|  |  |  |  |  | 

Тарих Тұлғалар Қазақ хандығына 550 жыл Қазақ шежіресі Әдеби әлем

ДӘСТЕМ САЛ ҚАРАБАСҰЛЫ

scale_600-1
Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы биылғы жылдың сәуір айында еліміздің бас газеті «Егем-
енді Қазақстан» газетінде жариялаған мақаласында туған жер тарихын, оның тәуел-сіздігі
мен бостандығы үшін күрескен тұлғалар есімін қайта жаңғыртуды ұсынды.
Осы ретте бүгінгі қазақ елінің солтүстігінде өмір сүрген ру-тайпалар тарихы осы күн-
ге дейін маман-тарихшылар назарынан тыс қалып келе жатқандығ белгілі. Бүгінгі жастар
түгіл ақсақалдардың өзі елдің кешегісі турал жарытып ештеңе айта алмайды. Оған оларды
кіналаудың өзі қиын сияқты. Кешегі кеңес үкіметі заманындағы қысаң саясат өткенімізді
білуге мұрша бермегендін қалай жасыра аламыз.
Қазақстанның солтүстігі мен Батыс Сібір өлкесі орта ғасырда біріңғай саяси-этника-
лық аумақ болған. Керейдің тайпасының Тайбұға әулеті негізін қалаған, тарихта «Сібір
хандығы» деп аталатын мемлекет аумағында тек керейлер ғана емес сонымен қатар уақ,
арғын,қыпшпқ тайпалары да мекен еткен. Қашлық немесе Искер(қазігі Тоболск қаласы)
және Шымғы Тура(қазіргі Түмен қаласынан алыс емес) қалаларын астана еткен Сібір
хандығы сол заманағы геосяси әрекеттеріне белсене араласқан. Ақыры «екі түйе сүйкенсе
арасында шыбын өледінің кебін киіп» Мәскеу мемлкеті мен Қазақ хандығы арасындағы
қам-қиғаш оқиғалардың нәтижесінде ХҮІІ ғасырдың басында өмір сүруін тоқтатты.
Сібір хандығы заманында бұл өлкеде талай тұлғалар ғұмыр кешкен. Бүгінгі қазақ бірін
білсе,бірін білмейді. Сондай бізге беймәлім бабамыз Дәстем сал Қарабасұлы. Қазақ
халқының XVII ғасырдың соңғы ширегі мен XVIII ғасырдың бірінші жартысында өмір
сүрген суырып салма әнші-ақын, күйші, композиторлары мен халық батырларының бірі.
Дәстем сал 1677 жылы – жылан жылы, наурыз айының басында қазіргі Солтүстік
Қазақстан облысының Жамбыл ауданындағы «Благовещенка» (Жекекөл) совхозына
қарасты орманды, көлді, көк шалғынды өте әсем қоныстардың бірі Гүлтөбеде Қарабас
батыр Толыбай сыншы ұлының отбасында дүниеге келіп, әкесінен еншіге алған мекені –
қазіргі Қорған облысының Петухово ауданындағы Өзентал деген қалың ағашты қыс-
тауында 1752 жылы – мешін жылы сәуір айында ауырып қайтыс болған.
Өлеңге де, соғысқа,
Бірдей боп жүрген бөрімін.
Толыбай сыншы баласы,
Қарабас ердің ұлымын,
Халқын жаудан қорғаған,
Жас сардардың бірімін.
Ұстаз болған өзіме,
Қожаберген ағамыз.
Ақындық пен ерлікке,
Баулыған сол данамыз.
Ағам аты – Ер Асқап,
Өз есімім – Дәстем сал.
Қызылжар* деген өңірде,
Мекенім менің Өзен тал.-дейді өзінің «Дәстемнама» деп аталатын дастанында.
Дәстем бала кезінде ауыл молдасы Кәрімнен оқып, хадимше хат таниды. Одан кейін
оны әкесі Қарабас би Самарқандтағы медресеге оқуға береді. Себебі, онда Қарабастың
әкесі атақты қолбасшы батыр Толыбай сыншының туған нағашысы Кіші Жүз Алшын
ішінде Әлім ұлынан шыққан Жалаңтөс баһадүр Сейітқұлұлының (өз тұсында Самарқанд
уәлаятын қоса билеген адам) немерелері ұстаз екен. Дәстем Самарқанд медресесін жақсы
оқып бітіріп, діни білім алып шығады. Бірақ медресе бітірген Қарабас батырдың өлеңші
баласының молда, не ишан, не иман болуына сол кездегі Еділ өзенінің батыс жағын
мекендейтін қалмақ шапқыншылары мен шығыстан Жоңғар қалмақ басқыншыларының
қазақ, ноғай, қарақалпақ халықтарына ешбір себепсіз жасаған жиі-жиі шабуылдары
мүмкіндік бермейді.

Дәстем ақын жігіт кезінде аталас туысы Тәшім батыр Сатыбалдыұлымен бірге сол
уақыттағы Үш жүздің ханы әз Тәукеге елшілік қызмет атқарады. Сонан соң ол әз Тәуке
хан Салқам Жәңгүрұлының ең даңқты әскербасыларының бірі болып қол басқарып,
дұшпардардың шабуылдарынан қорғауға белсене араласып, ірі-ірі ерліктермен зор
беделге ие болады.
1723 жылы жазда жоңғарлар қазақтың біраз жерлерін басып алғандығы белгілі.1734
жылы олар орыстарға қару – жараққа айырбастайды.. Елінен, жерінен айырылған қазақ
қосындары тек он жылдан кейін қайта оралып Дәстем Сал Қарабасұлы басқарған қол
Звериноголовск қамалын қоршауға алады. Орыстың жымысқы саясатын әбден меңгерген
қамал комендаты, шіркеудің попы және орыс көпестерді, саны басым қазақ әскерінен
қаймығып алдынан дәстүр бойынша нан мен тұз алып шығады.. «Звериноголовка
бүгіннен бастап бекініс те емес, казак-орыс станицасы да емес, қазақ пен орыс сауда
жасайтын базар, жәрмеңке орталығы орны болсын! Соған келісім – шарт жасайық, дос
болайық. Жер-су сіздердікі екенін мойындаймыз!»- деп жалынады. Бұған келіскен қазақ
рубасылары әскерін кейін қайтарыпты. Шарт жасасып, келісім-шартқа екі жағы да қол
қойыпты. Дәстем салдың талабы бойынша базар қазақ кенті мен орыс кентінің
аралығында болатын боп көрсетіледі. Звериноголовкада тәртіп орнату Амандос Ерменұлы
бастаған қазақ жасағына міндеттеліпті. Қазақша «Бағылан» аталған жәрмеңке күні кешеге
дейін екі халық арасындағы қарым-қатынасқа дәнекер болды.
Дәстемді ақындыққа, әншілікке, күйшілікке, балуандыққа, қолөнершілікке және
басқа да өнердің көптеген түрлерін меңгеруге баулыған оның ағасы Қожаберген жырау
екен. Бұл Дәстемнің ерлігі әйгілі қолбасшы-баһадүр Қожаберген жыраудың (1663-
1763ж.ж.) 1723 жылдың күзінде қазақ, ноғай, қарақалпақ, Сібір татарлары халықтарына
келген өте ауыр апатты өз көзімен көріп, жұртпен бірге зор қиыншылықты өз басынан
кешіргендігін шынайы түрде суреттеп шығарған «Елім-ай!» жырында кең орын алған.
Дәстем сал Қарабасұлының «Дәстемнама» хиссасын 1956 жылы 24-25-26 шілде күндері
қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Преснов ауданындағы Петровка (Баян) селосы-ның
тұрғыны, пенсионер-қарт, белгілі шежіреші Қожахмет Дәрібайұлынан жазып алған белгілі
қазақ ауыз әдебиетінің білгірі, дүниеден мезгілсіз кеткен Қаратай Биғожин. Қожа-хмет
ақсақал «Дәстемнама» жырын өз әкесі Дәрібай Малшыбайұлы әншіден жазып алыпты.
Көлемі 200 шумақ, «Дәстемнама» жырында қазақ жігіттерінің Ермак қанішердің
жорықтарына қарсылығы баяндалады. Дастанның бірталай шумақтарды баспасөз бетінде
тұңғыш рет «Орталық Қазақстан» газетінде, Жамбыл аудандық газетінде,Ахмет Бай-
тұрсынұлы атындағы Қостанай мемлекеттік университетінде шығатын «Жас өркен»
журналында жарияланды. Аталған екі газеттің де Қостанай оқырмандарына беймәлім
екендігін, ал жорналдың тиражының мардымсыз екендігін ескеріп «Біздің Қостанай» ар-
қылы оқырмандар назарына ұсынуды жөн көрдік.

Аманжол Күзембайұлы
тарих ғылымдарының докторы,профессор.

kerey.kz

Related Articles

  • «Отан тарихындағы тұлғалардың рөлі» атты ғылыми-теориялық конференция өтеді.

    Тәуелсіздік мерекесіне орай Ақмола облысы, Көкшетау қаласы, “Достар” мәдениет сарайында, «Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласын жүзеге асыру аясында Отан тарихындағы тұлғалардың рөлі» атты ғылыми-теориялық конференция өтеді. Шыңғысхан және одан кейінгі қазақ хандары дәуірінің қалыптасуына ықпал еткен тұғырлы тұлға Тұғырылханның өмір жолы мен ерлік іздері моңғол, парсы, түрік, қытай, орыс, жапон жазбаларында кезігіп қана қалмай, Марко Поло, А.Андреев, Н.А.Аристов, Г.Ф.Миллер, т.б. еңбектері арқылы да әлемге әйгілі. Тарихи тұлға – Тұғырылхан есімін көтеру Ел басының «Болашаққа бағдар: Рухани Жаңғыру», «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласы мен президентіміз Қ.Тоқаевтың «Алтын орданың 750 жылдығын мерекелеу» аясындағы үндеуіне сай қолға алынып отыр. Ұлы дала тұлғаларын көтеруде ҚР Білім және Ғылым минстрлігі Ш.Ш.Уәлиханов атындағы тарих

  • СӨЙЛЕ, ҚОБЫЗ!

    Құдай бұйыртса, ұлы жазушы Мұхтар Мағауин ағамыз келесі жылы мерейлі сексен жасқа толады. Арқалы ақын Ғалым Жайлыбай ағамыз күллі қазақ елін құдіретті қаламымен тамсандырып келе жатқан қабырғалы қаламгерге мынандай жыр жолдарын жолдапты. СӨЙЛЕ, ҚОБЫЗ! Мұхтар Мағауинге – Сөйле, Мұхтар Мағауин! Қарашаның ызғары – нұры тайған қарашық. Кісінеп тұр бесті айғыр үйірінен адасып. Қара қобыз сарыны мұхиттарға жанасып, Алты қырың беріде. бес құрылықтан әрі асып… Азынаса қу тақтай жүрекке ұғар тіл берді, Шыңғыс ханның құйқасы шымыр етіп үлгерді… … Армандының арманын замандардан зарлатып – Жалған күннің жалғанын Сізден өзге кім көрді?! Тоғыз қанат ақ орда қоңыр салқын деп қалдым, Қарашаның ызғары қай жағымнан кеп қалдың?.. Ішігіңіз, ағатай, Хандар киер бұлғыннан –

  • Шұбартаудан ауған “Бес қасқа”. 

    Сламбек Жумагали Қазақтың көрмеген қорлығы, тартпаған азабы бар ма? Бұндай тауқымет кешегі Кеңес дәурінде де тиылған жоқ. Абақ Керейдің ішіндегі Жастабан ұрпақтары Семей өңіріндегі Шұбартау ауданын өз ата қоныстары сайлайды. Тарихшылардың айтуына қарағанда Алтайдан Жобалай би азШахантай батыр Ер Жәнібекпен зөңгілес дос болған соң, осы Бақанас өзенінің бойын жайлай қоныстаныпты. Оның ішінде Жастабан ұрпақтары Бегімбет атанып, Бекназар-Қосай болып екі тармаққа бөлінеді. Осы маңды қоныстанған осы екі атаның баласы, бірінің ұпаны Шақантай, екіншісінікі Жобалай. Яғни,” Жондағы Жобалай елі”атанған. Шақантай батыр осы екі атаның Бас қолбасшысы болса, Жобалай би ақылман, әрі төбе биі болған. Жобалайдың әкксі Байсейітте тегін адам болмапты. Елдің айтысына қарағанда ол кісі де би, әрі батыр болған және елді

  • Керей мемлекетінің билеушісі Тоғрыл ханның Шыңғыс ханды тарих сахнасына көтеруі туралы тарихи мағлұматтар

    Тоғрыл зан Шыңғыс ханның әкесі Есугеймен анда болған Керей мемлекетінің ұлы билеушісі. Марқұз Бұйрық ханның бес ұлының бірі. Шамамен 1130 -1203 жылдар аралығында өмір сүрген. Хандық билік құрған жылдары 1168 – 1203 ж.ж. Тоғрыл хан билік құрған жылдары Керей мемлекеті ұлы Монғол үстіртіндегі сайын далада өзіндің саяси бағыт бағдар ұстанған және Еуразия құрлығына аты жайылған іргелі елге айналды. Орта ғвсырлардағы тарихшыларының жазба деректері бойынша сол кезде Керей мемлекетінің халық саны оған бағынышты рулар мен тайпаларды қосқанда тоғыз жүз мыңға дейін жеткен. Енді бір тарихи құжаттарда екі жүз мың жан болған деп жазылады. Олар ақылды хандарының арқасында алтын шатыр тіктіріп, алтын кеседен су ішкені жайында тамсана жазды. Сол заманда өте қуатты

  • Жақия қажы – имани жолдың жаршысы

    Аспанды әуелеп ұшқан қыран құс жылы ұясына қайтып оралды. Сары ауыз балапандары қанаттары қатаймағандықтан, мамық жайдан алысқа ұзай алар емес. Аналары қашан тамақ әкелгенше жанарларын көк аспанға қадап, ұзақ күткен еді. Ауызына тістеген қорегімен нәр жалғатып, балапандарының мәз-мәйрам болғанын көріп, аналық құс та қуанышқа бөленді. Осы бір жылы көріністерді ұзақтан бері қадағалап тұрған Жақия өмірде ізгілік атаулының қалай пайда болғанын ойлап, бас қатырды. Атасы айтып отыратын әңгіме де ойына оралды. Бүкіл жаһанды жаратқан бір Алла деген сөздің астарына үңілгісі келді. Бірақ, Жаратушы Құдай туралы кімнен сұрарын білмей тосылды. Жарытып айтар адам болса ше? Ауылдағы молдаға барайын десе, қазір олардың да қарасы азайды. Жоқтың қасы десе де болады. Молда атаулының соңына

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: