|  |  |  |  | 

Көз қарас Мәдениет Руханият Қазақ дәстүрі

ТӘҢІРШІЛДІК — қазақтың көнермейтін көне дүние танымы

WhatsApp Image 2020-05-17 at 7.29.17 PM

Тәңіршілдік — қазақтың көнермейтін көне дүние танымы. Тәңіршілдік ұғымында көп діндер қатарлы Жаратушыны бар деп есептейді, бірақ Ол адамдарға елші жібермейді, Көктен кітап түсірмейді, жаратылысқа (сіз бен бізге) “сәлем” жолдамайды — деген наным-сенім бар. Жаратушы барлығын жерге қалдырған, бәрі айналып тұратын механизм. Сондықтан жақсылық жасасаң да, жамандық жасасаң да өзіңе айналып келеді. Сол себепті Тәңіршілдік ұғымындағы ең негізгі ғибадат — шын көңілден жақсылық жасау, барыңды бөліп беру. Оны репрессия жылдарында Қазақ даласына айдалып келген өзге ұлттар жақсы біледі. Ал қазақ неге қырғынға ұшырады..? Оған Ислам жауап бере алмайды, оған Тәңіршілдік жауап береді: қазақ қашан да жауынгер халық болған, кеше ғұндар қытайларға қауіп төндірсе, бүгін сол қытайлардың ұрпақтары бізге қауіп төндіріп отыр. Кеше Алтын Орда орыстарды ойнатса, бүгін Ресей бізді ойнатып жатыр. Бірақ қазақ қанша жауынгер болғанымен, қай дәуірде болса да, қай елді жауласа да жойып жіберуден аулақ болған, ертең айналып келетін дүние екенін Тәңіршілдік ұғымынан білген, сол себепті, яғни қырып жібермегеніміз үшін біз де кешегі репрессияда жойылып кетуден аман қалдық. Механизм ба..? Механизм! Бүкіл жаратылыс механизм. Жердің айналуы арқылы күн мен түннің ауысуы да механизм. Сондықтан бұл ұғымды ғұндар таң-іңір деп түсінген. Күн мен түн, туу мен өлу, жарық пен қараңғы, бәрі де айналып тұрады, өйткені жаратылыс солай, ай жерді, жер күнді, күн галактиканы айналып жүреді, өмір бұл — қозғалыс, өмір бұл — шеңбер. Егер жер күнді айналмай қалса, яғни тоқтап қалса — тіршілік те тоқтайды. Тіпті адам баласының өмірге келіп-кетуі де механизм. Тәңірлік ұғымында адам түбегейлі өлмейді, өз ұрпағынан қайтып туады, яғни өз ұрығынан өзі қайтып өмірге келеді. Тәңіршілдікте “адам өмірге не үшін келеді” деген сұраққа: адам өмірді айналдыру үшін келеді — деп жауап береді. Ал Исламда: Алла адамды Өзіне (Аллаға) құлшылық ету үшін жаратты — дейтіндер бар. Құлшылыққа бас ұрудың артында коммерция немесе қандай да бір мүдде, идеология жатқан болуы мүмкін. Ал Тәңіршілдіктегі “құлшылық” ол — есесіз жақсылық жасау, ондай жақсылық коммерциямен бір қазанда қайнамайды. Есесіз жақсылық көрген адам: Тәңірден қайтсын — деп ризашылығын білдіретін болған, оған жақсылық жасаған адам да риза болып қалған, өйткені тәңіршілдер біледі бұл өмірдің бумеранг екенін. Бұл менің Тәңіршілдік туралы жеке түсінігім, бірақ Тәңіршілдік дін статусына ешқашан көтеріле алған емес, себебі ода Исламдағыдай пайғамбар жоқ, Исламдағыдай Көктен түскен кітап жоқ (Көктен кітап түспейтінін бәріміз білеміз), және ешқашан діни жорық жасамаған. Егер Тәңіршілдер діни жорық жасағанда, Араб түбегінен де, Парсы жағалауынан да бұл күндері Шыңғыс, Кетбұға, Үкітай, Төле, Жолшы есімді арабтар мен ирандарды кездестіруіміз мүмкін еді. Бұл Тәңіршілдік туралы жеке ойым болғанымен, жеке сенімім емес, бір кездердегі Ұлы Империяның ілімі, наным-сенімі. Алтын Орда Тәңірі ілімін қалай Исламға айырбастады — солай билігінен айырылды. Өйткені Тәңіршілдікте: қарапайым ғана өмірді түсіндіру болатын, ал Исламда қорқытып-үркіту болды. Әйтпесе жарты әлемді уысында ұстаған көшпенділер басқаша қалай өз билігінен айырылып қалуы мүмкін еді..? Ат тұяғының дүбірімен-ақ жауының тізесін қалтыратқан көшпенділер жорығының мақсаты дін тарату яки сол жергілікті халықты дәстүрінен, наным-сенімінен айыру емес, бәлки бытыраңқы халықтарды біріктіріп, басқару тетігін бір жүйеге түсіру болатын. Ал, басқару жүйесі бір қалыпты елдерді көшпенділер даласына тұмсығын тыққаны үшін түре қуып тастап отырған, мысалы: Хиуа хандығы, сол кезде Отырар парсымен біте қайнасып кеткен хиуалықтардың қолында болатын және Дешті Қыпшақтың есебінен өз аумағын кеңейту жоспарлары да болған. Шыңғысхан келіп, оларды түре қуып тастады. Әйтпесе Шыңғысхан киіз үйде отырған қазақты шаппаған болатын. “Отырар кітапханасын өртеді” деген әңгіме бар, соғыс болған жерде кітапхана түгіл одан да зоры өртеніп кетеді. Шыңғысхан нақ сол кітапхананы өртеу үшін шабуылдайтындай надан емес, оның әділдігі сонша жау тараптан шебер жауынгер тұтқынға түссе, өлтіріп тастамай, өз қатарына қосып алған, шеберлікті, артықшылықты бағалай білген адам. Бірақ сол бөтен жұрттың жауынгер, данышпан, көрегендерін өз қатарына қоса тұрып “тәңіршіл болуың керек” деп шарт қоймаған. Сондай бабаларымыз өмірді — шеңбер деп түсінген. Қандай әрекет қыласың — соған жараса артықшылығың алдыңнан шығады деген қарапайым да терең түсінікте болған, Шыңғысхан әскерінің жылдам қимылдауы да сол түсініктен туған. Өмір — шеңбер, бір басында өзің, бір басында қозғалысыңның жемісі. Егер қазір жақсы қозғалсаң — айналып келгендегі нәтижесі: жақсы өнім, зор жетістік, мол несібе. Және тәңіршілдер Тәңірден жақсы әйел сұраған, текті жерден қыз алуға тырысқан, бұл — Тәңір заңдылығы, өйткені қозғалысыңды берекелі ететін әйел адам. Қозғалысыңа бөтен біреу қиянат қылса да — Тәңір заңдылығына қарсы шыққан болып есептеледі. Егер қол астыңда біреу жұмыс атқарса, ақысын лайықты түрде бер, бұл оның қозғалысы, өмірі. Яки біреудің қозғалыспен жасаған еңбегін (егін болсын, мал болсын) ұрлама, заңдылыққа қарсы шыққан болып есептелесің, бұның соңы баянды болмайды. Әйел тақырыбына қайта оралсам, Тәңіршілдер әйел адамға айызын қандырушы ретінде яки ұрпағын көбейтуші ғана ретінде қарамаған, от басы, ошақ қасының берекесі ретінде қараған. Сондықтан ырыс-несібе сұрайтын Тәңірдің әйел бейнесінде елестеткен, Ол — Ұмай ана. Әйел адамды екінші сатыға қойғанымен, оған өзіне лайықты құрмет көрсеткен. Тәңіршілдерде тоқал алу кем де кем болған. Тоқалды қандай жағдайда алған..? Егер ағасы қайтыс болса, жеңгесін екінші әйел етіп алған, егер үйленбеген болса тіпті бірінші әйел етіп алған, сонымен бар өмірін бірге көрген. “Егер қайынісі болмаса ше” деген заңды сұрақ туады. Онда қайынағасы алған, бірақ негізінен қайынісіне тиетін болған. Сондықтан тәңіршілдер бойжеткен қызы мен өлікті оң жаққа қойып отырған, екеуі де қайтып келмейтіндер. “Тәңіршілдер тоқал алмаса, Шыңғысханның 500 әйелі болған” деуіңіз мүмкін. Шыңғысхан шаманнан: қалай қылсам ұзақ өмір сүрем — деп сұрағанда, шаман: көп әйел ал, ол сенің ұзақ өмір сүруіңе септігін тигізеді — деген. Сірә шаманның айтқысы келген: қазақтың “ұрпағыңмен мың жасайсың” деген сөзіне саяды. Шыңғысхан көп жағдайда жаулаған жерлерінің қыздарына үйленген. Жалпы, Тәңіршілдік өмірге келіп, кете салған дін емес, оны ұстанған небір ұлы тұлғалар бар. Ендеше сол тұлғаларды, тарихымызды зерттеу барда — Тәңіршілдік бар. Сәлеммен, мәңгілік тақырыпты әрең түйіндеген Бақберген.

Бақберген Арысланбай

Related Articles

  • Шонжының Гео-Стратегиялық Шындығы (сараптамалық мақала)

    Бұл аудан (Шонжы) қарасаңыз шекараға тиіп тұр. Шекараның күншығыс бетінде аты қаззаққа берілген Іле Қазақ Автономиялы Облысы бар (екінші сүгірет). Онда жер қайысқан қалың қазақ тұрады. Автонрмиялы облыс ШУАР’дан бұрын құрылған. Орталығы Құлжа қаласы (үшінші сүгіреттегі 1-ге қараңыз). Осы автономиялы қазақ облысына қазір сегіз аудан, бір қала төте қарайды. Олар: КҮНЕС, НЫЛҚЫ, ТОҒЫЗТАРАУ аудандары (үшінші сүгіреттегі 5,6,9-ға қараңыз). Бұл үш аудан Іле аңғары мен Іле дариясының басына орналасқан қазақ ең көп, ең іргелі қоныс тепкен, тарихы өте терең, байырғы қазақ жері. Осы үш аудан қазақтары 20- ғасыр басында Орынборға арнайы хат жазып, Алаш баспасөзін қолдап қаржы жолдап, өздерін де Алаштың алыстағы бір бөлшегі санаған-тын. Осы үш аудан тың игеріп, там

  • Елдес ОРДА: Шонжы тараншыларының “айғайы” (шағын сараптама)

    Бірінші, ұйғырстан деген атау қателеспесем алғаш рет 1928-1935 жж арасында хатқа түсе бастады. Еуропаның христиан миссионерлері қашқарияда баспа құрған. Баспадан ұйғырлардың қашқар акцентінде христиан дінін уағыздайтын кітаптар, қиссалар, күнтізбелер басып шығарды. Сол көп кітаптың бірінде “ұйғырстан” атауы алғаш рет қолданылған. Бірақ бұндағы ұйғырстан атауы қашқариядағы алты үлкен шаһарды көрсетеді. Ұйғырстан атауы одан соң 1951-1955 жылдары тағы көтерілді, бірақ атауды көтерушілер христиан миссионерлері емес, ұйғырдың белсенді саяси топ, элитасы болды. 1951-1955 жылдары қазіргі ШУАР’да ұлттық автономияны анықтау, шекарасын бекіту жұмыстары қаурт жүрді, сол кезде қытай орталық партия комитетіне “ұйғырстан автономиялы респубиликасы” дейтін ұсыныс жолданған. Әрине, бұл сол кездегі көп ұсыныстың бірі, “шарқи түркістан автономиялы респубиликасы” деген ұсыныс да болды. Осы автономиялы

  • Марат Бәйділдаұлы (Тоқашбаев): ҚАРАДАЛА АТАУЫ ҚАЛПЫНА КЕЛТІРІЛСЕ…

    Жазушы-публицист Ұйғыр ауданында қазақ-ұйғыр жастары арасында жанжал шығып, төбелеске ұласқанын, арасында жарақат алғандар бар екендігін естіп өте қапа болдым. Бұл сөз жоқ, идеологиялық жұмыстардың олқылығы деп ойлаймын. Жалпы ұйғыр халқына жаппай қара бояу жағуға болмайды. Олар да өзінше бір халық, туыс халық, түркі халқы, мұсылман халқы. Негізгі мекені қазіргі Қытай жерінде. Ұйғыр халқы бірнеше ғасырдан бері өз тәуелсіздігі үшін күресіп келеді. Саяси тұрғыдан ашықтан ашық оларды қолдауға құқымыз жоқ болса да, өз басым іштей мұсылман бауырларымыз ғой, өз алдына ел болып кетсе ғой деп тілеймін. Ұйғыр халқының еңбекқорлығы мен мәдениетіне, тілі мен дәстүріне құрметіміз үлкен. Бірқатар ұйғыр қаламгерлерінің шығармаларын қазақ тіліне аударуға атсалысқаннан болар ұйғырша да тәп-тәуір сөйлей аламын. Бірақ

  • Президент Тоқаевқа ашық хат

    2020 жылдың 28 мамырында, Мәскеуден жіберілген менің жүгім Қызылордаға келді. CDEK фирмасы, тапсырыс нөмірі 1173341109 жіберілім. Қос чемодан. Менің құжаттарым, базарлықтарым, киім-кешек, ұялы телефондарым өз орнында. Неміс тіліндегі Гёте жинағы,  орыс классиктерінің кітаптары, КСРО журналдары  мен басқа әдебиет те өз орнында. Бірақ, Қыдырбек Рыспекұлы құрастырған, жұдырықтасу жұлдыздарының қолтаңбаларына толы “Қазақ боксшылары” атты кітап жоғалған. Сонымен қатар, тарихшымыз Кәрішал Асан Атаның қос кітабы да жоқ. Әрине, бәрі болуы мүмкін. Алайда, қазақи кітаптарымды орыс жүк тасушысы немесе ресейлік шекарашы жымқырды деп ойламаймын. Погон таққан жергілікті хайуандардың сасық әрекеті болса керек. Барып тұрған оңбағандар ғой! Мысалы, бокс кітабымда маған арналған Ермахан Ыбырайымов пен Жандос Көкімовтың ізгі тілектері жазылған. Сонда не? Офицер атағымен жамылған

  • “Саяси ұпай жинауға тырысып жатыр”. Сарапшы Тоқаевтың ЕАЭО жиынында айтқаны жайлы

    Аян ҚАЛМҰРАТ Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев видеоконференция арқылы өткен ЕАЭО жиынына қатысып отыр. 19 мамыр 2020 жыл. Мамырдың 19-ында Еуразия экономикалық одағына (ЕАЭО) мүше елдердің президенттері видеоконференция арқылы өткен жиында ұйымның алдағы бес жылға арналған даму стратегиясын қабылдаған жоқ. Жиын кезінде Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың стратегия жобасын «ел үкіметтері мен парламентінің дербестігін шектейді» деп, кейбір тұсын қайта қарау қажет деген ұсыныс айтты. Тәуекелді бағалау тобының директоры, саясаттанушы Досым Сәтпаев Азаттыққа берген сұхбатында экономикалық кеңес отырысындағы Тоқаев сөзінің астары жайлы, Нұрсұлтан Назарбаевтың ақыры таяған дәуірі, Еуразия экономикалық одағы ішіндегі қордаланып қалған қайшылықтар жайлы айтты.  ЕАЭО ішіндегі Жоғарғы Еуразиялық экономикалық кеңестің отырысында Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев жобаның ішінде “Еуразиялық экономикалық интеграцияның 2025

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: