|  |  |  |  | 

Көз қарас Мәдениет Руханият Қазақ дәстүрі

ТӘҢІРШІЛДІК — қазақтың көнермейтін көне дүние танымы

WhatsApp Image 2020-05-17 at 7.29.17 PM

Тәңіршілдік — қазақтың көнермейтін көне дүние танымы. Тәңіршілдік ұғымында көп діндер қатарлы Жаратушыны бар деп есептейді, бірақ Ол адамдарға елші жібермейді, Көктен кітап түсірмейді, жаратылысқа (сіз бен бізге) “сәлем” жолдамайды — деген наным-сенім бар. Жаратушы барлығын жерге қалдырған, бәрі айналып тұратын механизм. Сондықтан жақсылық жасасаң да, жамандық жасасаң да өзіңе айналып келеді. Сол себепті Тәңіршілдік ұғымындағы ең негізгі ғибадат — шын көңілден жақсылық жасау, барыңды бөліп беру. Оны репрессия жылдарында Қазақ даласына айдалып келген өзге ұлттар жақсы біледі. Ал қазақ неге қырғынға ұшырады..? Оған Ислам жауап бере алмайды, оған Тәңіршілдік жауап береді: қазақ қашан да жауынгер халық болған, кеше ғұндар қытайларға қауіп төндірсе, бүгін сол қытайлардың ұрпақтары бізге қауіп төндіріп отыр. Кеше Алтын Орда орыстарды ойнатса, бүгін Ресей бізді ойнатып жатыр. Бірақ қазақ қанша жауынгер болғанымен, қай дәуірде болса да, қай елді жауласа да жойып жіберуден аулақ болған, ертең айналып келетін дүние екенін Тәңіршілдік ұғымынан білген, сол себепті, яғни қырып жібермегеніміз үшін біз де кешегі репрессияда жойылып кетуден аман қалдық. Механизм ба..? Механизм! Бүкіл жаратылыс механизм. Жердің айналуы арқылы күн мен түннің ауысуы да механизм. Сондықтан бұл ұғымды ғұндар таң-іңір деп түсінген. Күн мен түн, туу мен өлу, жарық пен қараңғы, бәрі де айналып тұрады, өйткені жаратылыс солай, ай жерді, жер күнді, күн галактиканы айналып жүреді, өмір бұл — қозғалыс, өмір бұл — шеңбер. Егер жер күнді айналмай қалса, яғни тоқтап қалса — тіршілік те тоқтайды. Тіпті адам баласының өмірге келіп-кетуі де механизм. Тәңірлік ұғымында адам түбегейлі өлмейді, өз ұрпағынан қайтып туады, яғни өз ұрығынан өзі қайтып өмірге келеді. Тәңіршілдікте “адам өмірге не үшін келеді” деген сұраққа: адам өмірді айналдыру үшін келеді — деп жауап береді. Ал Исламда: Алла адамды Өзіне (Аллаға) құлшылық ету үшін жаратты — дейтіндер бар. Құлшылыққа бас ұрудың артында коммерция немесе қандай да бір мүдде, идеология жатқан болуы мүмкін. Ал Тәңіршілдіктегі “құлшылық” ол — есесіз жақсылық жасау, ондай жақсылық коммерциямен бір қазанда қайнамайды. Есесіз жақсылық көрген адам: Тәңірден қайтсын — деп ризашылығын білдіретін болған, оған жақсылық жасаған адам да риза болып қалған, өйткені тәңіршілдер біледі бұл өмірдің бумеранг екенін. Бұл менің Тәңіршілдік туралы жеке түсінігім, бірақ Тәңіршілдік дін статусына ешқашан көтеріле алған емес, себебі ода Исламдағыдай пайғамбар жоқ, Исламдағыдай Көктен түскен кітап жоқ (Көктен кітап түспейтінін бәріміз білеміз), және ешқашан діни жорық жасамаған. Егер Тәңіршілдер діни жорық жасағанда, Араб түбегінен де, Парсы жағалауынан да бұл күндері Шыңғыс, Кетбұға, Үкітай, Төле, Жолшы есімді арабтар мен ирандарды кездестіруіміз мүмкін еді. Бұл Тәңіршілдік туралы жеке ойым болғанымен, жеке сенімім емес, бір кездердегі Ұлы Империяның ілімі, наным-сенімі. Алтын Орда Тәңірі ілімін қалай Исламға айырбастады — солай билігінен айырылды. Өйткені Тәңіршілдікте: қарапайым ғана өмірді түсіндіру болатын, ал Исламда қорқытып-үркіту болды. Әйтпесе жарты әлемді уысында ұстаған көшпенділер басқаша қалай өз билігінен айырылып қалуы мүмкін еді..? Ат тұяғының дүбірімен-ақ жауының тізесін қалтыратқан көшпенділер жорығының мақсаты дін тарату яки сол жергілікті халықты дәстүрінен, наным-сенімінен айыру емес, бәлки бытыраңқы халықтарды біріктіріп, басқару тетігін бір жүйеге түсіру болатын. Ал, басқару жүйесі бір қалыпты елдерді көшпенділер даласына тұмсығын тыққаны үшін түре қуып тастап отырған, мысалы: Хиуа хандығы, сол кезде Отырар парсымен біте қайнасып кеткен хиуалықтардың қолында болатын және Дешті Қыпшақтың есебінен өз аумағын кеңейту жоспарлары да болған. Шыңғысхан келіп, оларды түре қуып тастады. Әйтпесе Шыңғысхан киіз үйде отырған қазақты шаппаған болатын. “Отырар кітапханасын өртеді” деген әңгіме бар, соғыс болған жерде кітапхана түгіл одан да зоры өртеніп кетеді. Шыңғысхан нақ сол кітапхананы өртеу үшін шабуылдайтындай надан емес, оның әділдігі сонша жау тараптан шебер жауынгер тұтқынға түссе, өлтіріп тастамай, өз қатарына қосып алған, шеберлікті, артықшылықты бағалай білген адам. Бірақ сол бөтен жұрттың жауынгер, данышпан, көрегендерін өз қатарына қоса тұрып “тәңіршіл болуың керек” деп шарт қоймаған. Сондай бабаларымыз өмірді — шеңбер деп түсінген. Қандай әрекет қыласың — соған жараса артықшылығың алдыңнан шығады деген қарапайым да терең түсінікте болған, Шыңғысхан әскерінің жылдам қимылдауы да сол түсініктен туған. Өмір — шеңбер, бір басында өзің, бір басында қозғалысыңның жемісі. Егер қазір жақсы қозғалсаң — айналып келгендегі нәтижесі: жақсы өнім, зор жетістік, мол несібе. Және тәңіршілдер Тәңірден жақсы әйел сұраған, текті жерден қыз алуға тырысқан, бұл — Тәңір заңдылығы, өйткені қозғалысыңды берекелі ететін әйел адам. Қозғалысыңа бөтен біреу қиянат қылса да — Тәңір заңдылығына қарсы шыққан болып есептеледі. Егер қол астыңда біреу жұмыс атқарса, ақысын лайықты түрде бер, бұл оның қозғалысы, өмірі. Яки біреудің қозғалыспен жасаған еңбегін (егін болсын, мал болсын) ұрлама, заңдылыққа қарсы шыққан болып есептелесің, бұның соңы баянды болмайды. Әйел тақырыбына қайта оралсам, Тәңіршілдер әйел адамға айызын қандырушы ретінде яки ұрпағын көбейтуші ғана ретінде қарамаған, от басы, ошақ қасының берекесі ретінде қараған. Сондықтан ырыс-несібе сұрайтын Тәңірдің әйел бейнесінде елестеткен, Ол — Ұмай ана. Әйел адамды екінші сатыға қойғанымен, оған өзіне лайықты құрмет көрсеткен. Тәңіршілдерде тоқал алу кем де кем болған. Тоқалды қандай жағдайда алған..? Егер ағасы қайтыс болса, жеңгесін екінші әйел етіп алған, егер үйленбеген болса тіпті бірінші әйел етіп алған, сонымен бар өмірін бірге көрген. “Егер қайынісі болмаса ше” деген заңды сұрақ туады. Онда қайынағасы алған, бірақ негізінен қайынісіне тиетін болған. Сондықтан тәңіршілдер бойжеткен қызы мен өлікті оң жаққа қойып отырған, екеуі де қайтып келмейтіндер. “Тәңіршілдер тоқал алмаса, Шыңғысханның 500 әйелі болған” деуіңіз мүмкін. Шыңғысхан шаманнан: қалай қылсам ұзақ өмір сүрем — деп сұрағанда, шаман: көп әйел ал, ол сенің ұзақ өмір сүруіңе септігін тигізеді — деген. Сірә шаманның айтқысы келген: қазақтың “ұрпағыңмен мың жасайсың” деген сөзіне саяды. Шыңғысхан көп жағдайда жаулаған жерлерінің қыздарына үйленген. Жалпы, Тәңіршілдік өмірге келіп, кете салған дін емес, оны ұстанған небір ұлы тұлғалар бар. Ендеше сол тұлғаларды, тарихымызды зерттеу барда — Тәңіршілдік бар. Сәлеммен, мәңгілік тақырыпты әрең түйіндеген Бақберген.

Бақберген Арысланбай

Related Articles

  • Диктаторлық режимдердің өтірік референдумдары мен сайлауларына жанды мысал

    Диктаторлық режимдердің өтірік референдумдары мен сайлауларына бір жанды мысал: Іргелес ауылдарымен қоса есептегенде, Херсонда шамамен 600 мыңдай адам Ресейге қосылу бойынша референдумға қатысып, олардың 500 мыңы Ресейге қосылуды таңдаған. Бұл 87%! Ал, таяуда жағдай күрт нашарлап, ресейшілдердің Ресейге қарай қашуы басталғанда, тек 100 мыңдай адам ғана Ресей жаққа қашқан. Қалған 400 мың адам қайда кетті? Олар неге Ресейге қашпады? Иә, бұл жерде қорқып, амал жоқ, қараға ілесіп дауыс бергендер болғаны анық. Бірақ бәрібір 87% емес, 50 пайыз қолдау деген де сандырақ болып шығады. Демек, ары болғанда Ресейге қосылуды қолдаған Херсондықтар көп болғанда 20 пайыз ғана, бәлкім тіпті оған да жетпеуі мүмкін. Бұл дегеніңіз, басқа өңірдегі референдумдар да өтірік деген сөз!

  • Қапсәметұлы Өмер Мырза

    Қапсәметұлы Өмер Мырза: 1998 жылдары Нигде университетінің аспаптар кафедрасының оқытушысы болып тағайындалды. Ол осы жерден міндетін тоқтатып, Қазақстанға оралып Алматыда 10 жыл тұрып, 3 жылдай бұрын Ыстамбұлға келгенде дүниеден озды. Жастас болмасақ та құрдас болып кеткеміз. Әрі туысым болады. Суреттегі ұстап отырған домбыра маған Қазақстаннан сыйлыққа тартылған еді. Осы домбыра ілулі тұрған жерден жерге түсіп шағылып қалған да Өмер мырзаға осыны жөндеп беруін өтіндім. Ол маған асықпасаң әйтеуір өзіңе қайтып тапсырып берем деген еді. Сонымен Нигдедегі шеберханасына апарып қойды да 7 жылдан кейін қайта қалпына келтіріп әкеп берді. Сонда мен Өмермен әзілдесіп не деген ахырын адамсың дегенімде ол, “алдымен бір шертіп көрші, мен сенің шағып алған домбыраңның бөлшектерін күнге күйгізіп,

  • Үкімет: Қазақ тілін білмейтіндерге Қазақстан азаматтығы берілмейді

    Премьер-министр Әлихан Смайылов Үкімет “Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы”заңға өзгеріс мәселесін қарастырып жатыр. Бұл өзгеріс бойынша, мемлекеттік тілді, мемлекет тарихы мен негізгі заңдарын білмеу – Қазақстан азаматтығын беруден бас тартуға не азаматтығын қалпына келтіруден бас тартуға қосымша негіз бола алады. Бұл туралы премьер-министр Әлихан Смайыловтың депутат сауалына жолдаған жауабына сілтеп, Kursiv.Media жазды. Премьер жауабында бұл талап қос азаматтыққа жол бермеу үшін де енгізіліп отырғанын айтқан. “Қазіргі заң бойынша Қазақстанда заңды негізде кемі бес жыл тұрақты өмір сүрген немесе Қазақстан азаматымен кемі үш жыл некеде тұрған, сондай-ақ Қазақстанда тұрақты тұру мақсатында келген және жақын туыстарының бірі Қазақстан азаматы болып саналатын бұрынғы одақтас республика азаматтарына Қазақстан азаматтығы беріледі” дейді премьер-министр. Қазіргі қолданыстағы заңға сай, мына

  • ЧЕХ ЖҰРТЫНЫҢ ЧЕХ ТІЛІН ҚОРҒАУЫ ЖАЙЛЫ

    Ruslan Medelbek  Чех жұрты мына жаһандану заманында, Еуропа халқы арасында шекара жойылғанда бізді чех қылып тұрған чех тілі деп біледі. Елде қызметтің бәрі чех тілінде жүреді, шетелдіктерге арналған полиция бөлімшесінде “мұнда тек чех тілінде қызмет көрсетіледі” деп жазылған тақтайша тұрады. Шетелдіктерге арналған полиция бөлімшесінде Чехияға енді келгенімде осы бөлімшеге чех тілін білетін қазақ танысымды апарған едім. Полицияда сен Чехияға кеше көшіп келгеніңе мән бермейді де. Чехша сөйлейді. Ағылшынша сөйлесең қызмет көрсеткісі келмей, чехша жауап береді. Үш жылдан кейін осы полиция бөлімшесіне барып, Қазақстаннан келетін қонақтарыма визаға шақырту жасатпақ болғанымда сондағы бір полицей үш жыл тұрып жатырсыз, қалай чехша білмейсіз деп қабақ шытқаны әлі есте. Кейін чех танысымның бірінен “неге чех

  • Досым Сәтпаев Мухоряповқа “бесінші колоннаның” мүшесі болмауға кеңес берді

    Бүгін ChocoFamily брендінің негізін қалаған кәсіпкер Рамиль Мухоряповтың қазақ тіліне қатысты мәлімдемесі қоғамда үлкен резонанс туғызғаны белгілі. Дәл осы мәселе белгілі саясаткер Досым Сәтпаевты араласып, Рамиль Мухоряповтың таңдау жасайтын сәті туындағанын алға тартты, – деп хабарлайды Dalanews.kz. Ішінен шіріген жаңғақты кез келген адам оп-оңай шаға салады. Егер өз ішіңде жау жүрсе, ол күндердің күні түн жамылып, қақпаңды жауға ашып бере салады. Егер Казақстанда тұратын біреу біздің мемлекеттілігімізге, тәуелсіздігімізге, тархиымызға, әсіресе, тарихымыздағы зұлматтарға күмән келтірсе – елді іштен шірітетін, қақпамызды жауға ашып беретін «бесінші колонна» сол болмақ. Кәсіпкер Рамиль Мухоряповқа бүгінгі әңгімесінен кейін бір шешім қабылдау керек. Ол Қазақстанда кіммен бірге болғысы, тұрғысы келетінін айқындауы тиіс. Қазақстанды күшейтіп, жасампаздық мақсатында маңайына адам топтастыратындармен бірге

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: