|  |  |  |  | 

Köz qaras Mädeniet Ruhaniyat Qazaq dästüri

TÄÑİRŞİLDİK — qazaqtıñ könermeytin köne dünie tanımı

WhatsApp Image 2020-05-17 at 7.29.17 PM

Täñirşildik — qazaqtıñ könermeytin köne dünie tanımı. Täñirşildik wğımında köp dinder qatarlı Jaratuşını bar dep esepteydi, biraq Ol adamdarğa elşi jibermeydi, Kökten kitap tüsirmeydi, jaratılısqa (siz ben bizge) “sälem” joldamaydı — degen nanım-senim bar. Jaratuşı barlığın jerge qaldırğan, bäri aynalıp twratın mehanizm. Sondıqtan jaqsılıq jasasañ da, jamandıq jasasañ da öziñe aynalıp keledi. Sol sebepti Täñirşildik wğımındağı eñ negizgi ğibadat — şın köñilden jaqsılıq jasau, barıñdı bölip beru. Onı repressiya jıldarında Qazaq dalasına aydalıp kelgen özge wlttar jaqsı biledi. Al qazaq nege qırğınğa wşıradı..? Oğan Islam jauap bere almaydı, oğan Täñirşildik jauap beredi: qazaq qaşan da jauınger halıq bolğan, keşe ğwndar qıtaylarğa qauip töndirse, bügin sol qıtaylardıñ wrpaqtarı bizge qauip töndirip otır. Keşe Altın Orda orıstardı oynatsa, bügin Resey bizdi oynatıp jatır. Biraq qazaq qanşa jauınger bolğanımen, qay däuirde bolsa da, qay eldi jaulasa da joyıp jiberuden aulaq bolğan, erteñ aynalıp keletin dünie ekenin Täñirşildik wğımınan bilgen, sol sebepti, yağni qırıp jibermegenimiz üşin biz de keşegi repressiyada joyılıp ketuden aman qaldıq. Mehanizm ba..? Mehanizm! Bükil jaratılıs mehanizm. Jerdiñ aynaluı arqılı kün men tünniñ auısuı da mehanizm. Sondıqtan bwl wğımdı ğwndar tañ-iñir dep tüsingen. Kün men tün, tuu men ölu, jarıq pen qarañğı, bäri de aynalıp twradı, öytkeni jaratılıs solay, ay jerdi, jer kündi, kün galaktikanı aynalıp jüredi, ömir bwl — qozğalıs, ömir bwl — şeñber. Eger jer kündi aynalmay qalsa, yağni toqtap qalsa — tirşilik te toqtaydı. Tipti adam balasınıñ ömirge kelip-ketui de mehanizm. Täñirlik wğımında adam tübegeyli ölmeydi, öz wrpağınan qaytıp tuadı, yağni öz wrığınan özi qaytıp ömirge keledi. Täñirşildikte “adam ömirge ne üşin keledi” degen swraqqa: adam ömirdi aynaldıru üşin keledi — dep jauap beredi. Al Islamda: Alla adamdı Özine (Allağa) qwlşılıq etu üşin jarattı — deytinder bar. Qwlşılıqqa bas wrudıñ artında kommerciya nemese qanday da bir müdde, ideologiya jatqan boluı mümkin. Al Täñirşildiktegi “qwlşılıq” ol — esesiz jaqsılıq jasau, onday jaqsılıq kommerciyamen bir qazanda qaynamaydı. Esesiz jaqsılıq körgen adam: Täñirden qaytsın — dep rizaşılığın bildiretin bolğan, oğan jaqsılıq jasağan adam da riza bolıp qalğan, öytkeni täñirşilder biledi bwl ömirdiñ bumerang ekenin. Bwl meniñ Täñirşildik turalı jeke tüsinigim, biraq Täñirşildik din statusına eşqaşan köterile alğan emes, sebebi oda Islamdağıday payğambar joq, Islamdağıday Kökten tüsken kitap joq (Kökten kitap tüspeytinin bärimiz bilemiz), jäne eşqaşan dini jorıq jasamağan. Eger Täñirşilder dini jorıq jasağanda, Arab tübeginen de, Parsı jağalauınan da bwl künderi Şıñğıs, Ketbwğa, Ükitay, Töle, Jolşı esimdi arabtar men irandardı kezdestiruimiz mümkin edi. Bwl Täñirşildik turalı jeke oyım bolğanımen, jeke senimim emes, bir kezderdegi Wlı Imperiyanıñ ilimi, nanım-senimi. Altın Orda Täñiri ilimin qalay Islamğa ayırbastadı — solay biliginen ayırıldı. Öytkeni Täñirşildikte: qarapayım ğana ömirdi tüsindiru bolatın, al Islamda qorqıtıp-ürkitu boldı. Äytpese jartı älemdi uısında wstağan köşpendiler basqaşa qalay öz biliginen ayırılıp qaluı mümkin edi..? At twyağınıñ dübirimen-aq jauınıñ tizesin qaltıratqan köşpendiler jorığınıñ maqsatı din taratu yaki sol jergilikti halıqtı dästürinen, nanım-seniminen ayıru emes, bälki bıtırañqı halıqtardı biriktirip, basqaru tetigin bir jüyege tüsiru bolatın. Al, basqaru jüyesi bir qalıptı elderdi köşpendiler dalasına twmsığın tıqqanı üşin türe quıp tastap otırğan, mısalı: Hiua handığı, sol kezde Otırar parsımen bite qaynasıp ketken hiualıqtardıñ qolında bolatın jäne Deşti Qıpşaqtıñ esebinen öz aumağın keñeytu josparları da bolğan. Şıñğıshan kelip, olardı türe quıp tastadı. Äytpese Şıñğıshan kiiz üyde otırğan qazaqtı şappağan bolatın. “Otırar kitaphanasın örtedi” degen äñgime bar, soğıs bolğan jerde kitaphana tügil odan da zorı örtenip ketedi. Şıñğıshan naq sol kitaphananı örteu üşin şabuıldaytınday nadan emes, onıñ ädildigi sonşa jau taraptan şeber jauınger twtqınğa tüsse, öltirip tastamay, öz qatarına qosıp alğan, şeberlikti, artıqşılıqtı bağalay bilgen adam. Biraq sol böten jwrttıñ jauınger, danışpan, köregenderin öz qatarına qosa twrıp “täñirşil boluıñ kerek” dep şart qoymağan. Sonday babalarımız ömirdi — şeñber dep tüsingen. Qanday äreket qılasıñ — soğan jarasa artıqşılığıñ aldıñnan şığadı degen qarapayım da tereñ tüsinikte bolğan, Şıñğıshan äskeriniñ jıldam qimıldauı da sol tüsinikten tuğan. Ömir — şeñber, bir basında öziñ, bir basında qozğalısıñnıñ jemisi. Eger qazir jaqsı qozğalsañ — aynalıp kelgendegi nätijesi: jaqsı önim, zor jetistik, mol nesibe. Jäne täñirşilder Täñirden jaqsı äyel swrağan, tekti jerden qız aluğa tırısqan, bwl — Täñir zañdılığı, öytkeni qozğalısıñdı berekeli etetin äyel adam. Qozğalısıña böten bireu qiyanat qılsa da — Täñir zañdılığına qarsı şıqqan bolıp esepteledi. Eger qol astıñda bireu jwmıs atqarsa, aqısın layıqtı türde ber, bwl onıñ qozğalısı, ömiri. YAki bireudiñ qozğalıspen jasağan eñbegin (egin bolsın, mal bolsın) wrlama, zañdılıqqa qarsı şıqqan bolıp eseptelesiñ, bwnıñ soñı bayandı bolmaydı. Äyel taqırıbına qayta oralsam, Täñirşilder äyel adamğa ayızın qandıruşı retinde yaki wrpağın köbeytuşi ğana retinde qaramağan, ot bası, oşaq qasınıñ berekesi retinde qarağan. Sondıqtan ırıs-nesibe swraytın Täñirdiñ äyel beynesinde elestetken, Ol — Wmay ana. Äyel adamdı ekinşi satığa qoyğanımen, oğan özine layıqtı qwrmet körsetken. Täñirşilderde toqal alu kem de kem bolğan. Toqaldı qanday jağdayda alğan..? Eger ağası qaytıs bolsa, jeñgesin ekinşi äyel etip alğan, eger üylenbegen bolsa tipti birinşi äyel etip alğan, sonımen bar ömirin birge körgen. “Eger qayınisi bolmasa şe” degen zañdı swraq tuadı. Onda qayınağası alğan, biraq negizinen qayınisine tietin bolğan. Sondıqtan täñirşilder boyjetken qızı men ölikti oñ jaqqa qoyıp otırğan, ekeui de qaytıp kelmeytinder. “Täñirşilder toqal almasa, Şıñğıshannıñ 500 äyeli bolğan” deuiñiz mümkin. Şıñğıshan şamannan: qalay qılsam wzaq ömir sürem — dep swrağanda, şaman: köp äyel al, ol seniñ wzaq ömir süruiñe septigin tigizedi — degen. Sirä şamannıñ aytqısı kelgen: qazaqtıñ “wrpağıñmen mıñ jasaysıñ” degen sözine sayadı. Şıñğıshan köp jağdayda jaulağan jerleriniñ qızdarına üylengen. Jalpı, Täñirşildik ömirge kelip, kete salğan din emes, onı wstanğan nebir wlı twlğalar bar. Endeşe sol twlğalardı, tarihımızdı zertteu barda — Täñirşildik bar. Sälemmen, mäñgilik taqırıptı äreñ tüyindegen Baqbergen.

Baqbergen Arıslanbay

Related Articles

  • Üş anıq

    Üş anıq: Birinşi, äleumettik jelide post jazu bireu üşin ermek nemese uaqıt ötkizu qwralı boluı mümkin. Olardıñ ortası, şaqıratın qonağı, äñgimesi de bölek degendey. Adamdar äleumettik jelini mädeni ortağa aynaldıruı mindetti emes. Keybir azamattar üşin äleumettik jeli pikir almasu ortası, bilim oşağı, aqparat alu almasu orını. Äleumettik jelide sapalı kontent wsınu, mädeni orta qalıptastıru, ädepti pikir-talas ötkizu twlğalıq damuıña qosımşa äser etedi. Keyde türli ortanıñ adamdarı sapırılısıp aralasıp jatadı. Seniñ wltqa, memleketke degen şınayı küyinişiñnen tuğan dünieñdi ermekke aynaldırğısı keledi. Olarğa da eşkim qoy demeydi, sonday erkin. Bir qarasañ jaqsı, bir qarasañ şınımen ıñğaysız. Öz basım köbiniñ öz oyın aytuına erik beruge tırısamın, auzın qaqpaymın. Öytkeni ol da osı eldiñ

  • Baqsılar institutı

    Saraptama (oqısañız ökinbeysiz) Birinşi, ilkide Türki balasında arnayı qağan qwzireti üşin jwmıs isteytin köripkel baqsılar institutı bolğan. Atı baqsı bolğanımen hannıñ qırıq kisilik aqılşısı edi. Köripkel baqsılar han keñesi kezinde aldağı qandayda bir sayasi oqiğa men situaciyanı küni bwrtın boljap, döp basıp taldap häm saraptap bere alatın sonı qabilettiñ iesi-tin. Olardı sayasi köripkelder dep atasa da boladı. Han ekinşi bir eldi jeñu üşin bilek küşinen bölek köripkel baqsılardıñ strategiyalıq boljauına da jüginetin. Qarsılas eldiñ köripkel baqsıları da oñay emes ärine. Ekinşi, uaqıt öte kele sayasi köripkel baqsılar türkilik bolmıstağı strategiyalıq mektep qalıptastırdı. Türki baqsıları qıtay, ündi, parsı, wrım elderin jaulap aluda mañızdı röl atqardı. Ol kezdegi jahandıq jaulasular jer, su,

  • Almatıda zilzala bolsa, eñ aldımen qanday üyler qirauı mümkin? Säuletşi Aydar Erğalimen swhbat

    Petr TROCENKO Almatınıñ joğarğı jağındağı köpqabattı ğimarattar. 18 şilde, 2022 jıl Qazaqstandıq säuletşi Aydar Erğali eger küşti jer silkinisi bolsa, seysmikalıq qauipti aymaqta ornalasqan Almatı qalası qanday qiındıqpen betpe-bet keletinin, sovet kezinde salınğan üyler qazirgi zamanğı köpqabattı ğimarattarmen salıstırğanda jer silkinisine tötep beruge nelikten älsiz ekenin ayttı. 23 qañtar küni Almatıda jer ädettegiden qattıraq silkinip, eldi dürliktirdi. Bwl oqiğa keñ auqımdağı tabiği apatqa qala biligi men twrğındar qanşalıqtı dayın degen äñgimeni qayta qozdırdı. Jwrt äsirese tötenşe jağdaylar jönindegi departamenttiñ erte habarlau jüyesi dwrıs jwmıs istemegenin, SMS-habarlamalar der kezinde tüspegenin de sınğa aldı. Jer birinşi ret silkingen sätte Almatı twrğındarı japa-tarmağay üyden sırtqa qaray jügirdi, keybiri tipti sırt kiimin de kimegen

  • Şağın saraptama:Şıñjañ ölkelik ükimeti, şetelge oquşı jiberu jwmısı

    Şağın saraptama 1934-35 jılı jaña Şıñjañ ölkelik ükimeti qwrılğan soñ şetelden oqu, şetelge oquşı jiberu jwmısı keşendi jüzege astı. Sonıñ negizinde ölkelik ükimet Sovet Odağınan oqitın jas talapkerlerge konkurs jariyalap arnayı ükimettiñ oqu stipendiyasın böldi, nätijesinde 1935-39 jıldarı wzın sanı 300-ge tarta student Sovet Odağında bilim aldı. 1935 jıldarı Şığıs Türkistandıq studentterdiñ eñ köp oquğa tüsken bilim ordası- Taşkendegi SAGU edi, atap aytqanda Ortalıq Aziya Memlekettik Universiteti. Taşkennen oqığan Şıñjañdıq studentter Şığıs Türkistannıñ barlıq aymaqtarında türli qızmette jwmıs istedi, olardı keyin “Taşkentşilder” dep te atadı. 1939 jıldan keyin Mäskeu men Şıñjañ ölkelik ükimettiñ arası diplomatiyalıq dağdarısqa wşıradı, sonıñ kesirinen resmi Ürimji Sovet Odağı qwramındağı student azamattardı elge şaqırtıp aldı. Bilim

  • TÄÑİRİ QALAUI TÜSKEN JAN

    Mandoki Qoñırdıñ tuğanına 80 jıl toluına oray «Täñiri meni tañdadı»  Mwhtar Mağauin Mandoki Qoñır Iştvan – otanı Majarstan ğana emes, külli türki düniesi qasterleytin wlıq esimder qatarındağı körnekti twlğa. Şıñğıs jorığı twsında Karpat qoynauındağı madiyarlar arasınan pana tapqan qwman-qıpşaq jwrtınıñ tuması Mandoki Qoñır onnan asa tildi erkin meñgergen, bwğan qosa zertteuşilik qarımı eren, Twran halıqtarınıñ fol'klorlıq-dünietanımdıq sanasın boyına darıtqan ğalım. Ol türkologiya ğılımımen dendep aynalısıp qana qoymay, HH ğasırdıñ törtinşi şireginde Şığıs pen Batıs­tıñ arasında altın köpirge aynaldı, milliondardıñ ıqılas alqauına bölendi. YAki ol halıqtar arasın jaqındas­tırğan mämileger, ozıqtarğa oy salğan köregen edi. Zamana alğa jıljığan sayın mereytoy ieleri turalı aytılatın jayttar estelik pen ötken şaq enşisine köşedi. Közi tiri

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: