Қазақ князі Қасықбай

Өткен ғасырдың 1923 жылы Оңтүстік Қытай, яғни Кантон үкіметінің төрағасы лауа­зымына қолы жеткен ұлт көсемі Сун Ят Сен берекесі кеткен қытай қоғамын біріктіріп, Жапония бастатқан шетелдік басқыншылар ықпалынан қорғану үшін Кеңес Одағымен ымыраласты. Бірақ 1925 жылы бұл адам дүниеден өтіп, қытай елінің ішкі жағдайы шиеленісіп, мемлекет  билікке таласқан бірнеше генералдың күрес алаңына айналды. Бұл тартыс-таластың Кеңес Одағы мен оның жас досы моңғолдар үшін тиімсіз тұстары көріне бастады. Мысалы, елдің шығыс үш провинциясының билеушісі Жан Золин «Моңғолия  жеке мемлекет емес, ол Қытайдың бір бөлігі» дейтін астамшыл мәлімдеме жасап, Кеңес Ода­ғына осы мәселені мойындауын талап етті. Большевиктер көсе­мі В.И.Ленин көзі тірісінде қытайлықтардың жоғарыдағы талабын дұрыс көріп, құптау арқылы Моңғолияны басып алмаққа әрекеттеніп жатқан Жан Золинның шабуылын тоқтатты.

Жоғарыдағы бір-бірі­мен тайталасып жатқан генерал­дар­дың бірі Фын Ю Сян 1925 жылдың басында Кеңес Ода­ғының Қытайдағы елшісі Лев Михайлович Караханға жолы­ғып, Моңғол мемлекетімен байланыс жасауға көмектесуін өтінеді. Елші мырза бұл мәселені Мәскеуге хабарлайды. Сөйтіп Моңғолия басшыларына саяси құбыласы Мәскеуден «тез арада қытай генералымен байланыс жасаңдар» деген тапсырма келіп түседі.

Нәтижесінде, 1925 жылы 19 наурызда моңғол басшылары ақылдасып, Қытайға баратын өкілдерді іріктеп, қаулы қабылдайды. Олар мұндай   ма­ңызды іске Шаруашылық ми­нистрі Амар, Ішкі істер ми­нистрі Набансерен, Орталық пар­тия комитетінің хатшысы Геліксенге үшеуін лайық көріп, «сіздер не айтасыз» деген­дей Мәскеу жаққа жалтақтап қарайды.

Көп ұзамай КСРО Сыртқы істер ми­нистрі Г.Чичериннің атынан Моңғол үкі­метінің басшыларына жеделхат келіп тү­седі. Хатта: «Қытайға баратын өкілдер құрамына Т.Рысқұлов енгізілсін» делініпті. Содан  Моңғол Халық партиясы Орталық Комитетінің басқарма мүшелері 23 наурыз күні қайтадан жиын өткізіп, жоғарыдағы құрамға «Моңғолиядағы аз ұлт өкілдері қазақ Қасықбай мен ұранқай Тебіктіні қосу туралы» шешім қабылдайды. Мұндағы Қасықбай деп отырғанымыз – Тұрар Рыс­құлов та, екінші адам қазақ тілін еркін меңгерген Тебікті. Мұн­дағы мақсат –  қытайлармен  жүр­гізілетін келіссөз барысында ол мән-жайды Тұрарға қазақша тәржімалап отырады.

Жоғарыдағы өкілдер Қытай генералымен ресми келіссөз жүр­гізетін болғандықтан, олар­ға жаңадан атақ-дәреже бе­ріледі. Мәселен, Амарға – бейс-маркиз, Набансеренге – хан, Геліксенгеге – гүн, ал Қасықбайға (Т.Рысқұловқа) – қазақ князі деген атақ беріліпті.

Калгандағы кездесу

Қытайға баратын ресми өкілдер белгілі болғаннан кейін Моңғол Халық партиясының Орталық Комитеті төтенше комиссия жасақтайды. Бұған Т.Рысқұлов мүше болды. Мұн­дағы мақсат – қытай еліне баратын өкілдер не айтуы керек және қарсы тараптан қандай сұ­рақтар қойылуы мүмкін, оған қалай жауап берілуі тиіс.., т.б. мәселе талқыланды. Бұл жер­де маңыз беретін дүние, өкілдер өздері біліп ешқандай келіссөзге қол қоюға болмайды, екінші шарт, бұлар алдымен Бейжіңге барып сондағы КСРО елшісі Л.Караханға жолығып, ақылдасқаны жөн.

Сөйтіп Қытайға баратын Моңғолия өкілдері 1925 жылы 25 наурызда жолға шығады. Арасында қазақша киінген, басында төрт сайлы пұшпақ керей тымақ, көк қасқалап тіккен саптама етігі бар Тұрар жүр. Өкілдер 18 тәулік дегенде Калган қаласына жетеді. Бұлармен кездесуге тиіс генерал Фын Ю Сян осында күтіп жатыр. Өкілдер Мәскеуден берілген тапсырма бойынша Бейжіңдегі елші Лев Караханға жолықпай тұрып, қытай генералымен кездесуге болмайды. Енді қайтпек керек?

Қысқасы, қулық ойлап табады. «Біз әуелі аруақ аттағандай болмайық,  Бейжіңге барып қытай халқының көсемі Сун Ят Сеннің қабіріне тағзым етейік, содан кейін келеміз» деп бұларды күтіп отырған генералға сәлем айтып, Бейжіңге жүріп кетеді. Бұл жерде Т.Рысқұлов елшіге жолығып толық мәлімет алады. Осы сапарында Тұрар ағамыз Лев Михайловичтің нұсқауымен Қытай елінде отырған Жапония елшісі Кэнкити Ёсидзавамен жолығады. 1937-38 жылдары жоғарыдағы Л.Караханның да, Т.Рысқұловтың да атылуына осы оқиға басты себеп болған, дейді жазушы Шерхан Мұртаза.

Онан соң өкілдер Калган қаласына келіп  Фын Ю Сянмен кездеседі. Қытай генералы бұ­ларды өз үйінде қабылдап, тайталасы мол саяси сұрақтар қойып, оған дүдәмал жауаптар алады. Осылардың кейбіріне тоқталсақ: «Кеңес Одағы Моңғолиядан әс­керін қашан әкетеді?» «Моң­ғолия әскерінің арасында орыс кеңесшілер неге көп?» «Егер Қытайға үшінші бір ел ша­буыл жасаса, Моңғолия көмектесе ала ма?» т.б. Моңғолдар бұл сауал­дарға жауап беру үшін жаутаңдап «тіл білмейтін» Қасықбайға қа­райды.

Осы тақырып бойынша­ көп­ жыл зерттеу жүргізіп, бір­­­не­ше кітап жазған тарих ғылым­дарының докторы Мініс Әбіл­тайұлы, қытай генералы Моң­ғолия өкілдерімен келіссөз жүр­гізу барысында кейбір мәсе­лені делегация басшысы Амар бейіспен жеке отырып әңгімелескісі келетінін айтыпты, соған қарағанда ол өкілдер құрамында орыс тыңшысы болуы мүмкін деп сақтық жасаған көрінеді деп жазады.

Сөйтіп Амар мырза Фын Ю Сянмен бірнеше рет кездескен. Осы бір жеке сөйлесу кезінде қытай генералы Моңғолияны тәуелсіз ел ретінде мойындайтынын айтып, ең бастысы моңғол даласы арқылы Ресейден қару-жарақ алу ниетін жеткізген. Осы мәселені Т.Рысқұлов Мәс­­кеуге мәлімдеген сияқты. Өйт­кені қытай генералы орыстан қару-жарық алып, өзінің ішкі қарсыластарына соққы бергені белгілі.

Кездесуді сәтті аяқтаған өкіл­дер 1925 жылы мамыр айының 1-і күні Моңғолияға оралып, айдың 3-4-і күндері Моңғол Халық партиясы Орталық Комитетінің Басқарма жиналысында Тұрар Рысқұлов өкілдіктің Қытайға жасаған сапары туралы баяндама жасайды. Осы баяндама мәтінінде қытай генералы Моңғол халқының мүддесі үшін емес, өз мүддесі үшін келіссөз жүргізуге мәжбүр болғанын ай­тып, сапар кезінде жолда кездескен қиыншылықтар, Бей­­жіңге барып істің мән-жайын анықтағаны туралы т.б. мәселелерге тоқталған екен.

egemen.kz