|  |  |  |  | 

Көз қарас Мәдениет Руханият Қазақ дәстүрі

ТӘҢІРШІЛДІК — қазақтың көнермейтін көне дүние танымы

WhatsApp Image 2020-05-17 at 7.29.17 PM

Тәңіршілдік — қазақтың көнермейтін көне дүние танымы. Тәңіршілдік ұғымында көп діндер қатарлы Жаратушыны бар деп есептейді, бірақ Ол адамдарға елші жібермейді, Көктен кітап түсірмейді, жаратылысқа (сіз бен бізге) “сәлем” жолдамайды — деген наным-сенім бар. Жаратушы барлығын жерге қалдырған, бәрі айналып тұратын механизм. Сондықтан жақсылық жасасаң да, жамандық жасасаң да өзіңе айналып келеді. Сол себепті Тәңіршілдік ұғымындағы ең негізгі ғибадат — шын көңілден жақсылық жасау, барыңды бөліп беру. Оны репрессия жылдарында Қазақ даласына айдалып келген өзге ұлттар жақсы біледі. Ал қазақ неге қырғынға ұшырады..? Оған Ислам жауап бере алмайды, оған Тәңіршілдік жауап береді: қазақ қашан да жауынгер халық болған, кеше ғұндар қытайларға қауіп төндірсе, бүгін сол қытайлардың ұрпақтары бізге қауіп төндіріп отыр. Кеше Алтын Орда орыстарды ойнатса, бүгін Ресей бізді ойнатып жатыр. Бірақ қазақ қанша жауынгер болғанымен, қай дәуірде болса да, қай елді жауласа да жойып жіберуден аулақ болған, ертең айналып келетін дүние екенін Тәңіршілдік ұғымынан білген, сол себепті, яғни қырып жібермегеніміз үшін біз де кешегі репрессияда жойылып кетуден аман қалдық. Механизм ба..? Механизм! Бүкіл жаратылыс механизм. Жердің айналуы арқылы күн мен түннің ауысуы да механизм. Сондықтан бұл ұғымды ғұндар таң-іңір деп түсінген. Күн мен түн, туу мен өлу, жарық пен қараңғы, бәрі де айналып тұрады, өйткені жаратылыс солай, ай жерді, жер күнді, күн галактиканы айналып жүреді, өмір бұл — қозғалыс, өмір бұл — шеңбер. Егер жер күнді айналмай қалса, яғни тоқтап қалса — тіршілік те тоқтайды. Тіпті адам баласының өмірге келіп-кетуі де механизм. Тәңірлік ұғымында адам түбегейлі өлмейді, өз ұрпағынан қайтып туады, яғни өз ұрығынан өзі қайтып өмірге келеді. Тәңіршілдікте “адам өмірге не үшін келеді” деген сұраққа: адам өмірді айналдыру үшін келеді — деп жауап береді. Ал Исламда: Алла адамды Өзіне (Аллаға) құлшылық ету үшін жаратты — дейтіндер бар. Құлшылыққа бас ұрудың артында коммерция немесе қандай да бір мүдде, идеология жатқан болуы мүмкін. Ал Тәңіршілдіктегі “құлшылық” ол — есесіз жақсылық жасау, ондай жақсылық коммерциямен бір қазанда қайнамайды. Есесіз жақсылық көрген адам: Тәңірден қайтсын — деп ризашылығын білдіретін болған, оған жақсылық жасаған адам да риза болып қалған, өйткені тәңіршілдер біледі бұл өмірдің бумеранг екенін. Бұл менің Тәңіршілдік туралы жеке түсінігім, бірақ Тәңіршілдік дін статусына ешқашан көтеріле алған емес, себебі ода Исламдағыдай пайғамбар жоқ, Исламдағыдай Көктен түскен кітап жоқ (Көктен кітап түспейтінін бәріміз білеміз), және ешқашан діни жорық жасамаған. Егер Тәңіршілдер діни жорық жасағанда, Араб түбегінен де, Парсы жағалауынан да бұл күндері Шыңғыс, Кетбұға, Үкітай, Төле, Жолшы есімді арабтар мен ирандарды кездестіруіміз мүмкін еді. Бұл Тәңіршілдік туралы жеке ойым болғанымен, жеке сенімім емес, бір кездердегі Ұлы Империяның ілімі, наным-сенімі. Алтын Орда Тәңірі ілімін қалай Исламға айырбастады — солай билігінен айырылды. Өйткені Тәңіршілдікте: қарапайым ғана өмірді түсіндіру болатын, ал Исламда қорқытып-үркіту болды. Әйтпесе жарты әлемді уысында ұстаған көшпенділер басқаша қалай өз билігінен айырылып қалуы мүмкін еді..? Ат тұяғының дүбірімен-ақ жауының тізесін қалтыратқан көшпенділер жорығының мақсаты дін тарату яки сол жергілікті халықты дәстүрінен, наным-сенімінен айыру емес, бәлки бытыраңқы халықтарды біріктіріп, басқару тетігін бір жүйеге түсіру болатын. Ал, басқару жүйесі бір қалыпты елдерді көшпенділер даласына тұмсығын тыққаны үшін түре қуып тастап отырған, мысалы: Хиуа хандығы, сол кезде Отырар парсымен біте қайнасып кеткен хиуалықтардың қолында болатын және Дешті Қыпшақтың есебінен өз аумағын кеңейту жоспарлары да болған. Шыңғысхан келіп, оларды түре қуып тастады. Әйтпесе Шыңғысхан киіз үйде отырған қазақты шаппаған болатын. “Отырар кітапханасын өртеді” деген әңгіме бар, соғыс болған жерде кітапхана түгіл одан да зоры өртеніп кетеді. Шыңғысхан нақ сол кітапхананы өртеу үшін шабуылдайтындай надан емес, оның әділдігі сонша жау тараптан шебер жауынгер тұтқынға түссе, өлтіріп тастамай, өз қатарына қосып алған, шеберлікті, артықшылықты бағалай білген адам. Бірақ сол бөтен жұрттың жауынгер, данышпан, көрегендерін өз қатарына қоса тұрып “тәңіршіл болуың керек” деп шарт қоймаған. Сондай бабаларымыз өмірді — шеңбер деп түсінген. Қандай әрекет қыласың — соған жараса артықшылығың алдыңнан шығады деген қарапайым да терең түсінікте болған, Шыңғысхан әскерінің жылдам қимылдауы да сол түсініктен туған. Өмір — шеңбер, бір басында өзің, бір басында қозғалысыңның жемісі. Егер қазір жақсы қозғалсаң — айналып келгендегі нәтижесі: жақсы өнім, зор жетістік, мол несібе. Және тәңіршілдер Тәңірден жақсы әйел сұраған, текті жерден қыз алуға тырысқан, бұл — Тәңір заңдылығы, өйткені қозғалысыңды берекелі ететін әйел адам. Қозғалысыңа бөтен біреу қиянат қылса да — Тәңір заңдылығына қарсы шыққан болып есептеледі. Егер қол астыңда біреу жұмыс атқарса, ақысын лайықты түрде бер, бұл оның қозғалысы, өмірі. Яки біреудің қозғалыспен жасаған еңбегін (егін болсын, мал болсын) ұрлама, заңдылыққа қарсы шыққан болып есептелесің, бұның соңы баянды болмайды. Әйел тақырыбына қайта оралсам, Тәңіршілдер әйел адамға айызын қандырушы ретінде яки ұрпағын көбейтуші ғана ретінде қарамаған, от басы, ошақ қасының берекесі ретінде қараған. Сондықтан ырыс-несібе сұрайтын Тәңірдің әйел бейнесінде елестеткен, Ол — Ұмай ана. Әйел адамды екінші сатыға қойғанымен, оған өзіне лайықты құрмет көрсеткен. Тәңіршілдерде тоқал алу кем де кем болған. Тоқалды қандай жағдайда алған..? Егер ағасы қайтыс болса, жеңгесін екінші әйел етіп алған, егер үйленбеген болса тіпті бірінші әйел етіп алған, сонымен бар өмірін бірге көрген. “Егер қайынісі болмаса ше” деген заңды сұрақ туады. Онда қайынағасы алған, бірақ негізінен қайынісіне тиетін болған. Сондықтан тәңіршілдер бойжеткен қызы мен өлікті оң жаққа қойып отырған, екеуі де қайтып келмейтіндер. “Тәңіршілдер тоқал алмаса, Шыңғысханның 500 әйелі болған” деуіңіз мүмкін. Шыңғысхан шаманнан: қалай қылсам ұзақ өмір сүрем — деп сұрағанда, шаман: көп әйел ал, ол сенің ұзақ өмір сүруіңе септігін тигізеді — деген. Сірә шаманның айтқысы келген: қазақтың “ұрпағыңмен мың жасайсың” деген сөзіне саяды. Шыңғысхан көп жағдайда жаулаған жерлерінің қыздарына үйленген. Жалпы, Тәңіршілдік өмірге келіп, кете салған дін емес, оны ұстанған небір ұлы тұлғалар бар. Ендеше сол тұлғаларды, тарихымызды зерттеу барда — Тәңіршілдік бар. Сәлеммен, мәңгілік тақырыпты әрең түйіндеген Бақберген.

Бақберген Арысланбай

Related Articles

  • “Саяси ұпай жинауға тырысып жатыр”. Сарапшы Тоқаевтың ЕАЭО жиынында айтқаны жайлы

    Аян ҚАЛМҰРАТ Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев видеоконференция арқылы өткен ЕАЭО жиынына қатысып отыр. 19 мамыр 2020 жыл. Мамырдың 19-ында Еуразия экономикалық одағына (ЕАЭО) мүше елдердің президенттері видеоконференция арқылы өткен жиында ұйымның алдағы бес жылға арналған даму стратегиясын қабылдаған жоқ. Жиын кезінде Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың стратегия жобасын «ел үкіметтері мен парламентінің дербестігін шектейді» деп, кейбір тұсын қайта қарау қажет деген ұсыныс айтты. Тәуекелді бағалау тобының директоры, саясаттанушы Досым Сәтпаев Азаттыққа берген сұхбатында экономикалық кеңес отырысындағы Тоқаев сөзінің астары жайлы, Нұрсұлтан Назарбаевтың ақыры таяған дәуірі, Еуразия экономикалық одағы ішіндегі қордаланып қалған қайшылықтар жайлы айтты.  ЕАЭО ішіндегі Жоғарғы Еуразиялық экономикалық кеңестің отырысында Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев жобаның ішінде “Еуразиялық экономикалық интеграцияның 2025

  • Сардоба, Рогун, АЭС. 

    Алапат апат болып, қалың ел суға кетіп жатқанда билік ойнап жатқандар Өзбекстанға нота жібереміз бе, жоқ па дегенді де ақылдаспапты. Нотамызды дайындап қойдық деген вице-министрдің сөзіне қарағанда, шекарада салынып жатқан су қоймасы жөнінде Қазақстан “бірнеше рет” сұраса да Өзбекстан жөндем жауап бермепті. Бірі келіп, бірі кетіп жатқан шенеуніктер сірә, “біз сұрадық, міндетімізден құтылдық” деп жылы жауып қойса керек. Табандап тұрмаған, жеріне жеткізбеген. Әйтпесе, халықаралық заң нормасын бұзды деп Біріккен ұлттар ұйымына арызданар еді, әлемнен бейтарап сарапшы шақырар еді. Іздедім, ондай жоқ. Сардоба салынса, тым болмағанда Сырдария суалмай ма, Кіші Аралға зар болмаймыз ба деген де есеп-қисап жоқ.  Сардобаның мәселесі екі жемқор жүйенің арасында жалған ағайынгершілікпен, бәлкім, сен іш, мен іш

  • Дариға туралы толғау

    Сара Қонақаева үлкен қызының да дәуірлеген сәттері жоқ емес. 2006 жылдың жазы. Мәскеудің қақ ортасындағы Тверская көшесі. КГБ-ФСБ полковнигі Пётр Стефанович Паршиковпен әңгіме-дүкен құрдым. Бұл кісі де жәй адам емес. Куба революциясы көсемдері – Фидель Кастро мен Че Геварамен араласқан радио, телекоммуникация тыңшысы болып табылады. Сондай білікті ардагер де апайымызды сыйлап, тамсана айтпай ма: “Дариға, Дариға…” Әрине, жоғары жақта жүргендердің көбісі оңбай тұрған қанішер, жемқорлар екендігі айдан анық. Соның өзінде де, әнші-бикештің сіңген еңбегін жоққа шығаруға болмайды. Оның сырлас досы, Майра Мұхаммедқызы, атақты Париж операсы сахнасыдан жарқырап көрінді. Қазақ-татар музыка маманы Равиль Гизатулин маған былай деді: “Майраның дауысы – сопрано. Әлем бойынша, күшті сопрано әншілер толып тұр. Дариғаның қолдауысыз Майра

  • Менің көріксіз қытай әйелім

    Көп адамдар менен шексіз байлық иесі бола тұра неге қытайлық әрі әдемі емес (олардың ойынша) қалыңдық таңдағанымды сұрайды. Мен (олардың ойынша) кәзіргі әйелім Присилла Чаннан да “артық” әйелмен үйлене алады екенмін. Ең алдымен бұл сұраққа жауап бермес бұрын сұлу әйел деген қандай және сұлу емес әйелдің қандай болатынын талқылағым келеді. Шындығында, менің әдемі әйелдермен кездесу мүмкіндігім көп, олардың көбісі менің жарым болғысы келеді. Алайда, “сұлу” әйелдердің көбісінің жүрегі шағылып қалатын әйнек тәрізді. Егер сен ханның қызындай тәкаппар ашушаң болып аурып тұрсаң оның сенімен шаруасы жоқ брақ бай бола тұра неге машинаңды ауыстырмайсың деп сұраумен болады. Олар менің жарым болғылары келуінің мақсаты тік ұшақтарыммен мақтану. Одан кейнгі кезекте олардың байдың әйелі

  • Ақш-Совет қатынастарындағы шыңжаң өлкесі

    Сүгіреттерге қысқаша түсініктеме: Бірінші сүгіретте, Ақш-тың шыңжаң өлкесіндегі тұңғыш өкілетті бас елшісі Едмонд Клаб және Дихуа қаласындағы (Үрімжі) Ақш консулының алды түсірілген. Уақты, 1943- жылдың сәуір айы.  Екінші сүгірет, Ақш үкіметінің шыңжаң өлкесіндегі өкілетті елшісі Жон Халл Пакстон мырза(1946′дан соң елші болды).  Үшінші сүгірет, Шыңжаң өлкесінің саяси, әкімшілік орталығы Дихуа қаласында (Үрімжі) орналасқан Ақш консулдығы. Консул алдында тұрғандар Ж. Пакстон және зайыбы.  Төртінші сүгірет, 1946-жылдың қараша айында Дихуадағы Ақш консулы алдында түсірілген. Артқы қатар оңнан төртінші адам Жон Халл Пакстон. Пакстон Ақштың шыңжаң өлкесіндегі өкілетті елшісі болып тағайындалған кезі. 1941-42 жылдан кейін Шыңжаң өлкесінде кілт өзгерістер басталды. Өлкенің сыртқы саяси дипломатиядағы бағыты өзгеріп жатты. Совет-Шыңжаң қатынастары жол айрыққа келіп түйлісті.

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: