|  |  |  | 

Тарих Тұлғалар Әдеби әлем

Алаш арысы – Міржақып Дулатов 135 жаста

Alash1-1000x700

     Жиырма жасында ұлтын оятып, ұран салған Міржақып Дулатовтың туылғанына биыл 135 жыл толып отыр. Елім деп, жерім деп халқы үшін жанын аямаған  атамыздың бұл жасын атап өту біз үшін үлкен мәртебе.

Алаш қозғалысының көрнекті қайраткері Міржақып Дулатовтың ұлты үшін жасаған қызметтері, еңбектері қазіргі таңда әр қазаққа аян және мақтаныш. Небәрі жиырма төрт жасында «Oян, қазақ!», – деп ұлтына ұран салған Міржақып Дулатов Алаш қозғалысының басында тұрған еді.  Бұл жолда ол кісі көп еңбек етті.  Myrjaqyp

Патша өкіметінің отаршылдық езгісі күшейіп тұрғанда, аумалы-төкпелі заманда өмір сүрген  М.Дулатов жастығына қарамастан, ұлтына аянбастан қызмет еткен ұлы тұлға! Жастайынан ата-анасынан айырылсада сағы сынбай алға ұмтылды. Халқының мұңын мұңдап,  жоғын жоқтауға серт беріп, халық ісіне бар болмысымен, ынта-жігерімен араласады. Осы жолда қайраткер 1904 жылы Омбы қаласына келді. Осында қаны бөлек болсада халқына деген қызметі бір, ағасындай  болған Алаш ардақтысы Ахмет Байтұрсыновпен танысты. Сол кезден бастап бірі-ұстаз, бірі-шәкіріт болып ажырамады.

1905 жылы А.Байтұрсыновпен бірге ол Қарқаралыдағы бұқаралық жұмыстарға қатысады. Сол жылы Қоянды жәрмеңкесінде жазылып, 14500 адам қол қойған «Қарқаралы петициясын» жазғандардың бірі болды. 1907 жылы М.Дулатов Конститутциялық демократтар партиясы делегаттары қатарында Санкт-Петербургке Бүкілресейлік съезге барды. Сол жылы Санкт-Петербургте жалғыз ғана нөмірі шыққан «Серке» газетінде «Жастарға өлеңі» басылып шықты.

Патша өкіметінің отаршыл саясатынан, барлық ауыртпалық пен қиындықтарынан еркіндікке шығу үшін ең алдымен қараңғылықтан шығып, надандықтан арылу керектігін М.Дулатов жақсы білді. 1909 жылы  тұңғыш өлеңдер жинағы Қазан қаласындағы «Шарқ» баспасынан «Оян, қазақ» деген атпен басылып шықты. Халқының жағдайын ойлаған ақын, ел жұртына осы өлең арқылы былай деп ұран тастады:

«Көзіңді аш, оян, қазақ, көтер басты,

Өткізбей қараңғыда бекер жасты.

Жер кeттi, дін нашарлап, хал һарам боп,

Қазағым, енді жату жарамас-ты».

Үкімет тарапынан қарсылық алып, тәркіленседе қазақ халқы оны жатқа айта бастады. Өлеңнің мазмұны кең тарап, көп адамға қызығушылық тудырды. Осылайша, Міржақып Дулатовтың «Оян, қазағы» ұлттың рухын оятты. Ежелден ата-бабамыздан мұра болып келе жатқан жерден, тілден, діннен, мәдениеттен айырылып қалмауға шақырды. Қазақ ұлтшылдары патша үкіметіне қарсы шыққанда «Оян, қазақты» өздеріне ұран ретінде қолданды.

Тарихшы академик Кеңес Нұрпейіс өзінің «Алаш һәм Алашорда» кітабында бұл еңбек туралы: «М.Дулатовтың «Оян қазақ» еңбегі қатты сынға алынды, ең алдымен өз уақыты үшін аса үлкен маңызға ие болды»  – деп, қазақ интелегенциясының шығармашылығы мен саяси іс-әрекеттеріне өте қатал әрі әділетсіз баға берілгенін айтады. Белгілі тарихшы ғалым Мәмбет Қойгелдиевтің айтуынша, «Оян, Қазақ» кітабы XX ғасыр басындағы қазақ қоғамындағы түрлі топтардың бәрінің көңілінен шықты.

Ақын өлеңдерінің басты тақырыбы – ел тағдыры болды. Ол елінің тәуелсіздік жолында жазықсыздан құрбан болды. 1929 жылы еш жазықсыз қазақ зиялыларымен бірге «ұлтшыл» деген айып тағылып   қамалды. Сол жылы тергеуде ұлтшыл деп кінә тағылғанда:  «Біз тек өз мемлекетіміздің өзімізге тиісті болса деп тілейміз», – деп түсініктеме берді. Біраз жыл түрмеге жабылды. 1935 жылдың 5-ші қазанында Соснавск станциясындағы лагерь лазаретінде ауыр науқастан көз жұмды. М.Дулатовтың атын ақтап шығаруға қызы Гүлнәр септігін тигізді. Қызының бастамасымен 1988 жылы М.Дулатов ақталды. Бұл уақытта Алаш арыстары А.Байтұрсынов пен Ә.Бөкейхановта ақталған болатын. Мұндай арыстардың құрметіне 2005 жылы қазақтың қара шаңырақтарының бірі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық  университетінде Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатовқа  арнап бедерлі мүсіннен жасалған (барельеф) ескерткіш ашылды.

Қорыта айтқанда, «Ер есімі – ел есінде» – демекші  Алаш ардақтысы болған М.Дулатов халқының жадында мәңгі сақталады. Алаш қайраткерлері аңсап, мұрат еткен тәуелсіз мемлекетте бұл қайраткерлердің ерен еңбегін ұрпақтары ешқашан ұмытпайды.  Міржақып Дулатов қазақ елі тарихында өшпес бір із қалдырды.

Сөз соңында Әлихан Бөкейхановтың  А.Байтұрсынов  пен М.Дулатовқа айтқан бір сөзін еске алсақ дейміз: «Шырағым Ахмет, Міржақып, сендердің таңдаған жолдарың абақты жол, азапты жол. Бірақ бір нәрсені түсініңдер. Баяғыда доңыз бен аққу дос болыпты. Сонда бір күні доңыз аққудкан: «Ей, аққу, сен күн бар дейсің, сол күнді мен не үшін көрмеймін, –депті. Сонда аққу былай тіл қатқан екен. «Ей, доңыз, сені Алла төмен қаратып жаратқан, сондықтан сен аспандағы күнді көре алмайсың, – депті. Осы ойды айта келіп, Әлихан Бөкейханов  мынадай тұжырым жасайды: – Шырағым Ахмет, Міржақып, сендерден кейін күнді көре білетін ұрпақ келеді. Сол күнді көретін ұрпақ сендерді үлкен құрметпен еске алатын болады. Өкінбеңдер! Күрес жолына түскендеріңе ешқашан өкінбеңдер, – дейді. Соны үлкен құрметпен  еске алатын ұрпақ біз болайық ағайын!

 

Болат САЙЛАН, Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нің профессоры, т.ғ.д.

Шұғыла ПАЛАН, 1 курс студенті.

Related Articles

  • Қазақтың ұлы даласы мен елін, жерін қорғаған батырлары

      (Қазақстан тәуелсіздігінің 30 жылдық мерей тойына арнаймын) Авторы: тарихшы, фольклорис, филолог, алаштанушы Керімбайұлы Таласбек Тауасар Ескерту: Бұл мақаланы баспаға бастыру және  сайыттарға шығару тек автордың рұхсатымен болады. 2021 ж Қазақтың ұлы даласы мен елін, жерін қорғаған батырлары Биыл Қазақстан тәуелсіздігінің мерейлі 30 жылдық тойы. Ата – бабаларымыз сан ғасырдан бері білектің күші мен найзаның ұшы мен ұлы дала елінің жерін, халқын жанқиярлықпен қорғап, қазақ даласына шабуыл жасаған жауларын жер жастандыра жойды. Ата- бабаларымыздың « ….Көш жолынан көресің көшпендінің, тарихта қалдырған өшпес ізін….. », « Көзі бабамыздың бір көргенде түскен жері, білектің күші, найзаның ұшы тиген жері»  деп қазақтың ұлы даласын қорғауы бізді батырлар ұрпағы екенімізді  барша әлемге пәш етті.

  • «Арон Атабекке араша сұраймыз!»

    Ұлықбек Есдәулет, Олжас Сүлейменов, Мұрат Әуезов бастаған бір топ зиялы қауым өкілдері, қаламгерлер түрмедегі ақын Арон Атабекке араша сұрап, президент Қасым-Жомарт Тоқаевқа хат жазыпты. Бұл туралы белгілі заңгер Шынқуат Байжанов өзінің желідегі парақшасында жазды. «Ұлықбек Есдәулет мырза, Олжас Сүлейменов мырза, Мұрат Әуезов мырза бастаған бір топ қазақ майталмандары арқалы ақын Арон Атабекке жан сауға сұрап Қазақстан президенті Тоқаев Қасым-Жомарт Кемелұлына өтініш хат жолдады. Қазақстанның барлық зиялы қауымы қол қоюға өтініш білдірген, бірақ, пандемияға байланысты олардың қолдарын қойғызу мүмкін болмады. Президент мырза! Жан сауға сұрау қазақ халқының ежелден келе жатқан ата салты, егер ел ақсақалдары, ақындары өтініш жасағанда одан ешбір хан аттап кетпеген. Сіз де ата салтын сақтап, 68 жастағы жүрек

  • Жамбыл Жабаевтың 175- жылдығына арналған «Жыры әлемді шарлаған» атты концерті өтеді

    2020 жылдың 26 ақпанында 19-00 де «Астана» концерт залында Нұр-Сұлтан қаласы әкімдігінің Мемлекеттік академиялық филармониясы«Қорқыт» этно ансамблінің Жамбыл Жабаевтың 175- жылдығына арналған «Жыры әлемді шарлаған» атты  концерті өтеді.      Кештің мақсаты Бала жасынан домбыраны серік етіп, ел ішіне ақындығымен танылған, екі ғасырдың куәсі болып, саналы ғұмырын ән мен жырға арнап, ұрпағына мол мұра қалдырған КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты, ақын, жыр алыбыЖамбыл Жабаевтың  туғанына 175 жыл толуына орайақынның музыкалық мұрасын көрермен назарына ұсынып насихаттау.Қорқыт этно ансамблінің Жыр алыбына арналған кешті тамашалауға шақырамыз.26 февраля 2020 года в 19:00 в концертном зале «Астана» состоится концерт этно ансамбля «Қорқыт» Государственной академической филармонии акимата города Нур-Султан «Жыры әлемді шарлаған», посвященный 175 – летию Жамбыла Жабаева.Целью вечера

  • « Шақантай» шежіресі( бесінші басылым , қосымша жазбалар мен толықтырулар)

           Тайтөлеу Ысқақұлы Төлтай                                   2003 – 2009 жылдары  « Шақантай»  шежіре  кітабы  төрт рет  800  данамен   басылып  шықты . Соңғы  төртінші  басылымын  kerey.kz  сайтынан  толық  оқи  аласыздар .  Осы  басылымда  Шақаңа  қатысты соңғы  кезде  келіп  түскен ақпараттар мен  М. Мағауин, Ө. Ахметов , С. Ысқақов , Н. Сәменбетов – тердің кейінгі жарияланған  деректері қолдалынды . Бесінші басылым да сол аталған сайтқа  қойылады .   Мекен-жайымыз:  Алматы, 050010, Пушкин к. 83 үй, «РИЕО» ЖШС , Тел.,Факс:  8(7272) 912049 . Ұялы  тел. 87017177657 . e-mail: toltai 42 @mail.ru . МАЗМҰНЫ :    Шақантайдың  

  • САХАРАНЫҢ АРУЫ (Қысқа әңгіме)

    БАЙЫТ ҚАБАНҰЛЫ: Бірде Ұланбатыр қаласында халық өнерпаздарының біріккен өнер фестипалы өтетін болып соған қатысуға домбырамды көтеріп мен де бардым. Монғолия елінің түкпір-түкпірінен келген не түрлі ғажайып сал-сері, өнер иелері бір қонақ үйіне орналасып он күн бойы күн-түн демей ұланасыр думанға бастық. Күндіз үлкен мәдениет сарайына барып өнер көрсетіп, кешке қонақ үйіне келіп той жасаймыз. Сол қызықты күндердің бірінде менің жиырма беске толған туған күнім шақ келген соң дастархан жайдым да көрші өнерпаздарды тойға шақырдым. Онсыз да бастары ауырып ұрынарға қара таппай отырған өңкей сайыпқыран асау дарын иелері маған арнаған сыйлықтарымен қоса өз өз аспаптарын да көтере келді. Сөйтіп киімін шешкен жалаңаш адамның судан тайынбайтыны секілді көп кешіктірмей көңілді тойды бастап

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: