Тұлғалар Әдеби әлем

       Қазақ поэзиясының тәңірі…

kerey.kz

 |  Dec 6, 2020

      Биыл, 2020 жылдың 10 тамызында ұлы ақын, ағартушы, ғұлама, ұлттың жаңа әдебиетінің негізін қалаушы, қазақ халқының мақтанышы, қазақ әдебиетіндегі қайталанбас зор тұлға Абай Құнанбайұлына 175 жыл толды. Орыстар үшін – Пушкин, ағылшындар үшін – Шекспир, грузиндер үшін – Руставели қандай ұлы құбылыс болса, Абай да қазақтар үшін сондай теңдессіз құбылыс.                                            

       Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы 1845 жылы 10 тамызда Шығыс Қазақстан облысындағы Шыңғыс тауының бауырында дүниеге келіп, 1904 жылы дүниеден қайтқан. Абай өзінің балалық шағын әжесі мен анасының қасында өткізді. Болашақ ақын ел анасы атанған Зере әжесінің таусылмайтын аңыз-ертегілерін естіп, сөзге шебер Ұлжан анасының тәрбиесін көріп өсті. Ол ауыл молдасынан дәріс алып, сауатын ашқаннан кейін білімін жетілдіру мақсатымен Семейдегі Ахмет-Риза медресесіне оқуға барады. Абай медреседе оқып жүрген кезде Шығыс, Батыс ақындары мен ғұламаларының еңбектерін оқиды. Шығыс классиктерінен Низами, Сағди, Науаи, Физули, Жәми және тағы басқаларын оқыса, екінші жағынан  Пушкин, Герцен, Некрасов, Толстой, Крылов, Достаевский, Тургенев мұраларын оқып, Спиноза, Спенсер, Льюис сынды ғалымдардың еңбектерін зерттейді. Абайтанудың білгірі Мұхтар Әуезов Абай туралы естеліктерінде: «Өзі тұстас үлкен-кіші балалардың барлығынан анағұрлым зейінді, ұғымтал және ерекше ықыласты болған. Дәрісте арабша кітапты молдасының бір оқып және бір-ақ рет түрікшеге аударып берген сөздерін кітапқа қарамай жатқа айтып шыға алатындай зерек болады. Сонымен дәріс үстінде оқылатын сабақтарды оқып білу Абайға өзге балалардан анағұрлым оңай тиген. Көп уақытын алмаған. Сондықтан барлық артылған уақытын Абай өз бетімен өзі сүйген кітаптарын оқуға жұмсап, көп ізденуге салынады.» – деп, Абайдың зеректігі мен оқуға деген ынтасын дөп басып көрсетеді. Жазушының сөзіне қарағанда, Абай бала күнінде жаттаған кейбір өлеңдерін кәрілікке жеткен уақытына дейін ұмытпаған.

Әкесі Құнанбай өз заманындағы атақ даңқы алысқа жеткен адамдардың бірі болған. Төрт ұлдың бірі Абай жастайынан-ақ ерекше қабілетімен, ақылдылығымен көзге түседі. Балаға сыншы әкесі осы баласынан қатты үміт күтеді. Медреседе төрт жыл оқығаннан кейін, оқудан шығарып алып, ел басқару ісіне араластырады. Басында «барып кел, шауып келмен» жүрген жас Абай аз уақыттың ішінде жуан би және ел-жұртының қамын жейтін азамат болып шыға келеді. Әкесінің төңірегінде ел жақсыларымен араласып, біраз тәжірибе жинақтағаннан кейін, ол халық тұрмысындағы көлеңкелі жақтарға сәуле түсіруге күш салып бағады. Сондықтан халқына пайдалы деп тапқан істерін көркем сөзбен, өлеңдермен насихаттамақ болды. Ахмет Байтұрсынов: «Қазақтың бас ақыны – Абай Құнанбайұлы. Одан асқан бұрынғы-соңғы заманда қазақ даласында біз білетін ақын болған жоқ. Абайды қазақ баласы тегіс танып, тегіс білуі керек» – деп, Абайдың қайталанбас ұлы тұлға екенін сөз етті.

Абай алғашқы өлеңдерін 80-інші жылдардың ортасында жазған. Абай өлеңдерін үзбей жазуға тырысқан. Бірақ, сол кездегі ел арасындағы тартыстар біріңғай ақындықпен айналысуға мүмкіндік бермеген. Абай ақындық жолға бет бұрғанда өлең жолдарын білімге, өнер мен мәдениетке арнады. Ол 1885 жылы «Жасымда ғылым бар деп ескермедім» – деген тұңғыш шығармасын жазған. Абай поэма жанрын да меңгерген. Оған «Масғұт», « Ескендір», «Әзімнің әңгімесі» шығармалары дәлел. Абай өлеңдерінің ішінде мазмұны жағынан да ерекшеленіп тұратын үздік туындылары көп. «Көктем», «Жаз», «Сегіз аяқ», «Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы», «Көңіл құсы құйқылжыр шартарапқа» секілді өлеңдерінің әрбіреуі тың дүние, шығармашылық жаңалық.

Абайдың қара сөздері – ақынның сөз өнеріндегі көркемдік қуатын, даналық дүниетанымын көрсететін прозалық шығарма. Жалпы 45 қара сөзі бар. Оның бес-алты қара сөзі қысқа болса, кейбіреуі тақырыбы жағынан ауқымды болып келеді. Абай өзінің қара сөздерінде шығарманың көркіне ғана назар аудара қоймай, сонымен қатар шығарманың тереңдігі мен идеясына зер салған. Оның қара сөздері жалпы қазақ халқына ортақ асыл сөзге айналды.   Оның қара сөздерінің бірнешеуі ең алғаш 1918  жылы Семейде шыққан «Абай» журналында жарық көрді. Кейіннен Абайдың қара сөздері орыс, қытай, француз, т.б. көптеген әлем тілдеріне аударылды.

Абай – дана, Абай – дара қазақта,

Танымаған ұлы Абайды қазақ па?

Қазақ даңқын асқақтатқан әлемге,

Абай теңдес ақын болмас қазақта…

Қорытындылай келе, Абайдың көз жетпес көкжиектей кең, теңіздей терең ойларын, алтындай асыл, қорғасындай салмақты сөздерін әрбір қазақ баласы және халқымыз оқып санамен, жүрекпен қабылдап өмірде рухани бағдаршамдай пайдалану керек. Абай отандық тарихымыз бен әдебиетімізде аса көрнекті орын алады. Абай қазақтың ұлттық жазба әдебиетінің негізін қалады. Ақынның мол әдеби мұрасы тек бір халықтың емес, бүкіл адамзаттың рухани қазынасы болып саналады. Абай сонысымен мәңгілік!

Болат САЙЛАН, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нің профессоры, т.ғ.д.

Жания Омарова, 1-курс студенті