|  | 

kerey.kz TV

تۇعىرىل – وڭ حان

 
شىڭعىس حان اتقا مىنەر قارساڭدا كەرەي – ۇلى دالاداعى ەڭ
ۇلكەن، سانى دا باسىم تايپا بولعان. ەسكىلىكتى زەرتتەگەن كەيبىر ورىس
وقىمىستىلارى ىلكىدە، XI عاسىردا كەرەيلەر توعىز ءجۇز مىڭنىڭ
توڭىرەگىندە، ياعني ميلليونعا جۋىق بولدى دەپ بىلەدى.

ءراشيد-اد-ديننىڭ ايتقانى بار. ەجەلگى زاماننان باستاپ كەرەيلەر حالقىنىڭ كوپتىگىمەن، اسكەرىنىڭ قۋاتىمەن جانە حاندارىنىڭ اتاق-داڭقىمەن ءماشھۇر بولدى دەگەن. ارعى تاريحى عۇن داۋىرىنەن باستالاتىن كەرەي قاۋىمى XI عاسىردا ۇلى دالا كوشپەندىلەرىن قايتا بىرىكتىرگەن، قىتاي تاريحناماسىندا تسزۋبۋ (رۋ-تايپالار) بىرلەستىگى اتانعان جاڭا تۇرىك قاعاناتى – توعىز-تاتار ۇلىسىنىڭ ۇيىتقىسى بولعانى ءمالىم.

بۇل كەزدەگى باستى دۇشپان – تەرىستىك قىتايدا بيلىك قۇرىپ وتىرعان قيدان-لاۋو يمپەرياسى بولاتىن. الماعايىپ ۇزاق مايداننان سوڭ، كونفەدەراتسيا كەيىپتى ۇلكەن ۇلىس ىدىرايدى، بىراق دالايحان موعۇز باستاعان كەرەي جۇرتى اۋىر كۇرەسىن ودان ءارى جالعاستىرىپتى. اقىرى، ءبىر جاقتان قيدان، ەكىنشى تاراپتان تاڭعۇت قىسپاققا العان كەرەي ۇلىسى دا قيراپ جەڭىلەدى، تۇتقىنعا تۇسكەن دالايحان ازاپتى ولىمگە كەسىلەدى (1100) . بۇل – بارلىق باقىتسىزدىقتىڭ باسى عانا ەكەن. ەلدىڭ ەڭسەسىن قايتا كوتەرگەن سارى حان، ودان سوڭعى بوشاۋجى، مارقۇز-بۇيرىق حاندار ەندى اعايىنداس جۇرتپەن جاعالاسۋعا ءماجبۇر بولادى. كەرەي ەجەلگى ەلدىگىن ساقتاعانىمەن، بۇرىنعى ايدىنىنا جەتە المايدى، جەڭىس پەن جەڭىلىس الما-كەزەك تۇسەدى. مىنە، وسى تىنىمسىز مايدان داۋىرىندە دۇنيەگە كەلگەن تۇعىرىل – بۇرناعى دالايحان موعۇز اۋلەتى، كەيىنگى مارقۇز-بۇيرىق حاننىڭ نەمەرەسى بولاتىن.
بۇل كەزدەگى كەرەي قونىسى دا ۇلان-بايتاق. باتىستا قاڭعاي
القابىنان – شىعىستا كەنتەيدىڭ ەتەگىنە دەيىنگى ارالىق; تەرىستىكتە
سەلەڭگى وزەنىنىڭ جوعارعى اعىسىنان – كەلۇرەننىڭ باستاۋىنا دەيىن،
ارالىقتا ورحۇن، تولى وزەندەرىنىڭ ۇزىنا بويى، ورتالىق ايماقتاعى
وڭعى وزەنىن ورلەي كەلە، تۇستىكتە، ەجەلگى تۇرىك جاسىل-وزەن اتاعان
سارى-وزەن حۋاڭحەنىڭ ۇلكەن ءيىنى وردوسقا دەيىنگى قانشاما جەر.
كەرەي ۇلىسىنىڭ قۇتتى ۇيىعى – ءبىزدىڭ نەشە مىڭ جىلدىق
تاريحىمىزدىڭ كۋاسى، ارىدا ۇلى تۇرىك قاعاناتىنىڭ بەرەكەلى
بايتاعى بولعان وردا-بالىق قالاسى، كەيىندە ۇلۇع ۇلىس تۋ تىككەن
قاراقورىم قالاسى ورناعان قاتىن-بالىق، ول ەكەۋى دە قيراپ، توزعان
بۇگىنگى كۇنى كۇل-تەگىن مەن بىلگە-قاعان ەسكەرتكىشتەرى ساقتالىپ
تۇرعان قاسيەتتى ورحۇن وزەنىنىڭ بويىنداعى، اينالاسى ات شاپتىرىم،
قارا توپىراق، كوك شالعىندى كيەلى القاپ ەكەن. كەرەي حاندارىنىڭ
باس ورداسى ۇنەمى وسى وڭىردەن اۋماعان. قۇرجاقۇز-بۇيرىق حان وردا-
بالىقتا وتىردى دەپ جازعان ءراشيد-ءاد-دين.
كەرەيلەر شىعىستا قياتپەن، باتىستا نايمانمەن، تەرىستىك تاراپتا
مەركىتپەن، الىس تۇستىكتە اتاسى باسقا تاڭعۇتپەن، تۇستىك-شىعىستا
وڭعىتپەن شەكتەسكەن.
ءراشيد-ءاد-دين بۇل كەزدەگى كەرەي تايپاسى ۇلكەن-ۇلكەن التى رۋعا
بولىنەتىن ەدى دەپ جازادى. بۇلار: كەرەيت، جىرقىن، قوڭقايىت،
ساقايىت، تۇماۋىت جانە البات اتالادى. («تۇگەل تاريحتىڭ» تاعى ءبىر
تۇسىندا وسىعان ۇستەمە رەتىندە قىرقۇن رۋى تۇر، بىراق بۇل ۇلكەن اتا
ىشىندەگى كىشى بۇتاق بولۋى دا ىقتيمال.) بۇكىل تايپاعا ءوز ەسىمىن
بەرگەن، نەمەسە باستى اتاۋدى يەلەنگەن جەتەكشى رۋ – كەرەيت ەكەن.

كەرەي (كوپشە، جيناقتى تۇلعاسى – كەرەيت) اتاۋىنىڭ شىعۋ تەگى
تۋرالى ارقيلى جورامال بار. ءراشيد-ءاد-دين كەلتىرگەن اڭىز
بويىنشا، باياعى زاماندا ءبىر پاتشانىڭ جەتى ۇلى بولىپتى،
بۇلاردىڭ ءبارىنىڭ دە ءتۇسى كەر، ياعني قۇباقان ەكەن.

مارقۇز-بۇيرىق حاننىڭ قۇرجاقۇز-بۇيرىق جانە گورحان دەگەن
ەكى ۇلى بولىپتى. قۇرجاقۇز-بۇيرىقتىڭ ۇلكەن ۇلى – تۇعىرىل
كەيىندە وڭ حان اتانعان، شىڭعىس حاننىڭ اكەسى ەسۋگەي-باحادۇرمەن
اندا بولعان، شىڭعىس حاننىڭ وزىنە وكىل اكە بولعان كەرەي ءامىرى.
تۇعىرىل – تۇركى تىلىندە جانە كەرەي لۇعاتىندا اڭىزدىق قىران قۇس ەسىمى، دەپ جازادى ءراشيد-اد-دين. سۇڭقار كەيىپتەس، تۇمسىعى مەن شەڭگەلى بولاتتاي، ءبىر ۇشقاندا توپىرلاتىپ، ەكى ءجۇز-ۇش ءجۇز قۇستى قاباتىنان جايقايدى، بىراق ءوزىن ەشكىم كورمەگەن، الدە شىن، الدە لاقاپ دەپ دايەكتەيدى.

ماحمۇد قاشعاريدىڭ “ديۋاني لۇعات ات-تۇرىك” (تۇركى ءتىلىنىڭ جيناعى) ەڭبەگى
تۇعىرىل – جىرتقىش قۇس، مىڭ ۇيرەكتى ءولتىرىپ، بىرەۋىن عانا جەيدى.

باستاپقى ءبىر مۇراتى ورنىنا كەلىپ، بورتەمەن قوسىلعاننان كەيىن تەمۋجىن تۇعىرىل حاننىڭ عۇزىرىنا بارۋعا بەكىنەدى. «تۇعىرىل حان باعزىدا اكەمىزگە اندا بولعان ەدى، ەسەبى، مەنى دە بالاسىنداي قابىل الۋعا تيىس، – دەپتى. – مەن دە ونىڭ قاجەتىنە جارايتىن شىعارمىن»، – دەيدى سودان سوڭ ءوزىن بەكىتىپ. كەيىندە وڭ حان اتانعان تۇعىرىل بۇل كەزدە كەڭبايتاق ۇلى دالانىڭ جارىم جەرىن ۇستانىپ وتىرعان كەرەي جۇرتىنىڭ ءامىرى بولاتىن.
«اكەڭ ولسە ءولسىن، اكەڭدى كورە قالعان ولمەسىن» دەمەكشى، تەمۇجىننىڭ
ساپارى ءساتتى بولىپ شىعادى. پانا تۇتا بارعان اكەسىنىڭ كونە «انداسى»
تۇعىرىل حان اعىنان جارىلىپ:
مىناۋ بۇلعىن ىشىكتىڭ،
قولقاسىنا جارامىن.
بىتىراعان ەلىڭنىڭ،
باسىن قوسا الارمىن.
قارا بۇلعىن ىشىكتىڭ،
قارىمجىسىن قايتارام.
توزىپ جۇرگەن ەلىڭدى،
تۇتاستىرام قايتادان. – دەپ ۋادە بەرەدى.

مونعول يمپەرياسىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋشىلەر: شىڭعىس قاعاننىڭ العاش ادام بولىپ، ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ، كۇيزەلگەن ەلىن بۇتىندەپ، كۇيرەگەن جۇرتىن جيناعاندا دەم بەرىپ، دەمەۋ بولعان وسى تۇعىرىل حان دەيدى.
اتاقتى كەرەي كوكەش باقسىنىڭ حان شىڭعىسقا قاراتىپ ايتاتىن:
تاڭىردەن سۋات الدىڭ،
تۇعىرىلدان قۋات الدىڭ،
نايماننان حاتشى الدىڭ،
كەرەيدەن باقسى الدىڭ،
قوڭىراتتان اقىل الدىڭ،
جالايىردان باتىر الدىڭ،
مەركىتتەن قاتىن الدىڭ، – دەيتىن تولعاۋىندا ءدۇيىم تاريحتىڭ سىرى جاتىر.
تۇعىرىل حان 1130 جىلى تۋعان. شىڭعىستان 32 جاس ۇلكەن. ەسۋكەيدىڭ سەرت بايلاسقان دوسى. سەبەبى، ەسۋكەيدىڭ اتاسى امبىعايدى، تۇعىرىلدىڭ اتاسى مارعۇزدى تاتارلار مەن جۇرجىندەر ۇستاپ الىپ، التىن ەلىنىڭ پاتشاسىنىڭ قولىنا تاپسىرعان. التىن حانى ولاردى اعاش ەسەككە شەگەلەپ ولتىرگەن. ونىڭ سىرتىندا تۇعىرىلدىڭ اكەسى قۇرشاقۇز بۇيرىق پەن ەسۋكەيدىڭ اكەسى قابىل دوس بولعان.
«ساسپا، بالام، – دەيدى، تۇعىرىل حان: – اكەڭ جاقسى ادام ەدى، ارۋاعى ريزا بولسىن، مىنا مەنىڭ ۇلىم سەنگۇن ىشىمنەن شىقسا، سەن سىرتىمنان شىققان ۇلىم ەمەسسىڭ بە. قايدا ول قاڭعىعان مەركىتتەر!. ساقالىنان سۇيرەپ ساباسىنا تۇسىرەيىن!» – دەپ اتقا قونىپ، تەمۋجيننىڭ شايقالعان شاڭىراعىن تىكتەپ بەرگەن ەكەن. وسى وقيعا جايلى مونعولدىڭ «قۇپيا شەجىرەسىندە»، «التىن شەجىرەسىندە»، راشيد-اد-ءديننىڭ تاريحي شىعارمالارىندا ايتىلادى. بۇل وقيعا 1180 جىلى بولعان.
1190 جىلى تۇعىرىل حان، تەمۇجين، جامۋقا ۇشتىگى اتقا قونىپ تاتار-مەركىتتى تىنىشتاندىرادى. وسى جورىقتا جامۋقا مەن تەمۇجين بارلىق بۇقاراسىن سارقىپ ءجۇرىپ 20 مىڭ اسكەر ارەڭ شىعارعاندا، تۇعىرىل حان قينالماي-اق ءبىر ءوزى 20 مىڭ قولدى باستاپ كەلگەن. وسى جولى التىن ەلىنىڭ يمپەراتورى تۇعىرىلعا «ۋاڭ حان» دەگەن اتاق بەرەدى. بۇل اتاق ارتىنان حاننىڭ ەسىمىنە اينالىپ كەتكەن جايى بار. تەگى يتاليان جيھانگەر ماركو پولو: «الەمگە اتتى ايگىلى، اسىرەسە ەۋروپالىقتار قاتتى اسەرلەنەتىن شىعىستاعى «يوان پوپ» دەگەنىمىز وسى «ۋاڭ حان»» دەپ جازادى. ورىس جىلنامالارىندا «ۆان حان» دەگەن اتپەن بەلگىلى.
زامان وتە كەلە تۇعىرىل حاندا شىڭعىسپەن شايقاسىپ جەڭىلەدى. جان ساۋعالاپ باتىستاعى نايمان حاندىعىنا بارا جاتقاندا شەكارا كۇزەتىندە تۇرعان قاراۋىلدار قولىنان قازا تابادى. ءولى باستىڭ اتاقتى كەرەي تۇعىرىل حاننىڭ مۇردەسى ەكەنىن تانىعان نايماننىڭ دايىن حانى ونى كۇمىسپەن كۇپتەتىپ، ءوزىنىڭ التىن تاعىنىڭ ۇستىنە قويىپ ازا تۇتادى. بۇل 1204 جىلى بولعان وقيعا. سول ساتتەن بۇگىنگە جەتكەن جوقتاۋ بار. وندا:
ۋا، تۇعىرىل، تۇعىرىل،
ايباتتى الىپ حان ەدىڭ،
داڭقىڭ كەتكەن الەمگە،
اتاعى زور جان ەدىڭ،
قۇتلىق اجە وسىرگەن،
بۇيرىقتان تۋعان دانا ەدىڭ…، – دەگەن جىر جولدارى بار.
قۇدايدىڭ قۇدىرەتى-اي، كۇللى نايمان ازا تۇتىپ جاتسا الگى ولگەن حاننىڭ باسى ىرجىڭ-ىرجىڭ ەتىپ كۇلىپتى. بۇنى جامان ىرىمعا جورىعان ەكەن. اقىرى ول دا راس بولدى.
تۇعىرىلدىڭ ءىنىسى جاقا باتىردىڭ اسقان سۇلۋ ءتورت قىزى بولعان. وسىنىڭ ءۇشىنشى قىزى سۇرتوقتىعا شىڭعىس كىشى ۇلى تولە ۇيلەنەدى. سۇرتوقتىدان اتاقتى حاندار مونكە، قۇبىلاي، قۇلاعۋ، ارىق-بۇقا تورتەۋى تۋعان.

“شىڭعىسحان”   مۇحتار ماعاۋين

kerey.kz

 

Related Articles

  • قازاق ءسىبىر حاندىعىنا – 800 جىل!

          سوڭعى جىلدارى جارىق كورگەن عىلىمي ەڭبەكتەر دە قازاق حاندىگىنىڭ تاريحى ءبىر جاقتى كورسەتىلىپ ءجۇر. العاشقى قازاق حاندىعىمەن سوعىسقان كورشى ەلدەر حالقىمىزدىڭ بىتىسپەس جاۋى رەتىندە باياندالادى. سولاردىڭ ءبىرى – ءسىبىر حاندىعى. عاسىرلار بويى قازاق حاندىگىنىڭ تەرىسكەي جاعىندا جاتقان قازاق تايپالارى ءسىبىر حاندىگىنىڭ قۇرامىندا عۇمىر كەشكەنى بەلگىلى. بۇگىندە نوعاي ورداسى مەن ءسىبىر حاندىگىن رەسەي عالىمدارى مەنشىكتەپ الىپ ءجۇر. ال قازىرگى قازاق ەلىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن كەرەي تايپاسىنىڭ سول زاماندا ءوز حاندىعى بولعان. كەرەي حاندارىنىڭ عاسىردان عاسىرعا سوزىلعان ەجەلگى اۋلەتى وڭ حانمەن، سانگۇنمەن بىتپەيدى. ارقيلى تاريحي جاعداي، ءارتۇرلى كەيىپتە ودان ءارى جالعاسقان. وڭ حاننىڭ «جيناقتى تاۋاريح» پەن «قاستەرلى شەجىرەدە» ارنايى اتالمايتىن ۇلدارىنىڭ ءبىرى، كەي دەرەكتەردە، نەمەرەسى تايبۇعا (تاي-بۇقا) ازدى-كوپتى جاساعىمەن، تۇرعاقتارىمەن،

  • اكەجان قاجىگەلدين: “نازارباەۆ مەنەن كەشىرىم سۇرادى

    قاسىم امانجول قازاقستاننىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى اكەجان قاجىگەلدين (وڭ جاقتا) جانە جۋرناليست قاسىم امانجول. سكايپ-سۇحبات. 6 قىركۇيەك 2019 جىل. 1994-1997 جىلدارى قازاقستان پرەمەر-ءمينيسترى بولىپ، 1998 جىلى ەلدەن كەتكەن اكەجان قاجىگەلدين ازاتتىققا بەرگەن سۇحباتىندا شەتەلدە بىرنەشە رەت قازاقستاننىڭ ەكس-پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن كەزدەسكەنىن ايتتى. 6 قىركۇيەكتە الماتىدا «اقيقات» جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ 15-سەزىندە پارتيا باسشىcى ەرمۇرات باپيعا جسدپ مۇشەلەرى سەنىمسىزدىك ءبىلدىرىپ، اقىرىندا باپي توراعالىقتان كەتىپ، پارتيادان دا شىعارىلدى. جيىندا كەيبىر پارتيا مۇشەلەرى باپيدىڭ بيىل كوكتەمدە ءبىر توپ بەلسەندىمەن پاريجگە بارىپ، قازاقستاننىڭ بۇرىنعى پرەمەرى اكەجان قاجىگەلدينمەن پارتيا رۇقساتىنسىز كەزدەسكەنىن ايىپتادى. باپيدىڭ ورنىنا اسحات راقىمجانوۆ پارتيا جەتەكشىسى بولىپ سايلاندى. ءدال وسى كۇنى نۇر-سۇلتاندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قاتىسۋىمەن ۇلتتىق سەنىم كەڭەسىنىڭ العاشقى جيىنى ءوتتى. بۇل كەڭەستى توقاەۆ حالىق پەن

  • باقىتبەك

      …بۇلعىن دەگەن – ۇشقاتتى قويناۋ، ۇلارلى، ۇشپالى ۇيىق ءدۇر. جۋسانى ۇلبىرەك، يزەنى تاباداي، جيرەنى كۇدىرەيگەن تۇمەن بەلەستەردەن مۇنارتى-ىپ تۇراتىن ءتاڭىر جەر. التايدىڭ تۇمان جامىلعان جۇلگەسىنىڭ ىرگەلى قيىعى وسى ءوڭىر. وسى بەيعاجايىپ مەكەننىڭ باسى – جايلاۋ، بالاعى- كۇزەۋ، ويپاتى قىستاۋ. باق تۇنعان بايالىش، اقبۇيرا وزەندى ولكەدە باقىتبەك ءبامىش تۋىپتى. شۋداباي ءباھادۇر زاڭگىنىڭ تابىنان. مەن ونى “تىرىدەي” توقسانىنشى جىلى كوردىم! قان – ءسولى جوق اقسۇرى، سۇرقى سۇستى سۋىق، يىعىنان تومەن جەلبىرەگەن جالبىر شاشتى، وسىزاماناۋي “بابا تۇكتى شاشتى ءازيز”!!! قولتىعىنا قىسقانى ماعاۋيننىڭ ەكى كىتابى… ساۋساعىندا بادانا تاستى جىلتىراق جۇزىگى بار ايتەۋىر سىقيىپ كەلىپ تۇر. تۇرىنەن، قيمىلىنان، ءشالت مۇرت قويىسىنان ەجەلگى massagtai مە، تەكتى ماعاۋين بە، ايتەۋىر ءبىر سۇلبا كورىنەردەي. وزىنە سەنىمدى، كۇرەڭكى

  • گيمالاي اسقان كوش كۋاگەرى ارىستان قاجىنىڭ ءومىرى جايلى كىتاپ جارىق كوردى

    كەشە، 17 ناۋرىز الماتىداعى Manar Palace-تا ارىستان قاجى شادەتۇلىنىڭ (زۋقا باتىردىڭ نەمەرەسى) 80 جاس مەرەي تويىنا وراي، توي يەسىنىڭ ءومىرىن ارقاۋ ەتكەن، جازۋشى باياحمەت جۇمابايۇلىنىڭ «اڭساعان ارمان» اتتى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. ارىستان قاجى تۋرالى دەرەكتى فيلىم كورسەتىلدى. مەرەي توي مەن عۇمىرنامالىق ەڭبەكتىڭ تۇساۋكەسەرىنە الىس-جۋىق شەتەلدەردەن جانە ەلىمىزدىڭ ءار جەرىنەن ەل اعالارى، ادەبيەت پەن ونەر وكىلدەرى، وزگە دە سىيلى قوناقتار كەلىپ قاتىستى. الىس-جۋقتان جەتكەن اعايىن. اتالعان كىتاپتىڭ تۇساۋىن مەرەي توي يەسىمەن بىرگە زيابەك قابدىلدينوۆ، دوسان بايمولدا، ءامىرحان مەڭدەكە جانە ءنابيجان مۇحاممەدحانۇلى قاتارلى تاريحشى، قالامگەرلەر كەستى. «اڭساعان ارمان» كىتابى بۇلانايدى (گيمالاي) اسىپ، ءۇندىستان مەن پاكىستاندى باسىپ التايدان انادولىعا جەتىپ، ەۋروپانى اينالىپ تاۋەلسىز قازاق ەلىنە كەلگەن ارىستان شادەتۇلىنىڭ ءومىرىن ارقاۋ ەتكەن.   قازاقتىڭ

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: