|  |  |  |  |  | 

Tarih Twlğalar Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi Ädebi älem

DÄSTEM SAL QARABASWLI

scale_600-1
Elbası Nwrswltan Äbişwlı biılğı jıldıñ säuir ayında elimizdiñ bas gazeti «Egem-
endi Qazaqstan» gazetinde jariyalağan maqalasında tuğan jer tarihın, onıñ täuel-sizdigi
men bostandığı üşin küresken twlğalar esimin qayta jañğırtudı wsındı.
Osı rette bügingi qazaq eliniñ soltüstiginde ömir sürgen ru-taypalar tarihı osı kün-
ge deyin maman-tarihşılar nazarınan tıs qalıp kele jatqandığ belgili. Bügingi jastar
tügil aqsaqaldardıñ özi eldiñ keşegisi tural jarıtıp eşteñe ayta almaydı. Oğan olardı
kinalaudıñ özi qiın siyaqtı. Keşegi keñes ükimeti zamanındağı qısañ sayasat ötkenimizdi
biluge mwrşa bermegendin qalay jasıra alamız.
Qazaqstannıñ soltüstigi men Batıs Sibir ölkesi orta ğasırda biriñğay sayasi-etnika-
lıq aumaq bolğan. Kereydiñ taypasınıñ Taybwğa äuleti negizin qalağan, tarihta «Sibir
handığı» dep atalatın memleket aumağında tek kereyler ğana emes sonımen qatar uaq,
arğın,qıpşpq taypaları da meken etken. Qaşlıq nemese Isker(qazigi Tobolsk qalası)
jäne Şımğı Tura(qazirgi Tümen qalasınan alıs emes) qalaların astana etken Sibir
handığı sol zamanağı geosyasi äreketterine belsene aralasqan. Aqırı «eki tüye süykense
arasında şıbın ölediniñ kebin kiip» Mäskeu memlketi men Qazaq handığı arasındağı
qam-qiğaş oqiğalardıñ nätijesinde HÜİİ ğasırdıñ basında ömir süruin toqtattı.
Sibir handığı zamanında bwl ölkede talay twlğalar ğwmır keşken. Bügingi qazaq birin
bilse,birin bilmeydi. Sonday bizge beymälim babamız Dästem sal Qarabaswlı. Qazaq
halqınıñ XVII ğasırdıñ soñğı şiregi men XVIII ğasırdıñ birinşi jartısında ömir
sürgen suırıp salma änşi-aqın, küyşi, kompozitorları men halıq batırlarınıñ biri.
Dästem sal 1677 jılı – jılan jılı, naurız ayınıñ basında qazirgi Soltüstik
Qazaqstan oblısınıñ Jambıl audanındağı «Blagoveşenka» (Jekeköl) sovhozına
qarastı ormandı, köldi, kök şalğındı öte äsem qonıstardıñ biri Gültöbede Qarabas
batır Tolıbay sınşı wlınıñ otbasında düniege kelip, äkesinen enşige alğan mekeni –
qazirgi Qorğan oblısınıñ Petuhovo audanındağı Özental degen qalıñ ağaştı qıs-
tauında 1752 jılı – meşin jılı säuir ayında auırıp qaytıs bolğan.
Öleñge de, soğısqa,
Birdey bop jürgen börimin.
Tolıbay sınşı balası,
Qarabas erdiñ wlımın,
Halqın jaudan qorğağan,
Jas sardardıñ birimin.
Wstaz bolğan özime,
Qojabergen ağamız.
Aqındıq pen erlikke,
Baulığan sol danamız.
Ağam atı – Er Asqap,
Öz esimim – Dästem sal.
Qızıljar* degen öñirde,
Mekenim meniñ Özen tal.-deydi öziniñ «Dästemnama» dep atalatın dastanında.
Dästem bala kezinde auıl moldası Kärimnen oqıp, hadimşe hat tanidı. Odan keyin
onı äkesi Qarabas bi Samarqandtağı medresege oquğa beredi. Sebebi, onda Qarabastıñ
äkesi ataqtı qolbasşı batır Tolıbay sınşınıñ tuğan nağaşısı Kişi Jüz Alşın
işinde Älim wlınan şıqqan Jalañtös bahadür Seyitqwlwlınıñ (öz twsında Samarqand
uälayatın qosa bilegen adam) nemereleri wstaz eken. Dästem Samarqand medresesin jaqsı
oqıp bitirip, dini bilim alıp şığadı. Biraq medrese bitirgen Qarabas batırdıñ öleñşi
balasınıñ molda, ne işan, ne iman boluına sol kezdegi Edil özeniniñ batıs jağın
mekendeytin qalmaq şapqınşıları men şığıstan Joñğar qalmaq basqınşılarınıñ
qazaq, noğay, qaraqalpaq halıqtarına eşbir sebepsiz jasağan jii-jii şabuıldarı
mümkindik bermeydi.

Dästem aqın jigit kezinde atalas tuısı Täşim batır Satıbaldıwlımen birge sol
uaqıttağı Üş jüzdiñ hanı äz Täukege elşilik qızmet atqaradı. Sonan soñ ol äz Täuke
han Salqam Jäñgürwlınıñ eñ dañqtı äskerbasılarınıñ biri bolıp qol basqarıp,
dwşpardardıñ şabuıldarınan qorğauğa belsene aralasıp, iri-iri erliktermen zor
bedelge ie boladı.
1723 jılı jazda joñğarlar qazaqtıñ biraz jerlerin basıp alğandığı belgili.1734
jılı olar orıstarğa qaru – jaraqqa ayırbastaydı.. Elinen, jerinen ayırılğan qazaq
qosındarı tek on jıldan keyin qayta oralıp Dästem Sal Qarabaswlı basqarğan qol
Zverinogolovsk qamalın qorşauğa aladı. Orıstıñ jımısqı sayasatın äbden meñgergen
qamal komendatı, şirkeudiñ popı jäne orıs köpesterdi, sanı basım qazaq äskerinen
qaymığıp aldınan dästür boyınşa nan men twz alıp şığadı.. «Zverinogolovka
büginnen bastap bekinis te emes, kazak-orıs stanicası da emes, qazaq pen orıs sauda
jasaytın bazar, järmeñke ortalığı ornı bolsın! Soğan kelisim – şart jasayıq, dos
bolayıq. Jer-su sizderdiki ekenin moyındaymız!»- dep jalınadı. Bwğan kelisken qazaq
rubasıları äskerin keyin qaytarıptı. Şart jasasıp, kelisim-şartqa eki jağı da qol
qoyıptı. Dästem saldıñ talabı boyınşa bazar qazaq kenti men orıs kentiniñ
aralığında bolatın bop körsetiledi. Zverinogolovkada tärtip ornatu Amandos Ermenwlı
bastağan qazaq jasağına mindettelipti. Qazaqşa «Bağılan» atalğan järmeñke küni keşege
deyin eki halıq arasındağı qarım-qatınasqa däneker boldı.
Dästemdi aqındıqqa, änşilikke, küyşilikke, baluandıqqa, qolönerşilikke jäne
basqa da önerdiñ köptegen türlerin meñgeruge baulığan onıñ ağası Qojabergen jırau
eken. Bwl Dästemniñ erligi äygili qolbasşı-bahadür Qojabergen jıraudıñ (1663-
1763j.j.) 1723 jıldıñ küzinde qazaq, noğay, qaraqalpaq, Sibir tatarları halıqtarına
kelgen öte auır apattı öz közimen körip, jwrtpen birge zor qiınşılıqtı öz basınan
keşirgendigin şınayı türde surettep şığarğan «Elim-ay!» jırında keñ orın alğan.
Dästem sal Qarabaswlınıñ «Dästemnama» hissasın 1956 jılı 24-25-26 şilde künderi
qazirgi Soltüstik Qazaqstan oblısı Presnov audanındağı Petrovka (Bayan) selosı-nıñ
twrğını, pensioner-qart, belgili şejireşi Qojahmet Däribaywlınan jazıp alğan belgili
qazaq auız ädebietiniñ bilgiri, dünieden mezgilsiz ketken Qaratay Biğojin. Qoja-hmet
aqsaqal «Dästemnama» jırın öz äkesi Däribay Malşıbaywlı änşiden jazıp alıptı.
Kölemi 200 şumaq, «Dästemnama» jırında qazaq jigitteriniñ Ermak qanişerdiñ
jorıqtarına qarsılığı bayandaladı. Dastannıñ birtalay şumaqtardı baspasöz betinde
twñğış ret «Ortalıq Qazaqstan» gazetinde, Jambıl audandıq gazetinde,Ahmet Bay-
twrsınwlı atındağı Qostanay memlekettik universitetinde şığatın «Jas örken»
jurnalında jariyalandı. Atalğan eki gazettiñ de Qostanay oqırmandarına beymälim
ekendigin, al jornaldıñ tirajınıñ mardımsız ekendigin eskerip «Bizdiñ Qostanay» ar-
qılı oqırmandar nazarına wsınudı jön kördik.

Amanjol Küzembaywlı
tarih ğılımdarınıñ doktorı,professor.

kerey.kz

Related Articles

  • AYYA SOFIYA NEGE MWRAJAYĞA AYLANDIRILDI?!?

    Ayya Sofiya aylanasındağı dauğa nükteni qoyu üşin onıñ 1934 jılı nelikten mwrajayğa aylandırılğanın bilmek läzim. Bügingi ahualmen ötkenge bağa beruge bolmaydı, sol uaqıttıñ şındığın bilu şart. Osman patşalığı 1-şi düniejüzilik soğısta jeñilgen soñ 30 qazan 1918 j. ataqtı “Mondros şartına” qol qoydı, bwl şart boyınşa Osman patşalığı jeñimpaz elderdiñ jeñisin moyındap, el biligin solarğa tapsırıp, is jüzinde ıdırap ketti. Osman patşalığı jeñimpaz eldermen Franciyanıñ astanası Parij mañındağı Sevr (Sevres) qalaşığında 10 tamız 1920 j. soñğı şartqa qol qoydı. “Sevr şartı” dep atalğan osı halıqaralıq qwjatqa jeñimpaz elder retinde: Britaniya imperiyası, Franciya, Italiya, Greciya, Japoniya, Armeniya, Bel'giya, Pol'şa, Portugalya, Hijaz patşalığı, Rumıniya, Serbiya, Çehiya, Horvatiya qol qoyıptı, jeñiliske wşırağan Osman patşalığı

  • Şonjınıñ Geo-Strategiyalıq Şındığı (saraptamalıq maqala)

    Bwl audan (Şonjı) qarasañız şekarağa tiip twr. Şekaranıñ künşığıs betinde atı qazzaqqa berilgen İle Qazaq Avtonomiyalı Oblısı bar (ekinşi sügiret). Onda jer qayısqan qalıñ qazaq twradı. Avtonrmiyalı oblıs ŞUAR’dan bwrın qwrılğan. Ortalığı Qwlja qalası (üşinşi sügirettegi 1-ge qarañız). Osı avtonomiyalı qazaq oblısına qazir segiz audan, bir qala töte qaraydı. Olar: KÜNES, NILQI, TOĞIZTARAU audandarı (üşinşi sügirettegi 5,6,9-ğa qarañız). Bwl üş audan İle añğarı men İle dariyasınıñ basına ornalasqan qazaq eñ köp, eñ irgeli qonıs tepken, tarihı öte tereñ, bayırğı qazaq jeri. Osı üş audan qazaqtarı 20- ğasır basında Orınborğa arnayı hat jazıp, Alaş baspasözin qoldap qarjı joldap, özderin de Alaştıñ alıstağı bir bölşegi sanağan-tın. Osı üş audan tıñ igerip, tam

  • Kenesarı Han men balası Sızdıq Swltan turalı derek Osman mwrağatınan

    Kenesarı Han men balası Sızdıq Swltan turalı derek Osman mwrağatınan kezdesui bek mümkin. Bwğan eşqanday da şübäñiz bolmasın. Birinşi sügiret, Osman elinde jarıq körgen “Basirat” (basîret) attı gazet. Ekinşi jäne üşinşi sügiret, Osman memleketinde jarıq körgen “Uaqıt” attı gazet. Törtinşi sügiret, Osman swltanı Äbdüläzizdiñ Qaşqariyağa kömekke jibergen äskeri qaru-jaraq, oq-därisinen bir parşa körinis. Kenesarı men Sızdıq Swltan turalı Osman derekteri şını kerek äli tolıq zerttelgen joq. Han Kenesarınıñ wlt-azattıq köterilisin Qazaqstan aymaqtarımen şektep bölip qarau eñ ülken qatelik sanaladı. Han Kene men Şığıs Türkistandağı qazaq, wyğır, dwñğan köterilisteri arasındağı sayasi, äskeri qatınastar turalı derek te qıtay mwrağatında kömuli jatır. Onda Şäueşek, Qwlja jäne Ürimji qalalarındağı qazaqtardıñ Han Kenemen jäne keyingi

  • Marat Bäydildawlı (Toqaşbaev): QARADALA ATAUI QALPINA KELTİRİLSE…

    Jazuşı-publicist Wyğır audanında qazaq-wyğır jastarı arasında janjal şığıp, töbeleske wlasqanın, arasında jaraqat alğandar bar ekendigin estip öte qapa boldım. Bwl söz joq, ideologiyalıq jwmıstardıñ olqılığı dep oylaymın. Jalpı wyğır halqına jappay qara boyau jağuğa bolmaydı. Olar da özinşe bir halıq, tuıs halıq, türki halqı, mwsılman halqı. Negizgi mekeni qazirgi Qıtay jerinde. Wyğır halqı birneşe ğasırdan beri öz täuelsizdigi üşin küresip keledi. Sayasi twrğıdan aşıqtan aşıq olardı qoldauğa qwqımız joq bolsa da, öz basım iştey mwsılman bauırlarımız ğoy, öz aldına el bolıp ketse ğoy dep tileymin. Wyğır halqınıñ eñbekqorlığı men mädenietine, tili men dästürine qwrmetimiz ülken. Birqatar wyğır qalamgerleriniñ şığarmaların qazaq tiline audaruğa atsalısqannan bolar wyğırşa da täp-täuir söyley alamın. Biraq

  • AHAÑ men JAHAÑ SALĞAN AZATTIQ JOLI

     «Qazaq» gazetine –107 jıl JWMAT ÄNESWLI                                                                                                                       TARIHI POVEST'                                                                                       

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: