|  | 

Тарих

Тұрардың Қытайға құпия сапары

ХХ ғасыр басында қазақ зиялыларының халқы үшін атқарған еңбегі ұшан-теңіз. Олардың ерен істерін әлі толық зерттеп-зерделеп үлгермей жатырмыз. Сондай тұлғаның бірі – Тұрар Рысқұлов. Бұл адамның қайраткерлік қабілеті Кеңес Одағы деңгейінен асып, Коминтерн өкілі ретінде әлемдік масштабтағы саяси істерге араласуына ықпал етті. Соның бір парасы – Азия құрлығындағы көшпенді жұрт Моңғолияның конституциясын жасап, елдің саяси-экономикалық дамуын социалистік бағытқа бұрып беруі. Істі тиянақтау үшін қайраткер аталмыш мемлекетке 1924 жылдың қазан айында барып, 1925 жылдың шілдесіне дейін 9 ай қызмет етті. Т.Рысқұловтың Моңғолияда атқарған еңбегі жайлы «Егемен Қазақстан» газетінің жылашар санында «Тұрардың Күредегі күндері» атты көлемді мақала жарияланған еді. Осы жазбада қайраткердің ол жақта атқарған жұмысы жайлы баяндалған болатын. Дейтұрғанмен Т.Рысқұлов осы сапарында көшпенді елдің саяси бағытын дұрыстап қана қоймай, іргедегі Қытай Республикасына құпия барып келгені жайлы көп айтылмай жүр. Біз осы тақырыпты қаузап көрмекпіз.

 Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ

Қазақ князі Қасықбай

Өткен ғасырдың 1923 жылы Оңтүстік Қытай, яғни Кантон үкіметінің төрағасы лауа­зымына қолы жеткен ұлт көсемі Сун Ят Сен берекесі кеткен қытай қоғамын біріктіріп, Жапония бастатқан шетелдік басқыншылар ықпалынан қорғану үшін Кеңес Одағымен ымыраласты. Бірақ 1925 жылы бұл адам дүниеден өтіп, қытай елінің ішкі жағдайы шиеленісіп, мемлекет  билікке таласқан бірнеше генералдың күрес алаңына айналды. Бұл тартыс-таластың Кеңес Одағы мен оның жас досы моңғолдар үшін тиімсіз тұстары көріне бастады. Мысалы, елдің шығыс үш провинциясының билеушісі Жан Золин «Моңғолия  жеке мемлекет емес, ол Қытайдың бір бөлігі» дейтін астамшыл мәлімдеме жасап, Кеңес Ода­ғына осы мәселені мойындауын талап етті. Большевиктер көсе­мі В.И.Ленин көзі тірісінде қытайлықтардың жоғарыдағы талабын дұрыс көріп, құптау арқылы Моңғолияны басып алмаққа әрекеттеніп жатқан Жан Золинның шабуылын тоқтатты.

Жоғарыдағы бір-бірі­мен тайталасып жатқан генерал­дар­дың бірі Фын Ю Сян 1925 жылдың басында Кеңес Ода­ғының Қытайдағы елшісі Лев Михайлович Караханға жолы­ғып, Моңғол мемлекетімен байланыс жасауға көмектесуін өтінеді. Елші мырза бұл мәселені Мәскеуге хабарлайды. Сөйтіп Моңғолия басшыларына саяси құбыласы Мәскеуден «тез арада қытай генералымен байланыс жасаңдар» деген тапсырма келіп түседі.

Нәтижесінде, 1925 жылы 19 наурызда моңғол басшылары ақылдасып, Қытайға баратын өкілдерді іріктеп, қаулы қабылдайды. Олар мұндай   ма­ңызды іске Шаруашылық ми­нистрі Амар, Ішкі істер ми­нистрі Набансерен, Орталық пар­тия комитетінің хатшысы Геліксенге үшеуін лайық көріп, «сіздер не айтасыз» деген­дей Мәскеу жаққа жалтақтап қарайды.

Көп ұзамай КСРО Сыртқы істер ми­нистрі Г.Чичериннің атынан Моңғол үкі­метінің басшыларына жеделхат келіп тү­седі. Хатта: «Қытайға баратын өкілдер құрамына Т.Рысқұлов енгізілсін» делініпті. Содан  Моңғол Халық партиясы Орталық Комитетінің басқарма мүшелері 23 наурыз күні қайтадан жиын өткізіп, жоғарыдағы құрамға «Моңғолиядағы аз ұлт өкілдері қазақ Қасықбай мен ұранқай Тебіктіні қосу туралы» шешім қабылдайды. Мұндағы Қасықбай деп отырғанымыз – Тұрар Рыс­құлов та, екінші адам қазақ тілін еркін меңгерген Тебікті. Мұн­дағы мақсат –  қытайлармен  жүр­гізілетін келіссөз барысында ол мән-жайды Тұрарға қазақша тәржімалап отырады.

Жоғарыдағы өкілдер Қытай генералымен ресми келіссөз жүр­гізетін болғандықтан, олар­ға жаңадан атақ-дәреже бе­ріледі. Мәселен, Амарға – бейс-маркиз, Набансеренге – хан, Геліксенгеге – гүн, ал Қасықбайға (Т.Рысқұловқа) – қазақ князі деген атақ беріліпті.

 

Калгандағы кездесу

Қытайға баратын ресми өкілдер белгілі болғаннан кейін Моңғол Халық партиясының Орталық Комитеті төтенше комиссия жасақтайды. Бұған Т.Рысқұлов мүше болды. Мұн­дағы мақсат – қытай еліне баратын өкілдер не айтуы керек және қарсы тараптан қандай сұ­рақтар қойылуы мүмкін, оған қалай жауап берілуі тиіс.., т.б. мәселе талқыланды. Бұл жер­де маңыз беретін дүние, өкілдер өздері біліп ешқандай келіссөзге қол қоюға болмайды, екінші шарт, бұлар алдымен Бейжіңге барып сондағы КСРО елшісі Л.Караханға жолығып, ақылдасқаны жөн.

Сөйтіп Қытайға баратын Моңғолия өкілдері 1925 жылы 25 наурызда жолға шығады. Арасында қазақша киінген, басында төрт сайлы пұшпақ керей тымақ, көк қасқалап тіккен саптама етігі бар Тұрар жүр. Өкілдер 18 тәулік дегенде Калган қаласына жетеді. Бұлармен кездесуге тиіс генерал Фын Ю Сян осында күтіп жатыр. Өкілдер Мәскеуден берілген тапсырма бойынша Бейжіңдегі елші Лев Караханға жолықпай тұрып, қытай генералымен кездесуге болмайды. Енді қайтпек керек?

Қысқасы, қулық ойлап табады. «Біз әуелі аруақ аттағандай болмайық,  Бейжіңге барып қытай халқының көсемі Сун Ят Сеннің қабіріне тағзым етейік, содан кейін келеміз» деп бұларды күтіп отырған генералға сәлем айтып, Бейжіңге жүріп кетеді. Бұл жерде Т.Рысқұлов елшіге жолығып толық мәлімет алады. Осы сапарында Тұрар ағамыз Лев Михайловичтің нұсқауымен Қытай елінде отырған Жапония елшісі Кэнкити Ёсидзавамен жолығады. 1937-38 жылдары жоғарыдағы Л.Караханның да, Т.Рысқұловтың да атылуына осы оқиға басты себеп болған, дейді жазушы Шерхан Мұртаза.

Онан соң өкілдер Калган қаласына келіп  Фын Ю Сянмен кездеседі. Қытай генералы бұ­ларды өз үйінде қабылдап, тайталасы мол саяси сұрақтар қойып, оған дүдәмал жауаптар алады. Осылардың кейбіріне тоқталсақ: «Кеңес Одағы Моңғолиядан әс­керін қашан әкетеді?» «Моң­ғолия әскерінің арасында орыс кеңесшілер неге көп?» «Егер Қытайға үшінші бір ел ша­буыл жасаса, Моңғолия көмектесе ала ма?» т.б. Моңғолдар бұл сауал­дарға жауап беру үшін жаутаңдап «тіл білмейтін» Қасықбайға қа­райды.

Осы тақырып бойынша­ көп­ жыл зерттеу жүргізіп, бір­­­не­ше кітап жазған тарих ғылым­дарының докторы Мініс Әбіл­тайұлы, қытай генералы Моң­ғолия өкілдерімен келіссөз жүр­гізу барысында кейбір мәсе­лені делегация басшысы Амар бейіспен жеке отырып әңгімелескісі келетінін айтыпты, соған қарағанда ол өкілдер құрамында орыс тыңшысы болуы мүмкін деп сақтық жасаған көрінеді деп жазады.

Сөйтіп Амар мырза Фын Ю Сянмен бірнеше рет кездескен. Осы бір жеке сөйлесу кезінде қытай генералы Моңғолияны тәуелсіз ел ретінде мойындайтынын айтып, ең бастысы моңғол даласы арқылы Ресейден қару-жарақ алу ниетін жеткізген. Осы мәселені Т.Рысқұлов Мәс­­кеуге мәлімдеген сияқты. Өйт­кені қытай генералы орыстан қару-жарық алып, өзінің ішкі қарсыластарына соққы бергені белгілі.

Кездесуді сәтті аяқтаған өкіл­дер 1925 жылы мамыр айының 1-і күні Моңғолияға оралып, айдың 3-4-і күндері Моңғол Халық партиясы Орталық Комитетінің Басқарма жиналысында Тұрар Рысқұлов өкілдіктің Қытайға жасаған сапары туралы баяндама жасайды. Осы баяндама мәтінінде қытай генералы Моңғол халқының мүддесі үшін емес, өз мүддесі үшін келіссөз жүргізуге мәжбүр болғанын ай­тып, сапар кезінде жолда кездескен қиыншылықтар, Бей­­жіңге барып істің мән-жайын анықтағаны туралы т.б. мәселелерге тоқталған екен.

egemen.kz

Related Articles

  • Хуаң ПУ әскери мектебінен білім алған Шығыс Түркістандық қазақтар

    Eldes Orda 20-шы ғасыр басында дүние жүзінде төрт үлкен әскери оқу орны болса, соның бірі- Хуаң ПУ әскери мектебі (黄埔军校) деп жазады қытай жазушылары. Шынымен де бұл әскери мектептің дәуірлік рөлі ересен зор болған. Бүгінгі қытай мемлекетінің қалыптасуына тікелей тариxи ықпал жасаған үздік оқу орны. Минго үкіметінің президенті Жаң ҚАЙШЫ (蒋介石) өзінің саясаттағы өмірін осы әскери оқу орнында орынбасар меңгеруші болудан бастаған. Тіпті, көменес қытайдың премьер министрі Жу ЫҢЛАЙ (周恩来) да саясаттағы ғұмырын осы оқу орнында саяси меңгеруші болудан қалыптастыра бастаған-тын. Хуаң ПУ әскери мектебі қытайдың таяу заманғы үш үкіметіне әскери, саяси тұлғаларды, қағылез САЯСАТТАНУшылар мен атақты ТЫҢШЫЛАРды да жетістіріп берген оқу ордасы. Бір қызық жәйіт, осы әскери оқу орнынан білім

  • АБАҚ КЕРЕЙЛЕРДІҢ ҚОНЫСТАНУЫ

    Ителі  ТЫНЫБЕК Қалиасқарұлы Қабидаш Моңғолиядағы қазақ халқының ауыз әдебиеті үлгілері, жаңа заман қазақ әдебиетін жинау, зерттеуде зор ғылыми еңбек жасады. Ол туған өлкесінен табан аудармай Баян-Өлгий  қазақтарының ауыз әдебиеті үлгерін жинап, бастырып, 1972 жылы Алматыда кандидаттық, 1992 жылы филология ғылымдарының докторлық дәрежесін қорғады (330). Алтай тауы қазақтарының әдебиет үлгелерін зерттеудегі оның ғылыми жетістіктеріне  белгілі ғалымдар Р.Бердібаев, Х.Сүйіншалиев, О.Нұрмағанбетовалар әрқашан жоғары бағалайды. Доктор Қ. Қабидаш “Баян-Өлгий қазақтарының ауыз әдебиеті“, “Халық ақындары, “өскен өлкенің өршіл әдебиеті”, “Айтыстың қыры мен сыры“, “Моңғолия қазақтарының әдебиеті“  қатарлы бірнеше монографияларда жария етті.Сонымен қатар проф. Қ.Қабидаш Моңғолиядағы қазақ ауыз әдебиеті, халық жырлары, айтыс өлеңдерінің 5 томдық зерттеу топтамасы, “Халық жырлары“, Б. Ақтан шығармаларының үш жинағы, т. б. сияқты

  • Марал ишан Құрманұлы.

    Керей руының Тарышы тайпасына жататын Ақсары атасының Нұрымбет әулетіне жатады. Бұл елдің атақонысы осы күнгі Ресейдің Қорған облысы, Солтүстік Қазақстан облысының Жамбыл ауданы, Қостанай облысының Ұзынкөл ауданы. Біз әңгіме еткелі отырған Марал Құрманұлы жөнінде революцияға дейін де, одан кейін де, біздің заманымызда да біршама кітап, газет-журнал беттерінде мақалалары шықты. Бабамызға байланысты материалдарды энциклопедия беттерінен де табуға болады. Марал ишан сол қозғалыстың рухани көсемі болған адам. Қазақ қоғамының осы тұста дағдарысқа ұшыраған ұлттық рухын көтеруге діннің ықпалын пайдалануға тырысқан Марал бабаның азаматтық ерлігін ұмытуға болмайды. Ишанның әкесі Құрман Кенжебайұлы бес уақыт намазын қалдырмаған, әрі батыр, әрі діндар адам болыпты. Оның ерекше бір қасиеті – адам емдейтін тәуіп екен. Абылайдың батырларының бірі,

  • “Жаңа Өмір” газеті… Қазақ тарихына қатысты деректер

    Eldes Orda “Жаңа Өмір” (Yiñi Hayat) деген атпен Қашқар қаласында шығып тұрған бұл газетте Шыңжаңдағы Қазақ тарихына қатысты деректер кездеседі. Бұның бір нұсқасын сіздерге ұсынбақшымын. Мингоның 25-жылы 14-қыркүйектегі яғни 1936-жылдың 14-қыркүйектегі (184) 8-санында Шыңжаң Қазақтары туралы мынадай хабар басылған: “Үрімжіде Қазақ-Қырғыз Құрылтай Мәжілісі Ашылып 16 Күнде Тамам Болды” Мақалада осы оқиғалар өрбиді. Тарихи деректерде бұл құрылтай 1935-жылы тұңғыш мәжілісін ашқан. Мәжіліске Алтай, Тарбағатай, Іле және бұрынғы Үрімжі аймағына қарасты 12 ауданнан сосын Қашқар уалаятындағы Қырғыздармен қосылып ұзын ырғасы 300 дей делегат қатысқан. Құрлытай қарары өлкелік үкімет губернаторы Шың Шысайдың саясаты бойынша Қазақ-Қарғыз Мәдени, Ағарту Ұйшымасын жариялайды. Ұйшымаға Сейітқазы Нұртаев төраға болады. Сол жылдың күзінде Әбеу Құддыш бастатқан делегация Сейітқазы Нұртаевпен

  • Шанышқылы Бердіқожа батыр – біртұтас қазақ әскерінің бас қолбасшысы

    Шанышқылы Бердіқожа батыр – қазақ халқының жері мен елін қорғаушы сардары. Шанышқылы Бердіқожа батыр – Қазақ хандығының көрнекті қайраткері, ұлттың ардақты тұлғасы, есімі Ресей және Қытай еліне танымал болған, әйгілі сардар, қолбасшы. Батыр туған елін жаудан қорғау жолында бүкіл ғұмырын сарп еткен. Батыр ұрпақтары Шығыс Қазақстан және Ақмола облысының Ерейментау ауданында және Қытайда да өмір сүреді. XVIII ғасырда қазақтың үш жүзінің басын біріктіріп жоңғар басқыншылығына қарсы қолбасшылық еткен батырларымыз аз болмаған: орта жүзде – Қанжығалы Бөгенбай, Қаракерей Қабанбай, Кіші жүзде – Табын Бөкенбай, Тама Есет, Ұлы жүзде – Шанышқылы Бердіқожа, Шапырашты Наурызбай және т.б. Қазақтың жазылмаған заңы бойынша батырлар мен сардарларды өз руының шыққан тегімен атау дәстүрі қалыптасқан. Бұл батырға

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: