|  | 

Тарих

Тұрардың Қытайға құпия сапары

ХХ ғасыр басында қазақ зиялыларының халқы үшін атқарған еңбегі ұшан-теңіз. Олардың ерен істерін әлі толық зерттеп-зерделеп үлгермей жатырмыз. Сондай тұлғаның бірі – Тұрар Рысқұлов. Бұл адамның қайраткерлік қабілеті Кеңес Одағы деңгейінен асып, Коминтерн өкілі ретінде әлемдік масштабтағы саяси істерге араласуына ықпал етті. Соның бір парасы – Азия құрлығындағы көшпенді жұрт Моңғолияның конституциясын жасап, елдің саяси-экономикалық дамуын социалистік бағытқа бұрып беруі. Істі тиянақтау үшін қайраткер аталмыш мемлекетке 1924 жылдың қазан айында барып, 1925 жылдың шілдесіне дейін 9 ай қызмет етті. Т.Рысқұловтың Моңғолияда атқарған еңбегі жайлы «Егемен Қазақстан» газетінің жылашар санында «Тұрардың Күредегі күндері» атты көлемді мақала жарияланған еді. Осы жазбада қайраткердің ол жақта атқарған жұмысы жайлы баяндалған болатын. Дейтұрғанмен Т.Рысқұлов осы сапарында көшпенді елдің саяси бағытын дұрыстап қана қоймай, іргедегі Қытай Республикасына құпия барып келгені жайлы көп айтылмай жүр. Біз осы тақырыпты қаузап көрмекпіз.

 Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ

Қазақ князі Қасықбай

Өткен ғасырдың 1923 жылы Оңтүстік Қытай, яғни Кантон үкіметінің төрағасы лауа­зымына қолы жеткен ұлт көсемі Сун Ят Сен берекесі кеткен қытай қоғамын біріктіріп, Жапония бастатқан шетелдік басқыншылар ықпалынан қорғану үшін Кеңес Одағымен ымыраласты. Бірақ 1925 жылы бұл адам дүниеден өтіп, қытай елінің ішкі жағдайы шиеленісіп, мемлекет  билікке таласқан бірнеше генералдың күрес алаңына айналды. Бұл тартыс-таластың Кеңес Одағы мен оның жас досы моңғолдар үшін тиімсіз тұстары көріне бастады. Мысалы, елдің шығыс үш провинциясының билеушісі Жан Золин «Моңғолия  жеке мемлекет емес, ол Қытайдың бір бөлігі» дейтін астамшыл мәлімдеме жасап, Кеңес Ода­ғына осы мәселені мойындауын талап етті. Большевиктер көсе­мі В.И.Ленин көзі тірісінде қытайлықтардың жоғарыдағы талабын дұрыс көріп, құптау арқылы Моңғолияны басып алмаққа әрекеттеніп жатқан Жан Золинның шабуылын тоқтатты.

Жоғарыдағы бір-бірі­мен тайталасып жатқан генерал­дар­дың бірі Фын Ю Сян 1925 жылдың басында Кеңес Ода­ғының Қытайдағы елшісі Лев Михайлович Караханға жолы­ғып, Моңғол мемлекетімен байланыс жасауға көмектесуін өтінеді. Елші мырза бұл мәселені Мәскеуге хабарлайды. Сөйтіп Моңғолия басшыларына саяси құбыласы Мәскеуден «тез арада қытай генералымен байланыс жасаңдар» деген тапсырма келіп түседі.

Нәтижесінде, 1925 жылы 19 наурызда моңғол басшылары ақылдасып, Қытайға баратын өкілдерді іріктеп, қаулы қабылдайды. Олар мұндай   ма­ңызды іске Шаруашылық ми­нистрі Амар, Ішкі істер ми­нистрі Набансерен, Орталық пар­тия комитетінің хатшысы Геліксенге үшеуін лайық көріп, «сіздер не айтасыз» деген­дей Мәскеу жаққа жалтақтап қарайды.

Көп ұзамай КСРО Сыртқы істер ми­нистрі Г.Чичериннің атынан Моңғол үкі­метінің басшыларына жеделхат келіп тү­седі. Хатта: «Қытайға баратын өкілдер құрамына Т.Рысқұлов енгізілсін» делініпті. Содан  Моңғол Халық партиясы Орталық Комитетінің басқарма мүшелері 23 наурыз күні қайтадан жиын өткізіп, жоғарыдағы құрамға «Моңғолиядағы аз ұлт өкілдері қазақ Қасықбай мен ұранқай Тебіктіні қосу туралы» шешім қабылдайды. Мұндағы Қасықбай деп отырғанымыз – Тұрар Рыс­құлов та, екінші адам қазақ тілін еркін меңгерген Тебікті. Мұн­дағы мақсат –  қытайлармен  жүр­гізілетін келіссөз барысында ол мән-жайды Тұрарға қазақша тәржімалап отырады.

Жоғарыдағы өкілдер Қытай генералымен ресми келіссөз жүр­гізетін болғандықтан, олар­ға жаңадан атақ-дәреже бе­ріледі. Мәселен, Амарға – бейс-маркиз, Набансеренге – хан, Геліксенгеге – гүн, ал Қасықбайға (Т.Рысқұловқа) – қазақ князі деген атақ беріліпті.

 

Калгандағы кездесу

Қытайға баратын ресми өкілдер белгілі болғаннан кейін Моңғол Халық партиясының Орталық Комитеті төтенше комиссия жасақтайды. Бұған Т.Рысқұлов мүше болды. Мұн­дағы мақсат – қытай еліне баратын өкілдер не айтуы керек және қарсы тараптан қандай сұ­рақтар қойылуы мүмкін, оған қалай жауап берілуі тиіс.., т.б. мәселе талқыланды. Бұл жер­де маңыз беретін дүние, өкілдер өздері біліп ешқандай келіссөзге қол қоюға болмайды, екінші шарт, бұлар алдымен Бейжіңге барып сондағы КСРО елшісі Л.Караханға жолығып, ақылдасқаны жөн.

Сөйтіп Қытайға баратын Моңғолия өкілдері 1925 жылы 25 наурызда жолға шығады. Арасында қазақша киінген, басында төрт сайлы пұшпақ керей тымақ, көк қасқалап тіккен саптама етігі бар Тұрар жүр. Өкілдер 18 тәулік дегенде Калган қаласына жетеді. Бұлармен кездесуге тиіс генерал Фын Ю Сян осында күтіп жатыр. Өкілдер Мәскеуден берілген тапсырма бойынша Бейжіңдегі елші Лев Караханға жолықпай тұрып, қытай генералымен кездесуге болмайды. Енді қайтпек керек?

Қысқасы, қулық ойлап табады. «Біз әуелі аруақ аттағандай болмайық,  Бейжіңге барып қытай халқының көсемі Сун Ят Сеннің қабіріне тағзым етейік, содан кейін келеміз» деп бұларды күтіп отырған генералға сәлем айтып, Бейжіңге жүріп кетеді. Бұл жерде Т.Рысқұлов елшіге жолығып толық мәлімет алады. Осы сапарында Тұрар ағамыз Лев Михайловичтің нұсқауымен Қытай елінде отырған Жапония елшісі Кэнкити Ёсидзавамен жолығады. 1937-38 жылдары жоғарыдағы Л.Караханның да, Т.Рысқұловтың да атылуына осы оқиға басты себеп болған, дейді жазушы Шерхан Мұртаза.

Онан соң өкілдер Калган қаласына келіп  Фын Ю Сянмен кездеседі. Қытай генералы бұ­ларды өз үйінде қабылдап, тайталасы мол саяси сұрақтар қойып, оған дүдәмал жауаптар алады. Осылардың кейбіріне тоқталсақ: «Кеңес Одағы Моңғолиядан әс­керін қашан әкетеді?» «Моң­ғолия әскерінің арасында орыс кеңесшілер неге көп?» «Егер Қытайға үшінші бір ел ша­буыл жасаса, Моңғолия көмектесе ала ма?» т.б. Моңғолдар бұл сауал­дарға жауап беру үшін жаутаңдап «тіл білмейтін» Қасықбайға қа­райды.

Осы тақырып бойынша­ көп­ жыл зерттеу жүргізіп, бір­­­не­ше кітап жазған тарих ғылым­дарының докторы Мініс Әбіл­тайұлы, қытай генералы Моң­ғолия өкілдерімен келіссөз жүр­гізу барысында кейбір мәсе­лені делегация басшысы Амар бейіспен жеке отырып әңгімелескісі келетінін айтыпты, соған қарағанда ол өкілдер құрамында орыс тыңшысы болуы мүмкін деп сақтық жасаған көрінеді деп жазады.

Сөйтіп Амар мырза Фын Ю Сянмен бірнеше рет кездескен. Осы бір жеке сөйлесу кезінде қытай генералы Моңғолияны тәуелсіз ел ретінде мойындайтынын айтып, ең бастысы моңғол даласы арқылы Ресейден қару-жарақ алу ниетін жеткізген. Осы мәселені Т.Рысқұлов Мәс­­кеуге мәлімдеген сияқты. Өйт­кені қытай генералы орыстан қару-жарық алып, өзінің ішкі қарсыластарына соққы бергені белгілі.

Кездесуді сәтті аяқтаған өкіл­дер 1925 жылы мамыр айының 1-і күні Моңғолияға оралып, айдың 3-4-і күндері Моңғол Халық партиясы Орталық Комитетінің Басқарма жиналысында Тұрар Рысқұлов өкілдіктің Қытайға жасаған сапары туралы баяндама жасайды. Осы баяндама мәтінінде қытай генералы Моңғол халқының мүддесі үшін емес, өз мүддесі үшін келіссөз жүргізуге мәжбүр болғанын ай­тып, сапар кезінде жолда кездескен қиыншылықтар, Бей­­жіңге барып істің мән-жайын анықтағаны туралы т.б. мәселелерге тоқталған екен.

egemen.kz

Related Articles

  • Кенесары Хан мен баласы Сыздық Сұлтан туралы дерек Осман мұрағатынан

    Кенесары Хан мен баласы Сыздық Сұлтан туралы дерек Осман мұрағатынан кездесуі бек мүмкін. Бұған ешқандай да шүбәңіз болмасын. Бірінші сүгірет, Осман елінде жарық көрген “Басират” (basîret) атты газет. Екінші және үшінші сүгірет, Осман мемлекетінде жарық көрген “Уақыт” атты газет. Төртінші сүгірет, Осман сұлтаны Әбдүләзиздің Қашқарияға көмекке жіберген әскери қару-жарақ, оқ-дәрісінен бір парша көрініс. Кенесары мен Сыздық Сұлтан туралы Осман деректері шыны керек әлі толық зерттелген жоқ. Хан Кенесарының ұлт-азаттық көтерілісін Қазақстан аймақтарымен шектеп бөліп қарау ең үлкен қателік саналады. Хан Кене мен Шығыс Түркістандағы қазақ, ұйғыр, дұңған көтерілістері арасындағы саяси, әскери қатынастар туралы дерек те қытай мұрағатында көмулі жатыр. Онда Шәуешек, Құлжа және Үрімжі қалаларындағы қазақтардың Хан Кенемен және кейінгі

  • АХАҢ мен ЖАХАҢ САЛҒАН АЗАТТЫҚ ЖОЛЫ

     «Қазақ» газетіне –107 жыл ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ                                                                                                                       ТАРИХИ ПОВЕСТЬ                                                                                       

  • Шарқи Түркістан Респубиликасының тарқауы туралы

    1944- жылдың қараша айында Құлжа қаласында құрылған Шарқи Түркістан респубиликасы 1946- жылға келгенде үкіметтің ресми түрде тарағанын және бұдан былай Шыңжаң өлкесімен біріккен коалициялы үкімет құрмақ ниетін білдіре отырып, уақытша үкіметтің орган газеті “Азат Шарқи Түркістанда” арнайы мақала жариялаған-ды. Небәрі бір жарым жыл өмір сүрген Құлжадағы Шарқи Түркістан үкіметі, 1946- шы жылға келгенде ресми тоқтады. 1944- жылдың қараша айында уақытша үкімет жария етілген соң, үкіметтің орган газеті “Азат Шарқи Түркістан” деп аталды. Газет ұйғыр, қазақ, орыс, моңғол және қытай тілінде жарық көрді. Газеттің қазақша бөлімінде Бұқара ТЫШҚАНБАЕВ, Құрманалы ОСПАНҰЛЫ басшылық етті және газеттің редакция құрамында Әуесқан НАРЫНБАЙҰЛЫ, Рахметолла ӘПШЕҰЛЫ, Құрманбай ТОЛЫБАЙҰЛЫ, Әбдібек, Аладияр, Асанбай, Сырайыл, Қали қатарлы кісілер редактор, аудармашы,

  • Англияның Жоңғария қазақтарына озық соғыс қаруларын беруге талпынуы

    Қашқардағы Англия консулы  Англияның Қашқариядағы консуль қызметі 1881- жылдан кейін бастау алады. Англияның түпкі мақсаты Цин империясының солтүстік-батыс аймағы мен Түркістан (орталық азия) даласына өз ықпалын жүргізу еді. Бірақ, бұл тұста патшалық ресейдің де аймақтағы саяси ықпал күшін ескермеу мүмкін емес еді. Патшалық ресейдің әу бастағы мақсаты Түркістан аймағын ендей өтіп Үндістан арқылы телегей теңіз жолына шығу еді. Бірақ, Түркістан даласындағы Түркі хандықтары (Қазақ, тб) бұл мақсатты жүз жылдап кешіктіріп жатты. Ресей енді Түркістан даласын қиыр шығыстан айналып өтіп Қашқария арқылы Үндістанға ұласуды көздеді. Бірақ, ол тұста Қашқария мүлде жабық әлем еді. Дейтұрғанмен де жабық әлемнің түстік қапталынан Англия империясы да келіп үлгірді. Сосын не керек, бұл аймақ Ресен-Англия империясының

  • ӨЛКЕ ТАРИХЫ

    Минго жылнамасының 37- жылы 1-қаңтарда жарық көрген. (біздің жылнама бойынша, 1-қаңтар, 1948.ж) Кітап авторы: Полат Қадіри Кітапты шығарушы баспа: “Алтай” баспа үйі Полат Қадіри (Болат Қадір) 1919-жылы Шыңжаң өлкесі Құтыби ауданында дүниеге келген. 1949-жылы Үндістанға, 1957-жылы Түркияға қоныс аударған. 1940-жылы Шыңжаң институтының (қазіргі Шыңжаң унивеситеті) тіл-әдебиет бөлімін бітірген. 1940-1941-1945 жылдары өлкелік үкіметтің орган газеті “Шыңжаң газетінің” ұйғыр-қазақ бөлімдерінде жұмыс істеген. 1944-жылдың көктемінде қамауға алынған, 1945-жылы “Хан Тәңірі” журналында, 1946-1949 жылдар арасында “Алтай” баспа үйінде, 1947-1948 жылдары “Шыңжаң газетінің” ұйғыр-қазақ бөлімдерінде және 1947-1949 жылдары “Алтай” баспа үйі жағынан шығарылған “Ерік” газетінде жұмыс істеген. “Өлке тарихы” кітабы екі бөлімнен тұрады: Бірінші бөлімде, Шыңжаң өлкесінің ерте заманғы тарихы, шаруашылығы, мәдениеті, түркілердің тарихы, наным-сенімі

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: