|  |  | 

Тарих Әдеби әлем

ҚАРАТАУДЫҢ ҚАРА БЕКЕТІНДЕГІ ҚЫС

 

ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ

(Тарихтың бір сабағы– әңгіме)

ҚАРАТАУДЫҢ ҚАРА БЕКЕТІНДЕГІ ҚЫС70857533_2344539168995811_7414732983199858688_n

Бұл 1917-жылдын кейін болған уақиға. Қаратаудың солтүстігіндегі Бетпақдаланың арғы бетіндегі көтерілістің у шуы басылып, , қызыл мен ақтың әскері

Бетпақдаланы әлі ойқастап жүрген кез. Қаратаудағы қара бекет қыстың қиын кезінде, адасқан, не тоңған жолаушы  жылынып, есін жинайтын бекет еді. Осы бекетте елмен бірге көше алмай , елуден асқан әйел мен жасы он тоғызға толған қызы Қарғаш амалсыз осы Қара бекетті қыстап қалған. Олардың бір сиыры бар еді, соны күнделікті қорек қылып, күндерін көріп отырған. Түн қараңғысы түскен кезі еді. Кіре берісте байланған  жас бұзау мен қашар тұр, алдына салынған азғантай шөпті күрт күрт шайнап тұрған. . Бір кезде қойдың терісімен қапталған сыртқы есік сықыр сықыр етіп, шалқасынан ашылды да, күпі киген еңгезердей екі жігіт сау етіп кіріп келді.

Соның бірі–   Апай, даладағы бораннан , адам түгілі алдыңдағы атың көрінбейді,осы үйде паналап шығуға бола ма?- деп сұрады. Үйдің үлкені әйел мардымды дауыс шығармай, аузын жыбырлатып бір деңе деді. Оны елеген еңгезердей екі жігіт жоқ, , саптама етіктерімен төрге шығып, орналасты.

Сосын істік мұртті шоңғал жігіт сөз бастады. – Апай, осы елдің адамы болатын шығарсыздар, бізде осы маңдағы Шыңғырлауданбыз. Мен сол ауылнайдың ұлымын, мынау, жылқышы. Бүгін аңға саламызба даген екі жорғамыз бар еді, соны сынайық деп шығып едік,құдай ұрып, аласаыран боран соғып кетіп, осы Қара бекетке соғып ,жан сақтайық дедік- деді.

Әйел –бізде ет сияқты дәм болмайды, егер сүтке шыланған нан жейміз десеңдер, дайындап берейін деген. Екі жігітте үн жоқ, тек бастарын изеді. Соныvен көп ұзамай дастарханға  сүт пен нан келді. Екі жігіттің денесі жылып, ,жан біткендей болды. Сонымен демалатын кез болған. Үй иесі әйел өp қызымен екеуіне пештің жанына көрпе төсеп, сөздері сол жерге қисайған.

Екі жігітке, одан төменірек жерге төсек салып беріп, , оларға сол төсекті нұсқаған.

Әйелді ұйқы қысқасын, көзі жұмылып кеткен екен, бір кезде жанынан біреудің қозғалғанын сезгесін, көзін ашса, біреу қызының үстында қорбаңдап жатыр, .Даладан тоңып келген жігіттерге қолынан келген жақсылығын жасаған әйелдің қаны басына шапты. Бас жағында жатқан насыбай езетін шағын шоқпарды жұлып алып,  қызының үстінде жатқан жігіттің басынана ала шоқпармен тартып жіберді. Жігіттің дыбысы шықпастан, домалап түсті. Әйелдің қолындағы шоқпарды көріп, төсегінен тұрған екінші жігіт әйелдің қолын қайырмақ болып, жанталасып еді, әйел оның қақ маңдайынан ұрып, шалқасынан түсірді. Енді Қыздың шешесі мен қызы естерін жинап,  енді не істеу керек екенін ойластыра бастаған.

Қан қызуымен шешесі мен қызы екі жігітті далаға сүйреп шығарып, тондарына орап, шанаға салып, арқандап байлап, шананы ойдағы терең өзенге қарай итеріп жіберді. Шана сол бетімен сырғып, терең суға батты да кетті.. Енді екі әйел аттарды әбзелдерімен айдалағы айдап жіберді.

Он шақты күннен кейін Шыңғырлаудың ауылнайы бастаған он шақты адам Қарауылтөбеге ат басын тіреді. Төрге шығып, адам іздеп жүргенін айтты. Ауылнай  екі аттың әбзелдерімен ауылдарынан он шақырымдай жерде өлі табылғанын айтты. Ал, шана атымен жоқ, менің ұлым да, қасындағы жылқышысы да жоқ. Не мүрделері,не шанасы табылмай отыр деп мұңайды. Кімді кіналарымызды білмейміз-деп тоқтады.

Оған әйел — Аға біз не айтайық. Өз күнімізді өзіміз әрең көріп отырған адамбыз.-. деген  Ауылнай бастаған он кісі басқа сөзге келместен шығып кетті.

Көктем кетіп жаз келді. Қаратауда Кеңес өкіметі орнаған кез.

Бір күні Қара бекетке екі атты адам келіп, аттарын ағашқа байлады. Біреуі кепкасына жұлдыз қадаған әскери адам болды. Олар үйге кіріп,баяғы адам өлімі туралы сұрады. Әйелдер бірауыздан білмейміз- деді. Енді «білмейміз» дегенге не дау бар, келген адамдар, жиналып, шығып кетті. Сол кезде бір қызық басталды , қыздың ішіне күйігі сыймай жүрген бе, үйдің есігін ашып сырттағыларға « Оларды өлтірген менмін! -деп айқайлап, әскери адамды шақырып алды. Әскери адам орыс, қазақша түсінбейді, оған қасындағы қазақ « екі адамды өлтірген менмін» деп айтты деп, сол жерде протокол толтырып, қызды тұтқындап, Қаратау уезінің түрмесіне жапқан екен.  Қарабекеттен сотталған қыз үш төрт жылдан кейін жиырма шақты тұтқынмен босап,  ҚАРАТАУДАҒЫ ҚЫЗЫЛДАРМЕН КҮРЕСІП ЖҮРГЕН ТОПҚА  (бандыға) қосылып, қызылдың әскерлерімен соғысады. Бұл қыздың 25- ке келіп қалған кезі.  Әскери топта жүріп, босанып қалады.. Келіншек баланы екі жасқа дейін өсіріп, бағады. Бірақ, үнемі жорық оны көтере ме.? Иығында асынған винтовакасы, белінде пистолеті бар жауынгер келіншек, неде болса, баласын Қарауылтөбедегі анасына апарып тастауға бел буады. Қаратөбел атпен аяңдап, баласына нешетүрлі қызықты ертегілер айтып, Қарауылтөбеге аяңдап келе жатқан.Табиғатта тамаша, күн нұры жан жағын аймалап тұр. Торғай, көкектердің әндері табиғаттың музыкасы тәрізді. Төменде сарқырап өзен ағып жатыр.

Асықпай анасының шаңырағына кірді.Анасы 70- ке тақап қалған, маңдай шашы ағарып кетіпті. Мылтық асынған қызын танымай қалды. Қызы анасын құшақтағанда ғана иісін сезіп, «Құлыным ай, құлыным ай, аман екенсің ғой!– деп еміренді.

–Апа- деді қызы, менің уақытым жоқ. Мынау немерең,Сағынтай,  мұны қазір төменгі ауылға алып кетесің, менің артымда қуғын бар.Өз қолыңнан бір кесе сүт татайын, сосын мен де жүремін деген. Шешесі немересін көрпеге орап, жылдам төменгі ауылға жүгіріп кетті. Келіншек винтовкасы мен пистолетін оқтап, Қаратаудың етегіне түсе бергенде, арттынан атылған  винтовканың дауысы естілді. Бұрылып қараса , жүз метр жерде қызылдардың отряды тұр екен. Солардың командирі болуы керек, бұған мылтық кезеніп тұр екен. Келіншектің миына «Атқан сен боларсыі ау» деген ой ғана келді. Оның оғы шамасы, оң жақ өкпесіне тиген тәрізді. Қыз оқтың екпінімен шалқасынан құлаған. Келіншек солақай еді, сол жағындағы кобурадан пистолетін алып,  отряд тұрған бетті алып, атып жіберген. Пистолеттің оғы полковниктің қолына тиген болуы керек, қолындағы винтовкасы жерге ұшып түсті. Он шақты солдат жатқан келіншекке келіп, винтовкададан да, пистолеттен де оқты жаудырып жатыр. Келіншектің денесінде оқтан тесілмеген жер жоқ, бірақ, келіншек көзін ашқан күйі , солдаттарға күлімсіреп қарап жатқан…Келіншек сұлу еді, басын тасқа сүйеп, аппақ беті күнмен шағылысып, тірі жандай жатыр еді…..

Келіншектің шешесі көп ұзамай Шымкентке барып, немересін интернатқа тапсырған. Сапғынтай сол интернатта жүріп, Солтүстік Мұзды мұхитқа әскери борышын атқаруға кетіп еді. Сағынтайдың қоштасарда есінде қалған шешесінің сұлу бейнесі ешқашан есінен шыққан емес. Әскерден оралып, Қаратаудың Қарауылтһбесіне келіп, «Анама арнап ең сұлу ескерткіш орнатамын» дейтін арманы да бар.

Қаратаудың етегінде  тәуелсіздік үшін күрескен ҚАРҒАШ атты сұлу қыздың бейнесі қара таста әлі жатыр. Әрине, тарихтың бәрі ел есінде.

 

ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын, жазушы, ҚР Құрметті Журналисті, тарихшы

Related Articles

  • АЮДЫ ЖЕҢГЕН БАТЫР БАЛА (3 – әңгіме)

    Байахмет Жұмабйұлының Кішкентай достар, үйлеріңде тентектік істемеңдер, әке-шешелерің «Аюға беремін» десе қорқуларың мүмкін. Бірақ, сол аюдың өң-сиқын көрмей тұрып неге қорқасыңдар? Сендер ол ессіз мақұлықтың адамнан қорқатынын білмейтін шығарсыңдар, «Оқыстан аюдың үстіне түсіп қалу тым қауіпті» деп айтатын үлкендер кеңесін де естіген боларсыңдар. Мұндай қысылтаяң кездерде зейінді, жүректі болсаңдар аюды жеңіп алатындықтарың сөзсіз. Сондықтан аю мен адамның қайсысы батыр екенін білгілерің келсе, Ақыл деген мына баланың әңгімесіне құлақ салыңдар. Изен мен жусаны бұрқырап өсіп, сасырлары саудырата бас жарып келе жатқан жаз күндерінің бірі. Қыс бойы тарыдай шашылып отырған көшпелі ауыл көктеулікке түсіп, төлдету жұмысының себебінен бүйірлесе отыра қалатын бір кезі болады емес пе, осы күндердің бірінде қыс бойы ауру азабымен

  • ЧЕХ ЖҰРТЫНЫҢ ЧЕХ ТІЛІН ҚОРҒАУЫ ЖАЙЛЫ

    Ruslan Medelbek  Чех жұрты мына жаһандану заманында, Еуропа халқы арасында шекара жойылғанда бізді чех қылып тұрған чех тілі деп біледі. Елде қызметтің бәрі чех тілінде жүреді, шетелдіктерге арналған полиция бөлімшесінде “мұнда тек чех тілінде қызмет көрсетіледі” деп жазылған тақтайша тұрады. Шетелдіктерге арналған полиция бөлімшесінде Чехияға енді келгенімде осы бөлімшеге чех тілін білетін қазақ танысымды апарған едім. Полицияда сен Чехияға кеше көшіп келгеніңе мән бермейді де. Чехша сөйлейді. Ағылшынша сөйлесең қызмет көрсеткісі келмей, чехша жауап береді. Үш жылдан кейін осы полиция бөлімшесіне барып, Қазақстаннан келетін қонақтарыма визаға шақырту жасатпақ болғанымда сондағы бір полицей үш жыл тұрып жатырсыз, қалай чехша білмейсіз деп қабақ шытқаны әлі есте. Кейін чех танысымның бірінен “неге чех

  • Қарақалпақ халқы Сәкен Сейфуллинді білеме екен?

    Сәкен Сейфуллин 1922 жылдары қарақалпақ зиялысы Аллаяр Досназаров С.Сейфуллинге былай деп өтініш білдіріпті: – Сәке, бізге ағасың. Аға баласысың. Біз үйсіз-күйсіз қалдық. Бізге көмектес. Қияметтік туысың болайын, – дейді. Сәкен Сейфуллин інісінің сөзін жерге тастамапты. Москвада осы мәселені қайта-қайта көтереді. Ақыры мақсатына жетеді. 13-ақпан 1925 жылы Калининнің қолымен қаулы қабылданады. Онда: “Әумудария облысы базасында, Қазақстан құрамында Қарақалпақ Автономиялық Республикасы құрылсын”- делінген екен.Сол қаулыда ККАССР-дің астанасы(пайтахты) Петро Александровск(Төрткүл) порты болсын деп көрсетіліпті. Нөкіс қаласынан Сәкен Сейфуллинге ескерткіш қойылса ғой шіркін. Тарих қой тарих. Ал тарих бұрмаланбауы керек.Тарихи тұлға құрметтелуі тиіс.. (с) Кабыл Шилдебай —— Оң жақтағы – Әлкей Өтекин. Сәкеннің көмекшісі. Сурет Орынборда түсірілген. ол кезде Сәкен Сейфуллин Қазақ АССР Халық

  • ИТЕЛІНІҢ ТҰРПАН МЕН ЖЕМСАРЫДАҒЫ ТАРИХЫ

    Ителі не үшін Абақ Керейдің «ноқта ағасысы» болды? Әуелі, құлағы тың, ұраны күн, шырағы мың оқырман, сіз өз шежіреңізді кіші руыңыздан бастап таратсаңыз да, үлкен рудан таратсаңыз да, арғы үлкен ұлыстан таратсаңыз да ұзаса 15-25 атаның арасында болады. Олай есептей беретін болсаңыз Керей де, Найман да, Албан да бірнеше ғасыр бұрын ғана өмір сүрген тұлға болып қалады да, мың жыл бұрын тарихта аты аталатын осы тайпалардың тарихымен қайшы келеді. Мұның себебі мынау. Сіздің ұлысыңыздың, руыңыздың тарихы кемінде мың жылды құрайды да, ру шежіреңіздің ең басындағы бірнеше адам мың жыл бұрынғы адамдар. Осы ұмытылмас бірнеше түркіше байырғы бабаның есіміне кейінгі ғасырлардағы арабшаланған есімдегі аталар есімі жалғанады. Әрқашан ру атаулары ең ескі

  • МОЛҚЫ ҚАЛАСЫНЫҢ МОРИ ҚАЛАСЫНА АЙНАЛУЫ

    376 жылы батыста Алтайға, солтүстікте Байқал мен Сібірдің тоғайына, оңтүстікте ұлы қорғанға шығыста бүгінгі Жилин өлкесіне тірелген алып кеңістіктк Теле қағанаты құрылды. Телелердің ең алғашқы қатарын жасаған 5 ұлыс «Ерен(Ермен, Ереймен)» деп аталды. Бұл сөз «ерекше, дана, дәнішпан» деген ұғымдарды білдіретін. Ермендердің қатарына Тоғла, Абақ, Қият, Баят, Молқы қатарлы 5 ұлыс кірген. Олардың жаппай Теле аталуы оларға басшылық жасаған Тоғла ұлысымен тікелей қатысты. Тоғла атауының көпшесі Тоғлат. Теле атауының көпшесі Телеуіт. Тоғлат,Телеуіт атаулары Дулат, Долған Долан,Телеу, Төлеңгіт,Телеңгіт, Төре, Тілік атауларының келіп шығуына үлкен ықпал етті. Молқы шежіресіндегі Қошақтан туатын Есендәулет, Тоқдәулет, Машаннан туатын Дәулеткелді, Құлдан туатын Дәулетберді, Қайыптан туатын Тоқдәулет есімдерінің қойылуына олардың баба танымындағы Доғлат атауының кейінгі тілдік даму

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: