|  |  |  | 

Көз қарас Тарих Қазақ шежіресі

Қарамолада кімдер жерленген?

300px-East_Kazakhstan_Province_Zharma

Биыл Абай Құнанбайұлының туғанына 175 жыл толып, елімізде кеңінен аталып өткені белгілі. Ұлы ақынның мерейтойын лайықты атап өту үшін Шығыс Қазақстан облысының Жарма ауданында да ауқымды іс-шаралар жоспарланып, іске асты. Солардың бірі ақын төбе би болып сайланып, «Қарамола ережесін» қабылдаған Қарамола мекенін қайта жаңғырту жұмыстарын атап өтуге болады. Қуанышты өзгерісті өз көзіммен көрейін деген ниетпен, әрі жас ұрпаққа өнегелі тәрбие болсын деген оймен бала-шағамды ертіп, Қарамолаға ат басын бұрдым. Тарихи мекенге апаратын жол қиылысына арнайы белгі қойылып, жолы қалыпқа келтіріліп, 1995 жылы (Абайдың 150 жылдығында) арнайы қойылған ескерткіш тақта маңы қоршалып, абаттандырылыпты. Осы ескерткіштің оң жағында, таяқ тастам жерде ескі қорым зираты орналасқан. Ол жерге кезінде жерленген ата-бабаларыма құран бағыштайын деп арнайы бұрылдым. Зират басына жеткен кезде алып-ұшқан көңілім су сепкендей басылды. Себебі, ежелден Құттыбай Керейлері ғана жерленген Қарамола қорымында VI ғасырда өмір сүрген Байдұлы Қағанға және қай ел, ру екені белгісіз (құлпытасында жазылмаған), тарихта аты да аталмаған Қараша «шешенге» қойылған құлпытастардың пайда болғандығы.

Ешбір тарихи нақты дерек көрсетпей, халыққа жарияламай, дәлелі жоқ, зерттелмеген, ауызекі айтылған шикі тарихқа сүйене салып, Орта жүз Керейлерінің мекеніне Ұлы жүз Шақшам руының адамдары жерленген дегені ме сонда? Бұл не қылған қысастық? Жасанды жапсырма тарих кімге керек? Әрі ондағы мақсат не? Бір нәрсені істемес бұрын оның дұрыс не бұрыс екенін тексеріп, тарихын тарамдап, зерттеп, зерделеп,  өңір тарихынан хабары бар ауыл тұрғындарымен жолығып жөн сұрамаушы ма еді.

Осы мәселенің анығына көз жеткізіп,  ақиқатына жету мақсатында жан-жаққа сұрау салып, тарихи деректерден жауап іздей бастадым.

Ауылымызда  шежіреші, тарихшы,  көнекөз қазыналы қарттарымыз  көп болды. Сол қариялардың біразын бала кезімізде көзімізбен көріп, айтқан сөздерін көкірегімізге тоқып, құлағымызға құйып өстік.

Солардың бірі менің әкем Кенжебаев Хибаш Хасенұлы да көзі тірісінде Құттыбай Керейлерінің шежіресін жинақтап, ұрпақтарына аманат етіп еді. Тәуелсіздігіміздің алғашқы жылы, дәлірек айтсам 1991 жылы «осы Қарамолада Қаракерей Қабанбай батыр жерленіпті» деген баспасөз бетінде «әңгіме» шықты. Осы пікірдің қате екендігіне бұлтартпас дәлелдерін келтіріп жазған әкем Хибаш Хасенұлының «Қарамола Қабанбайдың зираты емес» деген мақаласы сол кездегі Шар аудандық «Достық туы» газетінде жарияланған еді. Осы мақаладан Қарамоланың Құттыбай керейлерінің қорымы екеніне дәлел ретінде үзінді келтірейін: «Туған жерім,туғандарымның моласы тұрғандықтан болар, Қарамоланың жерінің бедері мен көмескі тартқан тарихына кішкене күнімнен ес білгелі таныспын.  Шығысында  Делбегетей, батысында Қорғанбай тауы аралығында жатқан, бұдырсыз теп-тегіс жазықтықты қақ жарып, бастауын Қалба тауының «Жауыр кезеңінің» құзар сайларынан алып, «Қара өткел» шатқалына жеткенде бір тұтас болып ағатын Шар өзенінің күншығыс жақ жағалауында аумағы бір ауылдың орнындай бетегелі сары жота бар. Қарамоланың қарсы бетінде, өзеннің сол жақ жағалауының оңтүстік батыс жағында, бір шақырымдай жерде, қалың ши өскен жайдақ жерде қызыл гранит тастардан қатарлап қалаған кішірек үйлердің, ұзын екі көшенің шөп басқан орны жатыр. Бұл атақты «Қарамола» жәрмеңкесінің сауда дүкендерінің орны екен. Бұл ара Столыпин реформасына дейін елдің жайлауы болған. Зират салынған кезі 1833-1879 жылдардың аралығы. Одан бұрын және кейін ешкім жерленбеген.

Қарамолаға алғаш жерленген арғын Қаз дауысты Қазбек бидің күйеу баласы, Маңқан (Қамқа емес) деген қызын алған Керей Құттыбай шешеннің бес ұлының ең кенжесі Итаяқтың мүрдесі (1753-1835 жж.). Ол 82 жасында қайтыс болған. Ерте заманнан бұл жер Ақсары керейден тараған Ақымбет керейінің Бейімбет тармағынан Ақбай – Дәуейдің: Ажығұл, Қожағұл, Өстемір, Амалдық тұқымының жайлауы болыпты. Ал, ХІХ ғасырдың бірінші жартысында, Ақымбет керейінің Ажығұл табынан шыққан Құттыбай шешеннің Маңқаннан туған бес ұлының  тұқымы бара-бара өсіп-өніп, Құттыбай керейі атаныпты. Қарамола үлкен қорым зират емес. Онда небәрі жеті зираттың құлаған орны жатыр. 1960 жылға дейін бұл арада төрт шошақ бейіт, екі тас бейіт ,көлемі үй орнындай және бір төртқұлақты саман кірпіштен қаланған екі кісінің қабыры бар бейіт тұрды. Қазір бұлардың бәрі тегіс құлаған, үйінділері жатыр.Осы жеті бейітке жерленген қабір саны отызға толмайды.

Қатар тұрған шошақ бейіттің біреуі Итаяқ Құттыбайұлы, біреуі Танаш Бағысұлы, біреуі Қияқбай Барлыбайұлы, біреуі Бекебай батыр Көбекұлынікі. Бұлардың алғашқы екеуі Итаяқтың немере інісі, соңғысы Итаяқтың төл немересі. Төменгі төрт (құлақты) қабырғалы бейітке жерленген екеу:  1) Айғыр Жәпекұлы(1816-1878жж.) -62 жасында, 2) Жанысбай Құлқайұлы  (1793-1879жж.)-86 жасында дүние салған. Бұл екеуі немере туыс, Итаяқтың үшінші ағасы Абылхайырдың немерелері. Қалған бейіттегілердің барлығы да Итаяқтың ет жақындары,әкесі Құттыбай шешеннің ұрпақтары екені күмәнсіз анық. Қарамола иесіз жатқан зират емес.  «Қарамоладағы зираттарды және Орынбай зиратын тобылғымен, жылқының қылын салып, шикі кірпіштен қалаған Итаяқтың Науша деген баласы,деп әкем айтып еді»,-деген еді бұрынғы «Суықбұлақ» колхозының бригадирі болған марқұм Жаки Көлібаев 1952 жылғы бір әңгімесінде.»

Тарихи шыңдыққа жүгінейік, орыстың аса көрнекті шығыс зертеушілері Левшин мен Аристовтың еңбектеріне сүйенген кеңестік тарихшы-ғалымдар В.В.Востров пен М.С.Мұқанов өздерінің «Родоплеменной состав и расселение казахов» деген кітабының 178-ші бетінде былай деп жазған: «Северо Восток Семипалатинского уезда занято в основном различными родами племени керей. Большая часть рода Аксары- отделение Куттыбай». Бұл сөздің растығына тағы бір дәлел. Әйгілі  поляк ғалымы А.Янушкевичтің «Күнделіктер мен хаттар» кітабының 30-43 беттерінде «Ағысы қатты Шарды жүзіп өтіп, Ақымбет Сибан Керей ел билеуші Бейсекенің үлкен киіз үйіне кірдік. Болыс қыстаудан көшкеннен бері үшінші жерге келіп қоныстап, дәл қазір Шардың жағалауындағы кеңістікті тегіс жайлап отыр. Алыстан мұнартып Делбегетей тауы тұр» деп жазылған.

Ысқақов Архам Кәкітайұлы (Құнанбайдың шөбересі) «Абайдың өмір жолы» деген кітабында былай деп жазған: «Қарамола Семейден жетпіс шақырым жоғары Шар өзенінің бойында. Бұл Қарамола июнь айында бір рет, октябрь айында бір рет, жылына екі рет жәрмеңке ашылады. Оған Өскемен, Зайсан ояздарының малдары, жүндері, терілері әкелініп Семейден бұл, шәй, былғары сияқты заттар апарып, алық-берік сауда болады. Сол съезге белгіленген мерзімде Өскемен, Зайсан ояздарынан отыз бес би бас қосып, осы жолы Тобықтының ұрыларындағы есе бермей жүрген малымызды даулайық. Оған бізге серік боларлық ел табайық десіп Қарамолаға жақын отыратын Керей, Матай деген екі болыс елге барады. Бұл елдерді басқарып тұрған Рақыш Тәти баласы деген Керей руының байы, шонжары екен.»

Ал, Шәкәрім Құдайбердиевтің «Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресінде» Керей руының 1200-шы жылдан Ертіс бойында мекен еткенін жазған мәліметі жоғарыда көтерілген мәселенің соңғы нүктесін қояды.

Енді біздің Қарамолада жерленіпті-мыс деген Байтулы Қаған жөнінде тұщымды тарихи мағлұмат таппадық. Бар болғаны Уикипедия ұсынған қысқаша мәліметтер:1) «Ел басқарған ұлы бабаларымыздың өмірі шежіредегі аңыз әңгімелердегідей кең жайбарақат, шалқыған өмір болмаған. Қытай деректеріне сүйенсек үздіксіз қырғын соғыстар,таусылмас дау,шексіз қасірет, ат үстінен түспейтін жорықтарға толы қилы заман болған.Шақшам елінің тарихына қатысты ұлы бабаларымыздың ішінде туған жерге топырағы бұйырғандар Қошбар батыр мен Байдыбек ғана. Қараша би Тоғонда қайтыс болған, Байтулы Шығыс Жетісуда жерленген, Айшыкелдің мәйіті ішкі Қытайда қалған.»

2) Халық жазушысы Еркінбек Тұрысов «Бәйдібек» атты тарихи хикаятында Байдулы бабамыз Шығыс Жетісудағы Қаракөл өзенінің бойында дүниеден өтіпті дейді. Ұрпақтары қалың найманның мың сан азаматымен бірге даланың қара қира тасынан бабаның үстіне биік оба тұрғызған. Алыстан қара тартып көрінетін сол оба, сол мола ел ішінде Қараша бидің баласы- Байдулудың моласы- Қарамола атанып кеткен деп баяндайды.

Міне, тайға таңба басқандай, «Шығыс Жетісудағы Қаракөл өзені бойында» жерленген деп өз шежірелерінде жазады. Олай болса, Шар өзенінің бойынан бабаларының басын іздегендеріне жол болсын. Ең сорақысы, Шақшам руы ұрпақтарының өз шежірелерінен хабарсыздығы ма, әлде Қазақстан георафиясынан сауатсыздығы ма?-деген сұрақ туындайды.

Жалпы, Қарамола атауымен аталынған қорымдар мен жер атаулары елімізде көптеп кездеседі. Қарамола деген жер тек біздің ауданымызда ғана емес, сонымен қатар, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Алматы, Ақтөбе және Қарағанды облыстарында да бар.

Қазақта сөз бар, «адасқанның айыбы жоқ»деген. Бірақ та, бабалар аманатына қиянат жасамау керек. Қазақ қайтыс болған адамын өз жерінде, өз зиратына жерлеген, өзге рудың қорымына қоймаған және оған рұқсат та болмаған.

Бүгінгі таңда, Құттыбай Керейлерінің 80 пайызы Шар өңірінде тұрады. Қалғандары Қазақстанның басқа өңірлерінде еңбек етіп, әулетті ұрпақ өсіріп, өмір сүруде. Жоғарыда айтылған Қарамола қорымына қатысты мәселеге жергілікті Керей руының ұрпақтары өз наразылықтарын білдіруде. Расында, сырттан келіп, дәлелі жоқ тарихты тықпалап жүрген Ұлы жүз Шақшам руының азаматтарына айтарымыз тарихты бұрмалап, халықты шатастырмасаңыздар екен.

Сөз соңында айтарым, қазақта мақал бар «өлі разы болмай, тірі байымайды» деген. Ендеше, атадан балаға мұра болып жеткен шежіре-тарихымызды кіршіксіз таза, бұрмаламай, болашақ ұрпаққа тапсыруға міндетті екенімізді ұмытпайық.

Мейіргүл Хибашқызы

Шар қаласы

Жарма ауданы 

Шығыс Қазақстан облысы

 

Related Articles

  • Шабдарбаевтың ҰҚК-ні мен басқарғанда бәрі тамаша болса әлгі жиһадшылар мен дағуатшылардың бәрі аспаннан түсті ме?

    Асылхан Мамашұлы Әріптесім Манас Қайыртайұлына Амангелді Шабдарбаев қысқа сұқбат беріпті. Көп нәрсе айтыпты, Көңіліме дық еткен тұсын жазайын. Ұлттық қауіпсіздік комитетін мен басқарғанда (2005-2010 ж) көшеде сақалдылар, анау-мынау исламистер ашық жүрген жоқ, бәрін қадағалап отырдық депті. 2013 жылдың күзі еді. Таңертең жұмысқа келсек, шамамен онның кезінде, қару асынған 30-ға жуық сақалды жігіттің Сириядан Қазақстанға үндеу жолдап тұрғанын көрдік. Қырамыз-жоямыз деген әңгіме. Бұлар кім деп дереу әлеужеліден іздеп, Жезқазған мен Сәтбаевтан Сирияға “жиһадшылап” кеткендер екенін жобаладық. – Барасың ба,- деді редакция. Өмірі көрмеген, ешкімді танымайтын жерім. -Барамын,-дедім. Сол күні түстен кейін Жезқазғанға ұшып кеттім. Ертеңіне Жезқазған базарына барып, біреуді көке, бәреуді жәке деп жүріп, жіптің ұшығын таптым. Біраз тарқаттым. Сонда байқағаным,

  • ГЕРМАНИЯ НЕГЕ СОҒЫС АШТЫ?

    Жазушы-публицист Марат Бәйділдаұлы (Тоқашбаев): Ертең, 22-маусымда Германияның Совет Одағына қарсы шабуыл бастағанына 81 жыл болады екен. Жыл сайын осындай кезеңде «1941 жылы 22 маусымда фашистік Германия опасыздықпен соғыс жарияламастан Совет Одағына басып кірді» деген құлаққа сіңісті тұжырым кезекті рет қайталанып жатады. Осы шындыққа үйлесе ме? Немістердің опасыздықпен басып кіргені рас па? Ресей тарихшылары 2009 жылға дейін бұл тақырыпқа ауыз ашып көрген емес. Өйткені ақиқатты айтуға жол берілмейтін. Тарихи құжаттар болса не дейді? Тарихи құжаттар Германия 1941 жылы 21 маусымда соғыс жариялау туралы Берлинде әзірленген құжаттың 22-маусымға қараған түнде Мәскеудің ресми өкілдеріне тапсырылғанын айтады. Германия елшісі Вернер фон дер Шуленберг 1941 жылы 22 мауымда Кремльге келіп, қабылдау бөлмесінде бірнеше сағат тосып,

  • Қазақ тілін техникалық тілге айналдыруға мемлекет тарапынан қойылып жатқан кедергілер жөнінде

    ҚР Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі – МИИР РК Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық істері комитеті үш жылдан бері қазақ тіліне ауыса алмай келеді. Quanysh Ádilhanuly тарапынан мың хат жазылған. Оған «қарастырамыз, саралаймыз, ойластырамыз, пилоттық қылып жасаймыз» деген мың жауап келді. Бірақ мәселе сонымен шешілмей қалды. Әңгіме мемлекет тарапынан қаржыландыратын құрылыс жобаларының (ПСД) қазақ тілінде жасалуы туралы болып отыр. Қазір оның барлығы тек бір тілде – орысша жасалады. Себеп – тапсырыс беруші тарапынан ондай талап жоқ. Бір қызығы, жобаны жасау үшін қажетті Қазақстан Республикасының Құрылыс нормалары, Құрылыс Ережелері және басқа да мемлекеттік стандарттар мен техникалық талаптардың, нормативті-техникалық құжаттардың толық қазақша нұсқасы бар. Қазақ тілді инженерлер мен басқа да техникалық мамандар

  • Ресейдің қазіргі сыртқы саясаты “айтқанымды орындамасаңдар, күшпен орындатамын”

    Ресейдің қазіргі сыртқы саясаты “айтқанымды орындамасаңдар, күшпен орындатамын” дегенге саяды. Еуродақ санкциясы бойынша Литва Ресейдің Калининградқа баратын темір жолын кесіп тастады. Енді Ресей мынадай 5 түрлі амалдың бірімен, немесе бірнешеуімен Литваға соққы беруі мүмкін. 1) Ресей Литваның тәуелсіздігін мойындаудан бас тартады. Ресей бірден басып кірмесе де, бұл Литва үшін қай-қашанғы сыртқы қауіпке айналып, үздіксіз үрей туғызады. 2) Литваның шекара сызығын мойындамау. Бұл жаңа соғысқа себеп болуы мүмкін. 3) Литваның Клайпеда қаласын басып алу. Бұл деген жаңа соғыс деген сөз. 4) Польша мен Литва территориясынан Калининградқа баратын 100 км-лік Сувалк коридорын ашу. Бұл деген жаңа соғыс деген сөз. 5) Литваға Ресейден баратын газ бен мұнайды үзіп тастау. Ресейге жол беру Ресей

  • “Әлсіреген” Ресейдің Донбассты басып алуға күші жете ме? Северодонецк шайқасы қалай жалғаспақ? Сарапшыдан сұрадық

    Рид СТЭНДИШ Францияның Украина әскеріне берген қаруы. 2022 жылдың маусымы. Қазір Украинаның шығысындағы Северодонецк қаласы үшін кескілескен шайқас жүріп жатыр. Украина тарабы Ресейдің Северодонецкіге жасап жатқан артиллериялық шабуылына тойтарыс беру қиын болып тұрғанын мойындайды. Бірақ ресейліктердің Северодонецкіге толық бақылау орнатпағаны да айтылып жатыр. Қазір Батыс елдері Киевті қару-жарақпен қамтамасыз етіп жатқанымен, Украина билігі Ресей әскерінен басым түсу үшін мықты және көп қару керек деп отыр. Жақында АҚШ Украинаға ракета ататын артиллериялық М142 (HIMARS) қаруын, Ұлыбритания артиллериялық М270 қаруын жіберетінін мәлімдеген. Украина президенті Владимир Зеленский “Северодонецк шайқасы Донбасс аймағының тағдырын шешуі мүмкін” деп мәлімдеген. Украина шығысындағы соғыс қалай жалғасады? Ресей Северодонецкіні алса шайқас қай бағытқа бұрылады? Украина Ресей басып алған аумақтарын қайтара ала ма?

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: