوزعار بولساق «الاش» اتى شىقپاي قويمايدى. ال «الاش» تۋرالى كەڭەستىڭ سوڭى اتا تەككە ۇلاسارى شىندىق. بۇل حالقىمىزدىڭ تەك پەن تاريحتى ءبىر تۇتاس ۇعىم رەتىندە قاراۋىنىڭ نەگىزى بولماق. ەندەشە كەڭەستى «الاشتان» باستالىق. حالقىمىزدىڭ ءسوز تىركەستەرىندە «الاشتىڭ ازاماتى»، «الاش – الاش بولعاندا»، «التى الاش» دەگەن سياقتى ۇعىمدار كەزدەسەدى. ول ولما ءبىزدىڭ وسى «الاش» ءسوزىمىز تۋىسقان ۇلتتار اراسىندا دا ءوز – وزدەرىنىڭ تىلدىك قورىندا اكسەنتىنە قاراي: ساقالار — ديە، قۇمىتتار — ۋي. تۇرىكتەر — الاچۋگ، قىرعىزدار — الاچچك. ورىستار — لاچۋگ، نوعايلار — الاش. تۇنعۇستار — الان…[1] ت. ب. دەيدى. مىنە بۇلار «الاشتىڭ» ولاردىڭ تاريحىمەن قاتىستىلىعى دەگەندىك ەمەس. «الاش» سوزىنىڭ تارالۋ اياسىنىڭ قانشالىقتى كەڭدىگىن دالەلدەۋ. زەرتتەۋشىلەر

  • ارقادان التايعا اۋعان ەلدىڭ ءىزى (ياعني ارقادان التايعا اۋعان اباق كەرەيدىڭ كەرۋەن كوشى ءجايىندا)

    باياحمەت جۇمابايۇلى  كىندىك ءسوز: كەرەي تايپاسىنىڭ ەجەلگى مەكەندەرى ارقادان التاي بەتىنە ىرگەلى ەلدىڭ قاقپايىنان اۋعانى راسپا؟». «اباق كەرەي ەلدى ارقادان التايعا «اقمىرزانىڭ ولىمىنە سەبەپشى بولىپ كوشكەنى» راس پا؟ «بۇقار جىراۋ ابىلاي حاننىڭ بۇيرىۋىمەن كەرەي كوشىن توقتاتۋعا الدىنان شىعىپ جوتاسىن كورسەتكەنى راسپا؟» ت. ب. سۇراقتار توڭىرەگىندە تاريحشى بولماسامدا ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە ءوز الىمشە كوزعاراس ءبىلدىرۋدى ءجون كوردىم. ارتىق – كەمىن كەشىرممەن قارارسىزدىر. شىنى كەرەك، وسى تاقىرىپقا قاتىستى جازبا دەرەكتەر از بولعاندىقتان، دالەلسىز ءسوزدىڭ دارمەنى شامالى بولار دەگەن ويمەن، تارتىنشاقتاپ كەلگەن ەدىم. جۋىقتان بەرگى الەۋمەتتىك جەلىلەردە بۇل تاقىرىپ توڭىرەگىندە تالاس-تارتىستار مالىعا باستاعانىن كورىپ قولىما قالام الىپ، وسىدان ءبىر قانشا جىل بۇرىن «قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى» دەگەن ەڭبەگىمەن ەكى ميلليارد قىتايعا عانا ەمەس، شەت ەلدەردەگى

  • «وتان تاريحىنداعى تۇلعالاردىڭ ءرولى» اتتى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتەدى.

    تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنە وراي اقمولا وبلىسى، كوكشەتاۋ قالاسى، “دوستار” مادەنيەت سارايىندا، «ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا وتان تاريحىنداعى تۇلعالاردىڭ ءرولى» اتتى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتەدى. شىڭعىسحان جانە ودان كەيىنگى قازاق حاندارى ءداۋىرىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن تۇعىرلى تۇلعا تۇعىرىلحاننىڭ ءومىر جولى مەن ەرلىك ىزدەرى موڭعول، پارسى، تۇرىك، قىتاي، ورىس، جاپون جازبالارىندا كەزىگىپ قانا قالماي، ماركو پولو، ا.اندرەەۆ، ن.ا.اريستوۆ، گ.ف.ميللەر، ت.ب. ەڭبەكتەرى ارقىلى دا الەمگە ايگىلى. تاريحي تۇلعا – تۇعىرىلحان ەسىمىن كوتەرۋ ەل باسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ»، «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى مەن پرەزيدەنتىمىز ق.توقاەۆتىڭ «التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ» اياسىنداعى ۇندەۋىنە ساي قولعا الىنىپ وتىر. ۇلى دالا تۇلعالارىن كوتەرۋدە قر ءبىلىم جانە عىلىم مينسترلىگى ش.ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح

  • شۇبارتاۋدان اۋعان “بەس قاسقا”. 

    سلامبەك جۋماگالي قازاقتىڭ كورمەگەن قورلىعى، تارتپاعان ازابى بار ما؟ بۇنداي تاۋقىمەت كەشەگى كەڭەس داۋرىندە دە تيىلعان جوق. اباق كەرەيدىڭ ىشىندەگى جاستابان ۇرپاقتارى سەمەي وڭىرىندەگى شۇبارتاۋ اۋدانىن ءوز اتا قونىستارى سايلايدى. تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا التايدان جوبالاي بي ازشاحانتاي باتىر ەر جانىبەكپەن زوڭگىلەس دوس بولعان سوڭ، وسى باقاناس وزەنىنىڭ بويىن جايلاي قونىستانىپتى. ونىڭ ىشىندە جاستابان ۇرپاقتارى بەگىمبەت اتانىپ، بەكنازار-قوساي بولىپ ەكى تارماققا بولىنەدى. وسى ماڭدى قونىستانعان وسى ەكى اتانىڭ بالاسى، ءبىرىنىڭ ۇپانى شاقانتاي، ەكىنشىسىنىكى جوبالاي. ياعني،” جونداعى جوبالاي ەلى”اتانعان. شاقانتاي باتىر وسى ەكى اتانىڭ باس قولباسشىسى بولسا، جوبالاي بي اقىلمان، ءارى توبە ءبيى بولعان. جوبالايدىڭ اككسى بايسەيىتتە تەگىن ادام بولماپتى. ەلدىڭ ايتىسىنا قاراعاندا ول كىسى دە بي، ءارى باتىر بولعان جانە ەلدى

  • كەرەي مەملەكەتىنىڭ بيلەۋشىسى توعرىل حاننىڭ شىڭعىس حاندى تاريح ساحناسىنا كوتەرۋى تۋرالى تاريحي ماعلۇماتتار

    توعرىل زان شىڭعىس حاننىڭ اكەسى ەسۋگەيمەن اندا بولعان كەرەي مەملەكەتىنىڭ ۇلى بيلەۋشىسى. مارقۇز بۇيرىق حاننىڭ بەس ۇلىنىڭ ءبىرى. شامامەن 1130 -1203 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن. حاندىق بيلىك قۇرعان جىلدارى 1168 – 1203 ج.ج. توعرىل حان بيلىك قۇرعان جىلدارى كەرەي مەملەكەتى ۇلى مونعول ۇستىرتىندەگى سايىن دالادا ءوزىندىڭ ساياسي باعىت باعدار ۇستانعان جانە ەۋرازيا قۇرلىعىنا اتى جايىلعان ىرگەلى ەلگە اينالدى. ورتا عۆسىرلارداعى تاريحشىلارىنىڭ جازبا دەرەكتەرى بويىنشا سول كەزدە كەرەي مەملەكەتىنىڭ حالىق سانى وعان باعىنىشتى رۋلار مەن تايپالاردى قوسقاندا توعىز ءجۇز مىڭعا دەيىن جەتكەن. ەندى ءبىر تاريحي قۇجاتتاردا ەكى ءجۇز مىڭ جان بولعان دەپ جازىلادى. ولار اقىلدى حاندارىنىڭ ارقاسىندا التىن شاتىر تىكتىرىپ، التىن كەسەدەن سۋ ىشكەنى جايىندا تامسانا جازدى. سول زاماندا وتە قۋاتتى

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: