|  |  |  | 

Көз қарас Тарих Қазақ шежіресі

Арқадан Алтайға ауған елдің ізі (Яғни Арқадан Алтайға ауған Абақ Керейдің керуен көші жәйінда)

Байахмет Жұмабайұлы ea1fba229814d8adeb999ac9fff9df

Кіндік сөз:
Керей тайпасының ежелгі мекендері Арқадан Алтай бетіне іргелі елдің қақпайынан ауғаны распа?».

«Абақ Керей елді Арқадан Алтайға «Ақмырзаның өліміне себепші болып көшкені» рас па?

«Бұқар жырау Абылай ханның бұйрыуымен Керей көшін тоқтатуға алдынан шығып жотасын көрсеткені распа?» т. б. Сұрақтар төңірегінде тарихшы болмасамда ызденістің натижесінде өз әлімше көзғарас білдіруді жөн көрдім. Артық – кемін кешірммен қарарсыздыр.

Шыны керек, осы тақырыпқа қатысты жазба деректер аз болғандықтан, дәлелсіз сөздің дәрмені шамалы болар деген оймен, тартыншақтап келген едім. Жуықтан бергі әлеуметтік желілерде бұл тақырып төңірегінде талас-тартыстар малыға бастағанын көріп қолыма қалам алып, осыдан бір қанша жыл бұрын «Қазақтың қысқаша тарихы» деген еңбегімен екі миллярд қытайға ғана емес, шет елдердегі тарихшыларға танымалы Ниғымет Мыңжанұлының дәл осы тақырып аясындағы көзқарасыын есіме алып, оқырманға сол көзғараспен бөлісуді жөн көрдім.
Әлі есімде, 1989-жылдары болатын. Қолымда кәдімгі құлыптың кілтіне ұқсайтын, көлемі жарты қарыстай металдан жасалған заттың нендей бұйым екенін әркімге көрсетсемде анығына жете алмай жүргенімде, жолым болып Үрімжідегі орталық кітапхананың алдынан әйгілі ғалым Ниғымет ақсақалға кезігіп қалдым. Аман-сәлемнен соң әлгі затты сумкамнан алып шығып, көрсеткен едім. Ниқаң іркілген жоқ. Көрген жерден: «Германиядағы мұражайдан кезіктіргенмін. Бұның басқы бөлегіндегі тесіктен жіп өткізіп мойынға немесе білекке тізбелеп тағып жүретін ежелгінің ақшасы» екенін бірден кесетті.
Біздің кеңесіміз енді Ниқаңның отбасында жалғасты. Әйгілі ғалыммен бұлайша кезігу орайы келе бермесін ескердіп, көңілімде ұзақтан түйіншектеліп шешімін таппай жүрген түйткілді сұрақтарымды бірден қоя бастадым.
Әуелгі сұрағым рулар хақында болды. Мұнда халық ішінде рулардың келіп шығу тарихы тым қарапайым деректермен дәлелдеп жұретінін ескере: Шимойын Керейдің бала күнінде мойны жіңішке болып «Шимойын» аталғанын. Жастабанның аяғында тартқан шалғайлығы шылғи болғандықтан «Жастабан» аталғанын. Қарақас атаның қасы қара болғансоң «Қара қас» аталуы. Көнсадақ руының қорамсағы көнен болғансоң «Көнсадақ» аталуы, «ителі руы ақты көлге төгіп, ителі атанған»… дейтін т. т. Аңыздық деректердің шындыққа қаншалықты жанасымды екендігін ұғысқанымда: Ниқаң «Бұлайша жорамал деректер ғылымға жат. Ұрпаққа зйан екенін, мұмкін адамдар бір рудан бір руды төмендету ұшін, яғни мысқыл, әзіл ұшін тіпті мұқату үшін шығарған сауатсыз аңыздар екенін. «Шәкәрімнің ‹қазақтың арғы тегі Арабтан, бәленбай сақабаның тұқымы› дегендерге тойтарыс бергендей мына аңыздарғада тойтарыс беру қажет екенін ескерте кетті.
Кеңес тұйіні Абақ Керейдің өз заманында Арқадан Алтайға қоныс аударған кешірмелері жайында болды. Ниқаң – Бұл тақырыптың оңай әрі күрделі тақырып екенін, «оңай» болатыны кеше ғана халықтың басынан кешкен соқпағы айқын тәрихы болғандықтан деректерден тысқары қолда азды-көпті архифтік матерялдарға сұйенуге болатынын, ал «қиын» деуіміз – бұл тарих империялық саясаттың азуында неше жұз жыл қаузалып, жасалып, өңделіп ел аралық қайшылыққа, шекаралық тартысқа арналған жасандылықпен әбден сығымдалған тарих болғандықтан, мұндай қитұрқылықпен сомдалған тарихты халық санасынан арашалап алу мың да бір машахат екенін ескерте: сол бір 1758-жылдардағы «Абақ Керейдің ежелгі ата жұртын тастап кетуі», «Ақмырза дегеннің өліміне себепші болудан» немесе «Жуан рудың қақпайынан» болды дейтін. Ал ұдіре көшкен көшті «Абылайханның әмірімен Бұхар жырау тосыуға барды» деген деректерге тоқталды:
Ендеше Ақмырза кім?, оның ұрық – жырағаты қайда?, деген сұраққа ең әуелде тамыры үзілмеген, тарихты арыдан қозғауға дәрменді шежіреге айалдауға тиіс едік. Өкінішке орай Ақмырзаның тегін дәлелдейтін анықтамалар бізге жете қойған жоқ. Ал осы көшті тоқтатуға «Бұқар жырауды Абылай хан жіберді» делінетін анықтамаға айалдар болсақ, архифтік деректер «Абылайханның Циң хандығымен келісім арқылы Алтай, Іле, Тарбағатай өңіріне елді көшіріп әкелуге келсімге келіп жатқаны»(1) анық тұрса, қалайша Абылайхан Бұхар жырауды көшті тоқтатуға әмір етеді?» деген сұрақ туындайды. Сұйте тұра жасандылықтың асқыныуы сонша, ежелгі «Садыр қайда барасың» деген жұртқа әйгілі тарихи оқиғаны бұрмалап, «Керей қайда барасың» деп «бұрмаланды» деуімізге дәлел іретінде тоқтала кетейін; «орталық қазақстан» сайытын, (Мәшһүр – Жүсіп Көпейұлыны, Бұқар жырау деген тақырыпты ашыңыз) «Абылайхан алдында сөйлеген сөз» деп басталып «Садыр – Матай саусындай, дау Матайдың даусындай» деген қазақ жұртында бір сөз бар. Сол Садыр батыр өрдегі Найманан ауып, Арғын ортасына келіп, бір Ақмырза деген Арғынды өлтіріп, кұн бермей, елне көше қашыпты. Барса сөз бермейді, «аттыға жол бермейді, жәйауға жол бермейді» деген байдың өзі екен, көк шолақтың көзі екен. сонан соң Арғын болып Бұқарды жібереді: «осы кісі бір тіл алып келер!», – деп Бұқарекең барса. Садыр Матайдың ауылы Сарсыуды өрлеп көшіп бара жатыр екен, сондағы Бұқар жыраудың көп алдынды Садырға жолығып айтқаны» екен деп басталалатын жыр:
Садыр, қайда барасың,
Сарсуды көбелеп.
Ақмырзаны өлтірдің,
Ақсойылмен төпелеп….(2)- деп жалғасады. Міне осылайша ен – таңбесы айқын тұған тәрйықтың «Керей қайда барасыі?» деп өзгеруі мұмкін Шар россия (Совет үкіметі) кезінде шекараның екі жағында тұрған қазақтарды қошқарша сүзістіріп бірінен бірін қожыратуға арналған жасанды хикая екені айдан анық.
Қараңыз, енді әңгіме жоғардағы айтылымдарды растағысы келіп, Бұқар жырауға ер Жәнібекті кезіктіріп диалокқа келтіретінін көріңіз, мақұл; ер Жәнібекпен Бұқар жырау көшу мен көшпеу жәйінда «елдің іргесін сөкпеу» жәйінда қимастық, бауырмалдық сезіммен осылай сөзге келселіскен болсын ақ, сондада Бұқар жырауды «көшті тоқтату ұшін Абылайхан жіберді» дегенге келспейтініміз сол кездегі ел «Циң хандығымен аралық дипломатикалық қатынасты» Аблайхан қандық тұрғыда тұрып бұза алмайтындығы анық еді.
Әрине ғалымның айтпағы тұсінікті ақ; Сонау «Үйсін, Қаңлы, Аландар заманында қазақтар мен Хан хандығы арасында жібек, парфор ыдыстар мен ат айырбас саудасы болған»(3) осы қарым-қатынас жалғасым тауып «Циң ұкіметімен Абылайхан арасындағы бітімгерлікпен іске асқандығы»(4). «Үрімжі, Тұрпанға дейін Қабанбай батыр бастаған қазақтар жылқы саудасымен келгенін анықтайды»(5). Ал Алтай, Тарбығатай, Іле өңірінен қоныс алған қазақтарды Циң ұкіметінің мақұлдауымен «Шегара өңірлерді қорғап тұру, әр жылы 10 мың сары ақ күміс және жылқыдан салық беріп тұру»(6) архифтіқ деректер жоғардағы пікірімізді тіптен растайды.
Әрине, «Циң өкіметі мен Абылайхан арасындағы елді Алтай, Іле, Тарбағатай өңіріне Қоныстандыру»(7) келісімі Циң ұкіметі Іле генаралына «Шекарада отырған Абылайханның еліне мән беру»(8) жөніндегі архифтік деректемелерден және «Циң өкіметінің» Алтай шекарасын Ресей (Совет), сырт Моңғұля аралығындағы шекараны қорғауға қазақтан қарулы қосын әзірлеу»(9). Және деректері, «Көгедай төреден бастап Закарияға дейінгі Алтайдың тіке Бейжиңге төте қарап, өзін-өзі басқарып тұруы»(10) міне, бұның бәр-бәрі Абақ Керейдің Алтай бетіне не себептен келіп қонстанғандығына шынайы дәлелдер болмақ.
Йә, Алтайғаға көш басын бұрып қоныс алу оп – оңай болмады. Алтайда сар жұрттап қалған Жоңғардың қалдық күштерін бірде достасып, кейде күшке келіп жүріп байырғы мекендерін алуда Ызғұтты, Ақтай, Жарқынбай, Сәйеке, Тұрым, Далай, Жуанған, Арқалық, Зуха т. б. Қаншама батыр бабаларымыздың бас кетіп, қаны төгілді десеңізші…. «ақ патша әскері», көшкен елдің соңынан өкшелей қуа соғыс салып қаншама бейуаз елді қынғындаса, «еру елдің тайыншасы …» болып жөнін көрсетіп елді сүліктей сорып, көнбегенді көмусіз қалтырып қырғындаған Мәнжұряның бәр – бәрінің бетін қайтарып, бораның өтінде отырған кім екені айдан анық тәрих еді ғой, дізбелеу бұл мақаланың салмағына келмейдіде….
Міне, оқырман осылардың барлығын сараптап жетпей тұрып империялардің ағайын арасын аразашты ету арқылы өзіне ұпай жиыуға әзірлеген жасанды тарихқа аңғарлықпен қарайтын уақыт жеткен тәрізді.
Сөз соңында «Ер тағы көк аспан» (2008 жыл, Еркін Көкейов Әнуарұлы, «Алматы» ) деген кітапта: «Жоңғар оқиғасынан кейін иен қалған атамекен босап, Циң династиясы жылқыға мұқтаж болғанына Абақ Керейлер қайтадан керуілге қарай жылыстады. Алғаш қазіргі шығыс Қазақстан өңірінен 1756-жылдан соң Шақабай Жәнібектен тәрихтың Керейлер және Найманның Қызай, Байжігіт рулары бұрынғы ата мекені, қазіргі Шинжяң өңіріне қайта қоныстана бастады. Керулен өзенінен ығысып (алтын хандығы құрамынан) ата жұртына ауған «Абақ» атын алып, жүз деген жылдар өткенсөң қайта оралған бұл елдің қасыретті тағдыры мүнымен біткен жоқ. Бұларды алдымен діні бөлек, тегі бір туысы торғауыт шапты. . .» деген айтылымнаң біз қаузаған тақырыпқа аз да болса тұздық болар деген оймен оқырманға ұсыныумен сөзімді тәмәмдаймын.

Әдебиеттер:
(1)(4)(6)(8) «Мұра журналы» 2006-жыл. Және «Зейнолла шығармаларынан». Зейнолла Сәнікұлы,
(2) «орталық қазақстан гәзеті»
(5) «Ұйсіндер туралы» «қоғамдық ғылым мінбесі» жорналы. Сұлтан Жанболат.
(7)«Қазақтың қысқаша тарихы», Н. Мыңжан
(9) (10) «Келелі кеңес, тарихи дерек», асқар татанай
(3)(11) қытай тарихындағы қазаққа қатысты деректер»
(12) Алтай тарихи матерялы.
МӘТЕРЙАЛДЫ ҰЛЫҚСАТПЕН ПАЙДАЛАНЫҢЫЗ. АВТОРЛЫ ҰКЫҚ ҚОРҒАЛҒАН

Related Articles

  • РИМ БИЛЕУШІЛЕРІ ҰЛЫ ДАЛАДАН БАРҒАН БА?

    Ителі руы – іргелі рулардың бірі. Атауы жағынан Ителі кәдімгі Ителгі құстың атауының ғасырлар легінде ғ, г әріптері түсуіне байланысты өзгеріске ұшыраған түрі болуы мүмкін. Екінші жақтан алғанда, Ид-Телы, Иди-Теле болып ежелгі Алтайлық Телелердің бір бұтағы болуы мүмкін. Ид-Телы, Иди-Теле атаулары оларды Жер-Телелері(отырықшы Теле) және қасқырды төтем еткен Телелер ретінде көрсете алады. Ителінің шежіре бойынша Көкбұлақ деген атаның немересі екенін танысақ, Көк сөзінің Құдайы сипаттар мен көк бөріге, киеге қатыстылығын ескерсек ит сөзінің әрі жағында қасқыр төтемі жатады. Италияндардың ит емген(қасқыр емген) екі баланы төтем санап, күні бүгінге дейін Ителі атауынан Ителия(Италия) болып тұрғанын біле аламыз. Оның үстіне Көкбұлақ аталатын кей жерді халық Көкебұлақ деп те айтады. Көкебұлақ – Тыва

  • АЙЯ СОФИЯ НЕГЕ МҰРАЖАЙҒА АЙЛАНДЫРЫЛДЫ?!?

    Айя София айланасындағы дауға нүктені қою үшін оның 1934 жылы неліктен мұражайға айландырылғанын білмек ләзім. Бүгінгі ахуалмен өткенге баға беруге болмайды, сол уақыттың шындығын білу шарт. Осман патшалығы 1-ші дүниежүзілік соғыста жеңілген соң 30 қазан 1918 ж. атақты “Мондрос шартына” қол қойды, бұл шарт бойынша Осман патшалығы жеңімпаз елдердің жеңісін мойындап, ел билігін соларға тапсырып, іс жүзінде ыдырап кетті. Осман патшалығы жеңімпаз елдермен Францияның астанасы Париж маңындағы Севр (Sevres) қалашығында 10 тамыз 1920 ж. соңғы шартқа қол қойды. “Севр шарты” деп аталған осы халықаралық құжатқа жеңімпаз елдер ретінде: Британия империясы, Франция, Италия, Греция, Жапония, Армения, Бельгия, Польша, Португаля, Хижаз патшалығы, Румыния, Сербия, Чехия, Хорватия қол қойыпты, жеңіліске ұшыраған Осман патшалығы

  • Шонжының Гео-Стратегиялық Шындығы (сараптамалық мақала)

    Бұл аудан (Шонжы) қарасаңыз шекараға тиіп тұр. Шекараның күншығыс бетінде аты қаззаққа берілген Іле Қазақ Автономиялы Облысы бар (екінші сүгірет). Онда жер қайысқан қалың қазақ тұрады. Автонрмиялы облыс ШУАР’дан бұрын құрылған. Орталығы Құлжа қаласы (үшінші сүгіреттегі 1-ге қараңыз). Осы автономиялы қазақ облысына қазір сегіз аудан, бір қала төте қарайды. Олар: КҮНЕС, НЫЛҚЫ, ТОҒЫЗТАРАУ аудандары (үшінші сүгіреттегі 5,6,9-ға қараңыз). Бұл үш аудан Іле аңғары мен Іле дариясының басына орналасқан қазақ ең көп, ең іргелі қоныс тепкен, тарихы өте терең, байырғы қазақ жері. Осы үш аудан қазақтары 20- ғасыр басында Орынборға арнайы хат жазып, Алаш баспасөзін қолдап қаржы жолдап, өздерін де Алаштың алыстағы бір бөлшегі санаған-тын. Осы үш аудан тың игеріп, там

  • Кенесары Хан мен баласы Сыздық Сұлтан туралы дерек Осман мұрағатынан

    Кенесары Хан мен баласы Сыздық Сұлтан туралы дерек Осман мұрағатынан кездесуі бек мүмкін. Бұған ешқандай да шүбәңіз болмасын. Бірінші сүгірет, Осман елінде жарық көрген “Басират” (basîret) атты газет. Екінші және үшінші сүгірет, Осман мемлекетінде жарық көрген “Уақыт” атты газет. Төртінші сүгірет, Осман сұлтаны Әбдүләзиздің Қашқарияға көмекке жіберген әскери қару-жарақ, оқ-дәрісінен бір парша көрініс. Кенесары мен Сыздық Сұлтан туралы Осман деректері шыны керек әлі толық зерттелген жоқ. Хан Кенесарының ұлт-азаттық көтерілісін Қазақстан аймақтарымен шектеп бөліп қарау ең үлкен қателік саналады. Хан Кене мен Шығыс Түркістандағы қазақ, ұйғыр, дұңған көтерілістері арасындағы саяси, әскери қатынастар туралы дерек те қытай мұрағатында көмулі жатыр. Онда Шәуешек, Құлжа және Үрімжі қалаларындағы қазақтардың Хан Кенемен және кейінгі

  • Елдес ОРДА: Шонжы тараншыларының “айғайы” (шағын сараптама)

    Бірінші, ұйғырстан деген атау қателеспесем алғаш рет 1928-1935 жж арасында хатқа түсе бастады. Еуропаның христиан миссионерлері қашқарияда баспа құрған. Баспадан ұйғырлардың қашқар акцентінде христиан дінін уағыздайтын кітаптар, қиссалар, күнтізбелер басып шығарды. Сол көп кітаптың бірінде “ұйғырстан” атауы алғаш рет қолданылған. Бірақ бұндағы ұйғырстан атауы қашқариядағы алты үлкен шаһарды көрсетеді. Ұйғырстан атауы одан соң 1951-1955 жылдары тағы көтерілді, бірақ атауды көтерушілер христиан миссионерлері емес, ұйғырдың белсенді саяси топ, элитасы болды. 1951-1955 жылдары қазіргі ШУАР’да ұлттық автономияны анықтау, шекарасын бекіту жұмыстары қаурт жүрді, сол кезде қытай орталық партия комитетіне “ұйғырстан автономиялы респубиликасы” дейтін ұсыныс жолданған. Әрине, бұл сол кездегі көп ұсыныстың бірі, “шарқи түркістан автономиялы респубиликасы” деген ұсыныс да болды. Осы автономиялы

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: