|  |  |  |  |  | 

Tarih Twlğalar Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi Ädebi älem

DÄSTEM SAL QARABASWLI

scale_600-1
Elbası Nwrswltan Äbişwlı biılğı jıldıñ säuir ayında elimizdiñ bas gazeti «Egem-
endi Qazaqstan» gazetinde jariyalağan maqalasında tuğan jer tarihın, onıñ täuel-sizdigi
men bostandığı üşin küresken twlğalar esimin qayta jañğırtudı wsındı.
Osı rette bügingi qazaq eliniñ soltüstiginde ömir sürgen ru-taypalar tarihı osı kün-
ge deyin maman-tarihşılar nazarınan tıs qalıp kele jatqandığ belgili. Bügingi jastar
tügil aqsaqaldardıñ özi eldiñ keşegisi tural jarıtıp eşteñe ayta almaydı. Oğan olardı
kinalaudıñ özi qiın siyaqtı. Keşegi keñes ükimeti zamanındağı qısañ sayasat ötkenimizdi
biluge mwrşa bermegendin qalay jasıra alamız.
Qazaqstannıñ soltüstigi men Batıs Sibir ölkesi orta ğasırda biriñğay sayasi-etnika-
lıq aumaq bolğan. Kereydiñ taypasınıñ Taybwğa äuleti negizin qalağan, tarihta «Sibir
handığı» dep atalatın memleket aumağında tek kereyler ğana emes sonımen qatar uaq,
arğın,qıpşpq taypaları da meken etken. Qaşlıq nemese Isker(qazigi Tobolsk qalası)
jäne Şımğı Tura(qazirgi Tümen qalasınan alıs emes) qalaların astana etken Sibir
handığı sol zamanağı geosyasi äreketterine belsene aralasqan. Aqırı «eki tüye süykense
arasında şıbın ölediniñ kebin kiip» Mäskeu memlketi men Qazaq handığı arasındağı
qam-qiğaş oqiğalardıñ nätijesinde HÜİİ ğasırdıñ basında ömir süruin toqtattı.
Sibir handığı zamanında bwl ölkede talay twlğalar ğwmır keşken. Bügingi qazaq birin
bilse,birin bilmeydi. Sonday bizge beymälim babamız Dästem sal Qarabaswlı. Qazaq
halqınıñ XVII ğasırdıñ soñğı şiregi men XVIII ğasırdıñ birinşi jartısında ömir
sürgen suırıp salma änşi-aqın, küyşi, kompozitorları men halıq batırlarınıñ biri.
Dästem sal 1677 jılı – jılan jılı, naurız ayınıñ basında qazirgi Soltüstik
Qazaqstan oblısınıñ Jambıl audanındağı «Blagoveşenka» (Jekeköl) sovhozına
qarastı ormandı, köldi, kök şalğındı öte äsem qonıstardıñ biri Gültöbede Qarabas
batır Tolıbay sınşı wlınıñ otbasında düniege kelip, äkesinen enşige alğan mekeni –
qazirgi Qorğan oblısınıñ Petuhovo audanındağı Özental degen qalıñ ağaştı qıs-
tauında 1752 jılı – meşin jılı säuir ayında auırıp qaytıs bolğan.
Öleñge de, soğısqa,
Birdey bop jürgen börimin.
Tolıbay sınşı balası,
Qarabas erdiñ wlımın,
Halqın jaudan qorğağan,
Jas sardardıñ birimin.
Wstaz bolğan özime,
Qojabergen ağamız.
Aqındıq pen erlikke,
Baulığan sol danamız.
Ağam atı – Er Asqap,
Öz esimim – Dästem sal.
Qızıljar* degen öñirde,
Mekenim meniñ Özen tal.-deydi öziniñ «Dästemnama» dep atalatın dastanında.
Dästem bala kezinde auıl moldası Kärimnen oqıp, hadimşe hat tanidı. Odan keyin
onı äkesi Qarabas bi Samarqandtağı medresege oquğa beredi. Sebebi, onda Qarabastıñ
äkesi ataqtı qolbasşı batır Tolıbay sınşınıñ tuğan nağaşısı Kişi Jüz Alşın
işinde Älim wlınan şıqqan Jalañtös bahadür Seyitqwlwlınıñ (öz twsında Samarqand
uälayatın qosa bilegen adam) nemereleri wstaz eken. Dästem Samarqand medresesin jaqsı
oqıp bitirip, dini bilim alıp şığadı. Biraq medrese bitirgen Qarabas batırdıñ öleñşi
balasınıñ molda, ne işan, ne iman boluına sol kezdegi Edil özeniniñ batıs jağın
mekendeytin qalmaq şapqınşıları men şığıstan Joñğar qalmaq basqınşılarınıñ
qazaq, noğay, qaraqalpaq halıqtarına eşbir sebepsiz jasağan jii-jii şabuıldarı
mümkindik bermeydi.

Dästem aqın jigit kezinde atalas tuısı Täşim batır Satıbaldıwlımen birge sol
uaqıttağı Üş jüzdiñ hanı äz Täukege elşilik qızmet atqaradı. Sonan soñ ol äz Täuke
han Salqam Jäñgürwlınıñ eñ dañqtı äskerbasılarınıñ biri bolıp qol basqarıp,
dwşpardardıñ şabuıldarınan qorğauğa belsene aralasıp, iri-iri erliktermen zor
bedelge ie boladı.
1723 jılı jazda joñğarlar qazaqtıñ biraz jerlerin basıp alğandığı belgili.1734
jılı olar orıstarğa qaru – jaraqqa ayırbastaydı.. Elinen, jerinen ayırılğan qazaq
qosındarı tek on jıldan keyin qayta oralıp Dästem Sal Qarabaswlı basqarğan qol
Zverinogolovsk qamalın qorşauğa aladı. Orıstıñ jımısqı sayasatın äbden meñgergen
qamal komendatı, şirkeudiñ popı jäne orıs köpesterdi, sanı basım qazaq äskerinen
qaymığıp aldınan dästür boyınşa nan men twz alıp şığadı.. «Zverinogolovka
büginnen bastap bekinis te emes, kazak-orıs stanicası da emes, qazaq pen orıs sauda
jasaytın bazar, järmeñke ortalığı ornı bolsın! Soğan kelisim – şart jasayıq, dos
bolayıq. Jer-su sizderdiki ekenin moyındaymız!»- dep jalınadı. Bwğan kelisken qazaq
rubasıları äskerin keyin qaytarıptı. Şart jasasıp, kelisim-şartqa eki jağı da qol
qoyıptı. Dästem saldıñ talabı boyınşa bazar qazaq kenti men orıs kentiniñ
aralığında bolatın bop körsetiledi. Zverinogolovkada tärtip ornatu Amandos Ermenwlı
bastağan qazaq jasağına mindettelipti. Qazaqşa «Bağılan» atalğan järmeñke küni keşege
deyin eki halıq arasındağı qarım-qatınasqa däneker boldı.
Dästemdi aqındıqqa, änşilikke, küyşilikke, baluandıqqa, qolönerşilikke jäne
basqa da önerdiñ köptegen türlerin meñgeruge baulığan onıñ ağası Qojabergen jırau
eken. Bwl Dästemniñ erligi äygili qolbasşı-bahadür Qojabergen jıraudıñ (1663-
1763j.j.) 1723 jıldıñ küzinde qazaq, noğay, qaraqalpaq, Sibir tatarları halıqtarına
kelgen öte auır apattı öz közimen körip, jwrtpen birge zor qiınşılıqtı öz basınan
keşirgendigin şınayı türde surettep şığarğan «Elim-ay!» jırında keñ orın alğan.
Dästem sal Qarabaswlınıñ «Dästemnama» hissasın 1956 jılı 24-25-26 şilde künderi
qazirgi Soltüstik Qazaqstan oblısı Presnov audanındağı Petrovka (Bayan) selosı-nıñ
twrğını, pensioner-qart, belgili şejireşi Qojahmet Däribaywlınan jazıp alğan belgili
qazaq auız ädebietiniñ bilgiri, dünieden mezgilsiz ketken Qaratay Biğojin. Qoja-hmet
aqsaqal «Dästemnama» jırın öz äkesi Däribay Malşıbaywlı änşiden jazıp alıptı.
Kölemi 200 şumaq, «Dästemnama» jırında qazaq jigitteriniñ Ermak qanişerdiñ
jorıqtarına qarsılığı bayandaladı. Dastannıñ birtalay şumaqtardı baspasöz betinde
twñğış ret «Ortalıq Qazaqstan» gazetinde, Jambıl audandıq gazetinde,Ahmet Bay-
twrsınwlı atındağı Qostanay memlekettik universitetinde şığatın «Jas örken»
jurnalında jariyalandı. Atalğan eki gazettiñ de Qostanay oqırmandarına beymälim
ekendigin, al jornaldıñ tirajınıñ mardımsız ekendigin eskerip «Bizdiñ Qostanay» ar-
qılı oqırmandar nazarına wsınudı jön kördik.

Amanjol Küzembaywlı
tarih ğılımdarınıñ doktorı,professor.

kerey.kz

Related Articles

  • Şwbartaudan auğan “Bes qasqa”. 

    Slambek Jumagali Qazaqtıñ körmegen qorlığı, tartpağan azabı bar ma? Bwnday tauqımet keşegi Keñes däurinde de tiılğan joq. Abaq Kereydiñ işindegi Jastaban wrpaqtarı Semey öñirindegi Şwbartau audanın öz ata qonıstarı saylaydı. Tarihşılardıñ aytuına qarağanda Altaydan Jobalay bi azŞahantay batır Er Jänibekpen zöñgiles dos bolğan soñ, osı Baqanas özeniniñ boyın jaylay qonıstanıptı. Onıñ işinde Jastaban wrpaqtarı Begimbet atanıp, Beknazar-Qosay bolıp eki tarmaqqa bölinedi. Osı mañdı qonıstanğan osı eki atanıñ balası, biriniñ wpanı Şaqantay, ekinşisiniki Jobalay. YAğni,” Jondağı Jobalay eli”atanğan. Şaqantay batır osı eki atanıñ Bas qolbasşısı bolsa, Jobalay bi aqılman, äri töbe bii bolğan. Jobalaydıñ äkksi Bayseyitte tegin adam bolmaptı. Eldiñ aytısına qarağanda ol kisi de bi, äri batır bolğan jäne eldi

  • Kerey memleketiniñ bileuşisi Toğrıl hannıñ Şıñğıs handı tarih sahnasına köterui turalı tarihi mağlwmattar

    Toğrıl zan Şıñğıs hannıñ äkesi Esugeymen anda bolğan Kerey memleketiniñ wlı bileuşisi. Marqwz Bwyrıq hannıñ bes wlınıñ biri. Şamamen 1130 -1203 jıldar aralığında ömir sürgen. Handıq bilik qwrğan jıldarı 1168 – 1203 j.j. Toğrıl han bilik qwrğan jıldarı Kerey memleketi wlı Monğol üstirtindegi sayın dalada özindiñ sayasi bağıt bağdar wstanğan jäne Euraziya qwrlığına atı jayılğan irgeli elge aynaldı. Orta ğvsırlardağı tarihşılarınıñ jazba derekteri boyınşa sol kezde Kerey memleketiniñ halıq sanı oğan bağınıştı rular men taypalardı qosqanda toğız jüz mıñğa deyin jetken. Endi bir tarihi qwjattarda eki jüz mıñ jan bolğan dep jazıladı. Olar aqıldı handarınıñ arqasında altın şatır tiktirip, altın keseden su işkeni jayında tamsana jazdı. Sol zamanda öte quattı

  • Jaqiya qajı – imani joldıñ jarşısı

    Aspandı äuelep wşqan qıran qws jılı wyasına qaytıp oraldı. Sarı auız balapandarı qanattarı qataymağandıqtan, mamıq jaydan alısqa wzay alar emes. Anaları qaşan tamaq äkelgenşe janarların kök aspanğa qadap, wzaq kütken edi. Auızına tistegen qoregimen när jalğatıp, balapandarınıñ mäz-mäyram bolğanın körip, analıq qws ta quanışqa bölendi. Osı bir jılı körinisterdi wzaqtan beri qadağalap twrğan Jaqiya ömirde izgilik ataulınıñ qalay payda bolğanın oylap, bas qatırdı. Atası aytıp otıratın äñgime de oyına oraldı. Bükil jahandı jaratqan bir Alla degen sözdiñ astarına üñilgisi keldi. Biraq, Jaratuşı Qwday turalı kimnen swrarın bilmey tosıldı. Jarıtıp aytar adam bolsa şe? Auıldağı moldağa barayın dese, qazir olardıñ da qarası azaydı. Joqtıñ qası dese de boladı. Molda ataulınıñ soñına

  • Bağılan bi.

    Altın Orda handığındağı memleket qayratkerleriniñ biri. Ol Tobıl özeni boyın mekendepti. Obağan özeniniñ Tobılğa qwyar jerinde Bağılan to- ğayı, Bağılan talı, Bağılan qara suı, Bağılan köli, Bağılan tomarı, Bağı- lan qıstauı, Bağılan şoğı, Bağılan özegi degen jer — su attarı bor. Bağılan bahadür qartayıp, öz esimimen atalatın toğaydı mekendeytin öz aulında auırıp qaytıs bolıptı. Onıñ süyegi Tobıl özeniniñ jarqabağına jerlengen. Bağılan bidiñ Bopay esimdi äyelinen Arhat, Farhat, Sarımwrat attı wldarı düniege keledi. Farhat batırdıñ Gülandam esimdi äyelinen Ta- naş, Abbas, Manas tuadı. Osı küngi Qostanay oblısınıñ Meñdiqara, Wzın- köl audandarın, Soltüstik Qazaqstan oblısınıñ jäne Qazaqstannıñ basqa da jerlerin mekendeytin Aşamaylı Kereyler osı Tanaştıñ wrpaqtarı. Tanaş Altın Orda handığınıñ körnekti adamdarınıñ

  • Sibir handığı nemese kerey Toğırwl hannıñ wrpağı Taybwğa äuletteri bilik qwrğan memlekettiñ qilı tağdırı men tarihi arenadan joğaluı

    Tarlan tarihtıñ bizge beymälim twstarı köp, aqiqatı aşılmağan jäne äli künge deyin qwpiya paraqtarınan özindik orın alğan Taybwğa äuletteriniñ orta ğasırlarda bilik qwrğan jwrtı Sibir ölkesi nemese Sibir jwrtı ekendigi barşamızğa ayan. Kerey Toğrıl hannıñ Ükiden (keybir şejire añızdarda Wyqı deydi, al qıtay derekterinde Toğrıl hannıñ bir wlınıñ esimi Oyhu) tuğan nemeresi Taybwğa bwl aymaqta on üşinşi ğasırdıñ birinşi jartısında inisi Tayşıqpen birge Kerey handığınan qalğan bir qauım eldi soñına ertip öz aldına jeke handıq qwrıp jer kölemi orasan zor aumaqqa biligin jürgizdi. Şıñğıs han imperiyasınıñ wlan-ğayır Euraziya keñistiginde bilik qwrğan däuirinde osı imperiyağa täueldi jeke öz aldına memlekettik qwrılımı bar el bolğan Taybwğa dinastiyası nemese Taybwğa jwrtınıñ tarih sahnasına

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: