|  |  |  | 

Көз қарас Тарих Қазақ шежіресі

Арқадан Алтайға ауған елдің ізі (Яғни Арқадан Алтайға ауған Абақ Керейдің керуен көші жәйінда)

Байахмет Жұмабайұлы ea1fba229814d8adeb999ac9fff9df

Кіндік сөз:
Керей тайпасының ежелгі мекендері Арқадан Алтай бетіне іргелі елдің қақпайынан ауғаны распа?».

«Абақ Керей елді Арқадан Алтайға «Ақмырзаның өліміне себепші болып көшкені» рас па?

«Бұқар жырау Абылай ханның бұйрыуымен Керей көшін тоқтатуға алдынан шығып жотасын көрсеткені распа?» т. б. Сұрақтар төңірегінде тарихшы болмасамда ызденістің натижесінде өз әлімше көзғарас білдіруді жөн көрдім. Артық – кемін кешірммен қарарсыздыр.

Шыны керек, осы тақырыпқа қатысты жазба деректер аз болғандықтан, дәлелсіз сөздің дәрмені шамалы болар деген оймен, тартыншақтап келген едім. Жуықтан бергі әлеуметтік желілерде бұл тақырып төңірегінде талас-тартыстар малыға бастағанын көріп қолыма қалам алып, осыдан бір қанша жыл бұрын «Қазақтың қысқаша тарихы» деген еңбегімен екі миллярд қытайға ғана емес, шет елдердегі тарихшыларға танымалы Ниғымет Мыңжанұлының дәл осы тақырып аясындағы көзқарасыын есіме алып, оқырманға сол көзғараспен бөлісуді жөн көрдім.
Әлі есімде, 1989-жылдары болатын. Қолымда кәдімгі құлыптың кілтіне ұқсайтын, көлемі жарты қарыстай металдан жасалған заттың нендей бұйым екенін әркімге көрсетсемде анығына жете алмай жүргенімде, жолым болып Үрімжідегі орталық кітапхананың алдынан әйгілі ғалым Ниғымет ақсақалға кезігіп қалдым. Аман-сәлемнен соң әлгі затты сумкамнан алып шығып, көрсеткен едім. Ниқаң іркілген жоқ. Көрген жерден: «Германиядағы мұражайдан кезіктіргенмін. Бұның басқы бөлегіндегі тесіктен жіп өткізіп мойынға немесе білекке тізбелеп тағып жүретін ежелгінің ақшасы» екенін бірден кесетті.
Біздің кеңесіміз енді Ниқаңның отбасында жалғасты. Әйгілі ғалыммен бұлайша кезігу орайы келе бермесін ескердіп, көңілімде ұзақтан түйіншектеліп шешімін таппай жүрген түйткілді сұрақтарымды бірден қоя бастадым.
Әуелгі сұрағым рулар хақында болды. Мұнда халық ішінде рулардың келіп шығу тарихы тым қарапайым деректермен дәлелдеп жұретінін ескере: Шимойын Керейдің бала күнінде мойны жіңішке болып «Шимойын» аталғанын. Жастабанның аяғында тартқан шалғайлығы шылғи болғандықтан «Жастабан» аталғанын. Қарақас атаның қасы қара болғансоң «Қара қас» аталуы. Көнсадақ руының қорамсағы көнен болғансоң «Көнсадақ» аталуы, «ителі руы ақты көлге төгіп, ителі атанған»… дейтін т. т. Аңыздық деректердің шындыққа қаншалықты жанасымды екендігін ұғысқанымда: Ниқаң «Бұлайша жорамал деректер ғылымға жат. Ұрпаққа зйан екенін, мұмкін адамдар бір рудан бір руды төмендету ұшін, яғни мысқыл, әзіл ұшін тіпті мұқату үшін шығарған сауатсыз аңыздар екенін. «Шәкәрімнің ‹қазақтың арғы тегі Арабтан, бәленбай сақабаның тұқымы› дегендерге тойтарыс бергендей мына аңыздарғада тойтарыс беру қажет екенін ескерте кетті.
Кеңес тұйіні Абақ Керейдің өз заманында Арқадан Алтайға қоныс аударған кешірмелері жайында болды. Ниқаң – Бұл тақырыптың оңай әрі күрделі тақырып екенін, «оңай» болатыны кеше ғана халықтың басынан кешкен соқпағы айқын тәрихы болғандықтан деректерден тысқары қолда азды-көпті архифтік матерялдарға сұйенуге болатынын, ал «қиын» деуіміз – бұл тарих империялық саясаттың азуында неше жұз жыл қаузалып, жасалып, өңделіп ел аралық қайшылыққа, шекаралық тартысқа арналған жасандылықпен әбден сығымдалған тарих болғандықтан, мұндай қитұрқылықпен сомдалған тарихты халық санасынан арашалап алу мың да бір машахат екенін ескерте: сол бір 1758-жылдардағы «Абақ Керейдің ежелгі ата жұртын тастап кетуі», «Ақмырза дегеннің өліміне себепші болудан» немесе «Жуан рудың қақпайынан» болды дейтін. Ал ұдіре көшкен көшті «Абылайханның әмірімен Бұхар жырау тосыуға барды» деген деректерге тоқталды:
Ендеше Ақмырза кім?, оның ұрық – жырағаты қайда?, деген сұраққа ең әуелде тамыры үзілмеген, тарихты арыдан қозғауға дәрменді шежіреге айалдауға тиіс едік. Өкінішке орай Ақмырзаның тегін дәлелдейтін анықтамалар бізге жете қойған жоқ. Ал осы көшті тоқтатуға «Бұқар жырауды Абылай хан жіберді» делінетін анықтамаға айалдар болсақ, архифтік деректер «Абылайханның Циң хандығымен келісім арқылы Алтай, Іле, Тарбағатай өңіріне елді көшіріп әкелуге келсімге келіп жатқаны»(1) анық тұрса, қалайша Абылайхан Бұхар жырауды көшті тоқтатуға әмір етеді?» деген сұрақ туындайды. Сұйте тұра жасандылықтың асқыныуы сонша, ежелгі «Садыр қайда барасың» деген жұртқа әйгілі тарихи оқиғаны бұрмалап, «Керей қайда барасың» деп «бұрмаланды» деуімізге дәлел іретінде тоқтала кетейін; «орталық қазақстан» сайытын, (Мәшһүр – Жүсіп Көпейұлыны, Бұқар жырау деген тақырыпты ашыңыз) «Абылайхан алдында сөйлеген сөз» деп басталып «Садыр – Матай саусындай, дау Матайдың даусындай» деген қазақ жұртында бір сөз бар. Сол Садыр батыр өрдегі Найманан ауып, Арғын ортасына келіп, бір Ақмырза деген Арғынды өлтіріп, кұн бермей, елне көше қашыпты. Барса сөз бермейді, «аттыға жол бермейді, жәйауға жол бермейді» деген байдың өзі екен, көк шолақтың көзі екен. сонан соң Арғын болып Бұқарды жібереді: «осы кісі бір тіл алып келер!», – деп Бұқарекең барса. Садыр Матайдың ауылы Сарсыуды өрлеп көшіп бара жатыр екен, сондағы Бұқар жыраудың көп алдынды Садырға жолығып айтқаны» екен деп басталалатын жыр:
Садыр, қайда барасың,
Сарсуды көбелеп.
Ақмырзаны өлтірдің,
Ақсойылмен төпелеп….(2)- деп жалғасады. Міне осылайша ен – таңбесы айқын тұған тәрйықтың «Керей қайда барасыі?» деп өзгеруі мұмкін Шар россия (Совет үкіметі) кезінде шекараның екі жағында тұрған қазақтарды қошқарша сүзістіріп бірінен бірін қожыратуға арналған жасанды хикая екені айдан анық.
Қараңыз, енді әңгіме жоғардағы айтылымдарды растағысы келіп, Бұқар жырауға ер Жәнібекті кезіктіріп диалокқа келтіретінін көріңіз, мақұл; ер Жәнібекпен Бұқар жырау көшу мен көшпеу жәйінда «елдің іргесін сөкпеу» жәйінда қимастық, бауырмалдық сезіммен осылай сөзге келселіскен болсын ақ, сондада Бұқар жырауды «көшті тоқтату ұшін Абылайхан жіберді» дегенге келспейтініміз сол кездегі ел «Циң хандығымен аралық дипломатикалық қатынасты» Аблайхан қандық тұрғыда тұрып бұза алмайтындығы анық еді.
Әрине ғалымның айтпағы тұсінікті ақ; Сонау «Үйсін, Қаңлы, Аландар заманында қазақтар мен Хан хандығы арасында жібек, парфор ыдыстар мен ат айырбас саудасы болған»(3) осы қарым-қатынас жалғасым тауып «Циң ұкіметімен Абылайхан арасындағы бітімгерлікпен іске асқандығы»(4). «Үрімжі, Тұрпанға дейін Қабанбай батыр бастаған қазақтар жылқы саудасымен келгенін анықтайды»(5). Ал Алтай, Тарбығатай, Іле өңірінен қоныс алған қазақтарды Циң ұкіметінің мақұлдауымен «Шегара өңірлерді қорғап тұру, әр жылы 10 мың сары ақ күміс және жылқыдан салық беріп тұру»(6) архифтіқ деректер жоғардағы пікірімізді тіптен растайды.
Әрине, «Циң өкіметі мен Абылайхан арасындағы елді Алтай, Іле, Тарбағатай өңіріне Қоныстандыру»(7) келісімі Циң ұкіметі Іле генаралына «Шекарада отырған Абылайханның еліне мән беру»(8) жөніндегі архифтік деректемелерден және «Циң өкіметінің» Алтай шекарасын Ресей (Совет), сырт Моңғұля аралығындағы шекараны қорғауға қазақтан қарулы қосын әзірлеу»(9). Және деректері, «Көгедай төреден бастап Закарияға дейінгі Алтайдың тіке Бейжиңге төте қарап, өзін-өзі басқарып тұруы»(10) міне, бұның бәр-бәрі Абақ Керейдің Алтай бетіне не себептен келіп қонстанғандығына шынайы дәлелдер болмақ.
Йә, Алтайғаға көш басын бұрып қоныс алу оп – оңай болмады. Алтайда сар жұрттап қалған Жоңғардың қалдық күштерін бірде достасып, кейде күшке келіп жүріп байырғы мекендерін алуда Ызғұтты, Ақтай, Жарқынбай, Сәйеке, Тұрым, Далай, Жуанған, Арқалық, Зуха т. б. Қаншама батыр бабаларымыздың бас кетіп, қаны төгілді десеңізші…. «ақ патша әскері», көшкен елдің соңынан өкшелей қуа соғыс салып қаншама бейуаз елді қынғындаса, «еру елдің тайыншасы …» болып жөнін көрсетіп елді сүліктей сорып, көнбегенді көмусіз қалтырып қырғындаған Мәнжұряның бәр – бәрінің бетін қайтарып, бораның өтінде отырған кім екені айдан анық тәрих еді ғой, дізбелеу бұл мақаланың салмағына келмейдіде….
Міне, оқырман осылардың барлығын сараптап жетпей тұрып империялардің ағайын арасын аразашты ету арқылы өзіне ұпай жиыуға әзірлеген жасанды тарихқа аңғарлықпен қарайтын уақыт жеткен тәрізді.
Сөз соңында «Ер тағы көк аспан» (2008 жыл, Еркін Көкейов Әнуарұлы, «Алматы» ) деген кітапта: «Жоңғар оқиғасынан кейін иен қалған атамекен босап, Циң династиясы жылқыға мұқтаж болғанына Абақ Керейлер қайтадан керуілге қарай жылыстады. Алғаш қазіргі шығыс Қазақстан өңірінен 1756-жылдан соң Шақабай Жәнібектен тәрихтың Керейлер және Найманның Қызай, Байжігіт рулары бұрынғы ата мекені, қазіргі Шинжяң өңіріне қайта қоныстана бастады. Керулен өзенінен ығысып (алтын хандығы құрамынан) ата жұртына ауған «Абақ» атын алып, жүз деген жылдар өткенсөң қайта оралған бұл елдің қасыретті тағдыры мүнымен біткен жоқ. Бұларды алдымен діні бөлек, тегі бір туысы торғауыт шапты. . .» деген айтылымнаң біз қаузаған тақырыпқа аз да болса тұздық болар деген оймен оқырманға ұсыныумен сөзімді тәмәмдаймын.

Әдебиеттер:
(1)(4)(6)(8) «Мұра журналы» 2006-жыл. Және «Зейнолла шығармаларынан». Зейнолла Сәнікұлы,
(2) «орталық қазақстан гәзеті»
(5) «Ұйсіндер туралы» «қоғамдық ғылым мінбесі» жорналы. Сұлтан Жанболат.
(7)«Қазақтың қысқаша тарихы», Н. Мыңжан
(9) (10) «Келелі кеңес, тарихи дерек», асқар татанай
(3)(11) қытай тарихындағы қазаққа қатысты деректер»
(12) Алтай тарихи матерялы.
МӘТЕРЙАЛДЫ ҰЛЫҚСАТПЕН ПАЙДАЛАНЫҢЫЗ. АВТОРЛЫ ҰКЫҚ ҚОРҒАЛҒАН

Related Articles

  • Алаш және ататек

    Байахымет Жұмабайұлы жазушы, этнограф Ататек жайында сөз қозғар болсақ «Алаш» аты шықпай қоймайды. Ал «Алаш» туралы кеңестің соңы ата текке ұласары шындық. Бұл халқымыздың тек пен тарихты бір тұтас ұғым ретінде қарауының негізі болмақ. Ендеше кеңесті «Алаштан» басталық. Халқымыздың сөз тіркестерінде «Алаштың азаматы», «Алаш – Алаш болғанда», «Алты Алаш» деген сияқты ұғымдар кездеседі. Ол олма біздің осы «Алаш» сөзіміз туысқан ұлттар арасында да өз – өздерінің тілдік қорында әксентіне қарай: Сақалар — дъиэ, Құмыттар — уъй. Түріктер — алачуг, Қырғыздар — Алаччк. Орыстар — лачуг, Ноғайлар — Алаш. Тұнғұстар — алан…[1] т. б. Дейді. Міне бұлар «Алаштың» олардың тарихымен қатыстылығы дегендік емес. «Алаш» созының таралу аясының қаншалықты кеңдігін дәлелдеу. Зерттеушілер

  • «Отан тарихындағы тұлғалардың рөлі» атты ғылыми-теориялық конференция өтеді.

    Тәуелсіздік мерекесіне орай Ақмола облысы, Көкшетау қаласы, “Достар” мәдениет сарайында, «Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласын жүзеге асыру аясында Отан тарихындағы тұлғалардың рөлі» атты ғылыми-теориялық конференция өтеді. Шыңғысхан және одан кейінгі қазақ хандары дәуірінің қалыптасуына ықпал еткен тұғырлы тұлға Тұғырылханның өмір жолы мен ерлік іздері моңғол, парсы, түрік, қытай, орыс, жапон жазбаларында кезігіп қана қалмай, Марко Поло, А.Андреев, Н.А.Аристов, Г.Ф.Миллер, т.б. еңбектері арқылы да әлемге әйгілі. Тарихи тұлға – Тұғырылхан есімін көтеру Ел басының «Болашаққа бағдар: Рухани Жаңғыру», «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласы мен президентіміз Қ.Тоқаевтың «Алтын орданың 750 жылдығын мерекелеу» аясындағы үндеуіне сай қолға алынып отыр. Ұлы дала тұлғаларын көтеруде ҚР Білім және Ғылым минстрлігі Ш.Ш.Уәлиханов атындағы тарих

  • Шұбартаудан ауған “Бес қасқа”. 

    Сламбек Жумагали Қазақтың көрмеген қорлығы, тартпаған азабы бар ма? Бұндай тауқымет кешегі Кеңес дәурінде де тиылған жоқ. Абақ Керейдің ішіндегі Жастабан ұрпақтары Семей өңіріндегі Шұбартау ауданын өз ата қоныстары сайлайды. Тарихшылардың айтуына қарағанда Алтайдан Жобалай би азШахантай батыр Ер Жәнібекпен зөңгілес дос болған соң, осы Бақанас өзенінің бойын жайлай қоныстаныпты. Оның ішінде Жастабан ұрпақтары Бегімбет атанып, Бекназар-Қосай болып екі тармаққа бөлінеді. Осы маңды қоныстанған осы екі атаның баласы, бірінің ұпаны Шақантай, екіншісінікі Жобалай. Яғни,” Жондағы Жобалай елі”атанған. Шақантай батыр осы екі атаның Бас қолбасшысы болса, Жобалай би ақылман, әрі төбе биі болған. Жобалайдың әкксі Байсейітте тегін адам болмапты. Елдің айтысына қарағанда ол кісі де би, әрі батыр болған және елді

  • Керей мемлекетінің билеушісі Тоғрыл ханның Шыңғыс ханды тарих сахнасына көтеруі туралы тарихи мағлұматтар

    Тоғрыл зан Шыңғыс ханның әкесі Есугеймен анда болған Керей мемлекетінің ұлы билеушісі. Марқұз Бұйрық ханның бес ұлының бірі. Шамамен 1130 -1203 жылдар аралығында өмір сүрген. Хандық билік құрған жылдары 1168 – 1203 ж.ж. Тоғрыл хан билік құрған жылдары Керей мемлекеті ұлы Монғол үстіртіндегі сайын далада өзіндің саяси бағыт бағдар ұстанған және Еуразия құрлығына аты жайылған іргелі елге айналды. Орта ғвсырлардағы тарихшыларының жазба деректері бойынша сол кезде Керей мемлекетінің халық саны оған бағынышты рулар мен тайпаларды қосқанда тоғыз жүз мыңға дейін жеткен. Енді бір тарихи құжаттарда екі жүз мың жан болған деп жазылады. Олар ақылды хандарының арқасында алтын шатыр тіктіріп, алтын кеседен су ішкені жайында тамсана жазды. Сол заманда өте қуатты

  • Бағылан би.

    Алтын Орда хандығындағы мемлекет қайраткерлерінің бірі. Ол Тобыл өзені бойын мекендепті. Обаған өзенінің Тобылға құяр жерінде Бағылан то- ғайы, Бағылан талы, Бағылан қара суы, Бағылан көлі, Бағылан томары, Бағы- лан қыстауы, Бағылан шоғы, Бағылан өзегі деген жер — су аттары бор. Бағылан баһадүр қартайып, өз есімімен аталатын тоғайды мекендейтін өз аулында ауырып қайтыс болыпты. Оның сүйегі Тобыл өзенінің жарқабағына жерленген. Бағылан бидің Бопай есімді әйелінен Архат, Фархат, Сарымұрат атты ұлдары дүниеге келеді. Фархат батырдың Гүландам есімді әйелінен Та- наш, Аббас, Манас туады. Осы күнгі Қостанай облысының Меңдіқара, Ұзын- көл аудандарын, Солтүстік Қазақстан облысының және Қазақстанның басқа да жерлерін мекендейтін Ашамайлы Керейлер осы Танаштың ұрпақтары. Танаш Алтын Орда хандығының көрнекті адамдарының

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: