|  |  |  | 

Саясат Суреттер сөйлейді Тарих

Шарқи Түркістаншыл мен Чин Түркістаншыл арасындағы қақтығыс

68684167_1435523626611220_4451688350528569344_n1947-1948 жылдың өрара кезеңінде Үрімжідегі қазақ игі-жақсылары мен зиялылары, саясаткерлері өлкелік үкіметтің төраға, хатшыларымен бірлесіп Үрімжі қаласына қарасты Қаратау (қытайша 南山) баурайында Наурыз мерекесін тойлап шағын құрылтай жиналысын өткізеді. Наурыз мерекесіне тігілген оншақты кигіз үйдің және өлкелік үкімет төрағалары мен әскери адамдардың (қазақ әскері де бар) суретін анық көре аласыз.

1947-1948 жылдары Шарқи Түркістаншыл күштер мен Чин Түркістаншыл күштер арасындағы қырғиқабақ қақтығыс қатты ушығып тұрған кез еді. 1946-1947-1948 жылдары Манас, Құтыби, Бөкен (Фукаң), Жемсары, Шонжы, Мори аудандарынан қазақ әскері жасақталып Манас өзенінің күнбатыс бетіндегі Шарқи Түркістан әскеріне арнайы қарулы қорғанысқа өткен кезең еді. Сонымен Манасты шекара еткен Шарқи Түркістаншыл күштер мен Чин Түркістаншыл күштер болып екі жаққа бөлінген қазақтардың саяси оқиғасы біршама терең сипат алды. 67631966_1435523689944547_4974029959396851712_n

1946-жылы Шарқи Түркістан мен Гомин екіжақ “11 тармақтан” тұратын келсімшартқа қол қойды, келсімшартта Шарқи Түркістанның 30 мың әскерін 15 мыңға қысқарту туралы хаттама бар болатын. 1946-жылдан бастап Шарқи Түркістанның әскери қосыны жаппай қысқартыла бастады, әсіресе совет одағынан көмекке келген екінші жаһан соғыс майданын көрген қазақтар түгелдей қайтып кетті. Советтен келген әскери көмек кілт тоқтауына байланысты Шарқидың әскери құрамы тәжірбиесіз қалды. Соғыс стратектері қайтып кетті, оның бір жағы 1944-45 жылдары Шарқи Түркістанда әскери реформа жүргізіліп соғысқа едауір ысылып қалған жергілікті партизан қазақтарды ауылға қайтарып жіберіп, орнына соғыс тәжірбиесі аз кілең жастарды әскер қатарына алған еді. Олар әскери түзілістен өтпей жатып 1946-жылы Советтің әскери маман, технолоктары қайтып кетті. Бұл өлара кезең Чин Түркістаншылдардың Манастан Мориға дейінгі аумақтан арнайы қазақ әскерін жинауына және Ішкі қытай арқылы Ақш-тан әскери қару кіргізуіне мүмкіндік берді. Пәтіқан Дәлелқанұлы Сүгірбаевтің “Оспан сірә қандай адам” атты естелігінде Оспан мен Үрімжідегі қазақ оқығандары ақылдаса келіп төрт қазақты Ақш-қа оқуға аттандырғанын тілге тиек етеді, және олар сол күйі Ақш-та қалып қойды деп жазады. 1947-жылғы Нан Киндегі ұлықұрылтай жиналысында ішкі қытайда білім алып жатқан Шыңжаңдық қазақ, ұйғыр студенттерге саяси идеялогиялық үгіт-нәсихат қатты жүргізілді. Шарқи Түркістаншылдар өз идеясын тықпалады, оған қарсы Чин Түркістаншыл күштер Шарқидың алдауына түспеуді, туған елге оралған соң өздеріне жақтас болуды үгіттеді. Ішкі қытайда әскери колледжде оқыған қазақтар 1947-жылы Чин Түркістаншылдар құрамындағы қазақ полкында әскери маман болды. Олардың кейінгі тағдыры мүлде беймәлім. 68270484_1435523746611208_4378933288161509376_n

Саяси қақтығыс Үрімжі қаласында да түс алып жатты. Шарқи Түркістаншыл күштер Үрімжідегі өлкелік үкіметтің төрағалары Масқұт, Жанымқан, Қадуан, Сәліс, Закариялардың үстінен орталық билікке шағым хат жолдаса, Чин Түркістаншыл күштер он мың адамдық Қазақ, Дұңған митингін ұйымдастырып Үрімжідегі Шарқи Түркістаншыл тұлғалардың Құлжаға отставкаға кетуін талап етіп жатты. 68426179_1435523756611207_713649309182066688_n 68316443_1435523683277881_4627860792249679872_n 67876709_1435523629944553_1056863534534623232_n

Бұл дерекке тұздық болатын қазақ әскерлерінің суретін кейін жариялауды дұрыс көрдім. Суреттен Үрімжінің Қаратауындағы қазақ кигіз үйін анық көре аласыз. Қазақтар игі-жақсыларды жиып наурыз беріп жатқан кезде, Чин Түркістаншыл қазақ әскерлері де амандыққа кепілдік ету үшін сол маңыды қорғап жүргенін байқауға болады. Әрине, бұл наурыз мерекесі байланысымен қазақтар өлкедегі саяси тұлғаларды жинап келелі мәселелерді ортақ ақылдасқаны анық. Бұл жиналысқа қатысушы тұлғалардың суретін кейін салайын…

Eldes Orda

Kerey.kz

Related Articles

  • Алаш және ататек

    Байахымет Жұмабайұлы жазушы, этнограф Ататек жайында сөз қозғар болсақ «Алаш» аты шықпай қоймайды. Ал «Алаш» туралы кеңестің соңы ата текке ұласары шындық. Бұл халқымыздың тек пен тарихты бір тұтас ұғым ретінде қарауының негізі болмақ. Ендеше кеңесті «Алаштан» басталық. Халқымыздың сөз тіркестерінде «Алаштың азаматы», «Алаш – Алаш болғанда», «Алты Алаш» деген сияқты ұғымдар кездеседі. Ол олма біздің осы «Алаш» сөзіміз туысқан ұлттар арасында да өз – өздерінің тілдік қорында әксентіне қарай: Сақалар — дъиэ, Құмыттар — уъй. Түріктер — алачуг, Қырғыздар — Алаччк. Орыстар — лачуг, Ноғайлар — Алаш. Тұнғұстар — алан…[1] т. б. Дейді. Міне бұлар «Алаштың» олардың тарихымен қатыстылығы дегендік емес. «Алаш» созының таралу аясының қаншалықты кеңдігін дәлелдеу. Зерттеушілер

  • Арқадан Алтайға ауған елдің ізі (Яғни Арқадан Алтайға ауған Абақ Керейдің керуен көші жәйінда)

    Байахмет Жұмабайұлы  Кіндік сөз: Керей тайпасының ежелгі мекендері Арқадан Алтай бетіне іргелі елдің қақпайынан ауғаны распа?». «Абақ Керей елді Арқадан Алтайға «Ақмырзаның өліміне себепші болып көшкені» рас па? «Бұқар жырау Абылай ханның бұйрыуымен Керей көшін тоқтатуға алдынан шығып жотасын көрсеткені распа?» т. б. Сұрақтар төңірегінде тарихшы болмасамда ызденістің натижесінде өз әлімше көзғарас білдіруді жөн көрдім. Артық – кемін кешірммен қарарсыздыр. Шыны керек, осы тақырыпқа қатысты жазба деректер аз болғандықтан, дәлелсіз сөздің дәрмені шамалы болар деген оймен, тартыншақтап келген едім. Жуықтан бергі әлеуметтік желілерде бұл тақырып төңірегінде талас-тартыстар малыға бастағанын көріп қолыма қалам алып, осыдан бір қанша жыл бұрын «Қазақтың қысқаша тарихы» деген еңбегімен екі миллярд қытайға ғана емес, шет елдердегі

  • «Отан тарихындағы тұлғалардың рөлі» атты ғылыми-теориялық конференция өтеді.

    Тәуелсіздік мерекесіне орай Ақмола облысы, Көкшетау қаласы, “Достар” мәдениет сарайында, «Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласын жүзеге асыру аясында Отан тарихындағы тұлғалардың рөлі» атты ғылыми-теориялық конференция өтеді. Шыңғысхан және одан кейінгі қазақ хандары дәуірінің қалыптасуына ықпал еткен тұғырлы тұлға Тұғырылханның өмір жолы мен ерлік іздері моңғол, парсы, түрік, қытай, орыс, жапон жазбаларында кезігіп қана қалмай, Марко Поло, А.Андреев, Н.А.Аристов, Г.Ф.Миллер, т.б. еңбектері арқылы да әлемге әйгілі. Тарихи тұлға – Тұғырылхан есімін көтеру Ел басының «Болашаққа бағдар: Рухани Жаңғыру», «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласы мен президентіміз Қ.Тоқаевтың «Алтын орданың 750 жылдығын мерекелеу» аясындағы үндеуіне сай қолға алынып отыр. Ұлы дала тұлғаларын көтеруде ҚР Білім және Ғылым минстрлігі Ш.Ш.Уәлиханов атындағы тарих

  • Шұбартаудан ауған “Бес қасқа”. 

    Сламбек Жумагали Қазақтың көрмеген қорлығы, тартпаған азабы бар ма? Бұндай тауқымет кешегі Кеңес дәурінде де тиылған жоқ. Абақ Керейдің ішіндегі Жастабан ұрпақтары Семей өңіріндегі Шұбартау ауданын өз ата қоныстары сайлайды. Тарихшылардың айтуына қарағанда Алтайдан Жобалай би азШахантай батыр Ер Жәнібекпен зөңгілес дос болған соң, осы Бақанас өзенінің бойын жайлай қоныстаныпты. Оның ішінде Жастабан ұрпақтары Бегімбет атанып, Бекназар-Қосай болып екі тармаққа бөлінеді. Осы маңды қоныстанған осы екі атаның баласы, бірінің ұпаны Шақантай, екіншісінікі Жобалай. Яғни,” Жондағы Жобалай елі”атанған. Шақантай батыр осы екі атаның Бас қолбасшысы болса, Жобалай би ақылман, әрі төбе биі болған. Жобалайдың әкксі Байсейітте тегін адам болмапты. Елдің айтысына қарағанда ол кісі де би, әрі батыр болған және елді

  • Керей мемлекетінің билеушісі Тоғрыл ханның Шыңғыс ханды тарих сахнасына көтеруі туралы тарихи мағлұматтар

    Тоғрыл зан Шыңғыс ханның әкесі Есугеймен анда болған Керей мемлекетінің ұлы билеушісі. Марқұз Бұйрық ханның бес ұлының бірі. Шамамен 1130 -1203 жылдар аралығында өмір сүрген. Хандық билік құрған жылдары 1168 – 1203 ж.ж. Тоғрыл хан билік құрған жылдары Керей мемлекеті ұлы Монғол үстіртіндегі сайын далада өзіндің саяси бағыт бағдар ұстанған және Еуразия құрлығына аты жайылған іргелі елге айналды. Орта ғвсырлардағы тарихшыларының жазба деректері бойынша сол кезде Керей мемлекетінің халық саны оған бағынышты рулар мен тайпаларды қосқанда тоғыз жүз мыңға дейін жеткен. Енді бір тарихи құжаттарда екі жүз мың жан болған деп жазылады. Олар ақылды хандарының арқасында алтын шатыр тіктіріп, алтын кеседен су ішкені жайында тамсана жазды. Сол заманда өте қуатты

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: