|  |  | 

Тарих Әдеби әлем

ҚАРАТАУДЫҢ ҚАРА БЕКЕТІНДЕГІ ҚЫС

 

ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ

(Тарихтың бір сабағы– әңгіме)

ҚАРАТАУДЫҢ ҚАРА БЕКЕТІНДЕГІ ҚЫС70857533_2344539168995811_7414732983199858688_n

Бұл 1917-жылдын кейін болған уақиға. Қаратаудың солтүстігіндегі Бетпақдаланың арғы бетіндегі көтерілістің у шуы басылып, , қызыл мен ақтың әскері

Бетпақдаланы әлі ойқастап жүрген кез. Қаратаудағы қара бекет қыстың қиын кезінде, адасқан, не тоңған жолаушы  жылынып, есін жинайтын бекет еді. Осы бекетте елмен бірге көше алмай , елуден асқан әйел мен жасы он тоғызға толған қызы Қарғаш амалсыз осы Қара бекетті қыстап қалған. Олардың бір сиыры бар еді, соны күнделікті қорек қылып, күндерін көріп отырған. Түн қараңғысы түскен кезі еді. Кіре берісте байланған  жас бұзау мен қашар тұр, алдына салынған азғантай шөпті күрт күрт шайнап тұрған. . Бір кезде қойдың терісімен қапталған сыртқы есік сықыр сықыр етіп, шалқасынан ашылды да, күпі киген еңгезердей екі жігіт сау етіп кіріп келді.

Соның бірі–   Апай, даладағы бораннан , адам түгілі алдыңдағы атың көрінбейді,осы үйде паналап шығуға бола ма?- деп сұрады. Үйдің үлкені әйел мардымды дауыс шығармай, аузын жыбырлатып бір деңе деді. Оны елеген еңгезердей екі жігіт жоқ, , саптама етіктерімен төрге шығып, орналасты.

Сосын істік мұртті шоңғал жігіт сөз бастады. – Апай, осы елдің адамы болатын шығарсыздар, бізде осы маңдағы Шыңғырлауданбыз. Мен сол ауылнайдың ұлымын, мынау, жылқышы. Бүгін аңға саламызба даген екі жорғамыз бар еді, соны сынайық деп шығып едік,құдай ұрып, аласаыран боран соғып кетіп, осы Қара бекетке соғып ,жан сақтайық дедік- деді.

Әйел –бізде ет сияқты дәм болмайды, егер сүтке шыланған нан жейміз десеңдер, дайындап берейін деген. Екі жігітте үн жоқ, тек бастарын изеді. Соныvен көп ұзамай дастарханға  сүт пен нан келді. Екі жігіттің денесі жылып, ,жан біткендей болды. Сонымен демалатын кез болған. Үй иесі әйел өp қызымен екеуіне пештің жанына көрпе төсеп, сөздері сол жерге қисайған.

Екі жігітке, одан төменірек жерге төсек салып беріп, , оларға сол төсекті нұсқаған.

Әйелді ұйқы қысқасын, көзі жұмылып кеткен екен, бір кезде жанынан біреудің қозғалғанын сезгесін, көзін ашса, біреу қызының үстында қорбаңдап жатыр, .Даладан тоңып келген жігіттерге қолынан келген жақсылығын жасаған әйелдің қаны басына шапты. Бас жағында жатқан насыбай езетін шағын шоқпарды жұлып алып,  қызының үстінде жатқан жігіттің басынана ала шоқпармен тартып жіберді. Жігіттің дыбысы шықпастан, домалап түсті. Әйелдің қолындағы шоқпарды көріп, төсегінен тұрған екінші жігіт әйелдің қолын қайырмақ болып, жанталасып еді, әйел оның қақ маңдайынан ұрып, шалқасынан түсірді. Енді Қыздың шешесі мен қызы естерін жинап,  енді не істеу керек екенін ойластыра бастаған.

Қан қызуымен шешесі мен қызы екі жігітті далаға сүйреп шығарып, тондарына орап, шанаға салып, арқандап байлап, шананы ойдағы терең өзенге қарай итеріп жіберді. Шана сол бетімен сырғып, терең суға батты да кетті.. Енді екі әйел аттарды әбзелдерімен айдалағы айдап жіберді.

Он шақты күннен кейін Шыңғырлаудың ауылнайы бастаған он шақты адам Қарауылтөбеге ат басын тіреді. Төрге шығып, адам іздеп жүргенін айтты. Ауылнай  екі аттың әбзелдерімен ауылдарынан он шақырымдай жерде өлі табылғанын айтты. Ал, шана атымен жоқ, менің ұлым да, қасындағы жылқышысы да жоқ. Не мүрделері,не шанасы табылмай отыр деп мұңайды. Кімді кіналарымызды білмейміз-деп тоқтады.

Оған әйел — Аға біз не айтайық. Өз күнімізді өзіміз әрең көріп отырған адамбыз.-. деген  Ауылнай бастаған он кісі басқа сөзге келместен шығып кетті.

Көктем кетіп жаз келді. Қаратауда Кеңес өкіметі орнаған кез.

Бір күні Қара бекетке екі атты адам келіп, аттарын ағашқа байлады. Біреуі кепкасына жұлдыз қадаған әскери адам болды. Олар үйге кіріп,баяғы адам өлімі туралы сұрады. Әйелдер бірауыздан білмейміз- деді. Енді «білмейміз» дегенге не дау бар, келген адамдар, жиналып, шығып кетті. Сол кезде бір қызық басталды , қыздың ішіне күйігі сыймай жүрген бе, үйдің есігін ашып сырттағыларға « Оларды өлтірген менмін! -деп айқайлап, әскери адамды шақырып алды. Әскери адам орыс, қазақша түсінбейді, оған қасындағы қазақ « екі адамды өлтірген менмін» деп айтты деп, сол жерде протокол толтырып, қызды тұтқындап, Қаратау уезінің түрмесіне жапқан екен.  Қарабекеттен сотталған қыз үш төрт жылдан кейін жиырма шақты тұтқынмен босап,  ҚАРАТАУДАҒЫ ҚЫЗЫЛДАРМЕН КҮРЕСІП ЖҮРГЕН ТОПҚА  (бандыға) қосылып, қызылдың әскерлерімен соғысады. Бұл қыздың 25- ке келіп қалған кезі.  Әскери топта жүріп, босанып қалады.. Келіншек баланы екі жасқа дейін өсіріп, бағады. Бірақ, үнемі жорық оны көтере ме.? Иығында асынған винтовакасы, белінде пистолеті бар жауынгер келіншек, неде болса, баласын Қарауылтөбедегі анасына апарып тастауға бел буады. Қаратөбел атпен аяңдап, баласына нешетүрлі қызықты ертегілер айтып, Қарауылтөбеге аяңдап келе жатқан.Табиғатта тамаша, күн нұры жан жағын аймалап тұр. Торғай, көкектердің әндері табиғаттың музыкасы тәрізді. Төменде сарқырап өзен ағып жатыр.

Асықпай анасының шаңырағына кірді.Анасы 70- ке тақап қалған, маңдай шашы ағарып кетіпті. Мылтық асынған қызын танымай қалды. Қызы анасын құшақтағанда ғана иісін сезіп, «Құлыным ай, құлыным ай, аман екенсің ғой!– деп еміренді.

–Апа- деді қызы, менің уақытым жоқ. Мынау немерең,Сағынтай,  мұны қазір төменгі ауылға алып кетесің, менің артымда қуғын бар.Өз қолыңнан бір кесе сүт татайын, сосын мен де жүремін деген. Шешесі немересін көрпеге орап, жылдам төменгі ауылға жүгіріп кетті. Келіншек винтовкасы мен пистолетін оқтап, Қаратаудың етегіне түсе бергенде, арттынан атылған  винтовканың дауысы естілді. Бұрылып қараса , жүз метр жерде қызылдардың отряды тұр екен. Солардың командирі болуы керек, бұған мылтық кезеніп тұр екен. Келіншектің миына «Атқан сен боларсыі ау» деген ой ғана келді. Оның оғы шамасы, оң жақ өкпесіне тиген тәрізді. Қыз оқтың екпінімен шалқасынан құлаған. Келіншек солақай еді, сол жағындағы кобурадан пистолетін алып,  отряд тұрған бетті алып, атып жіберген. Пистолеттің оғы полковниктің қолына тиген болуы керек, қолындағы винтовкасы жерге ұшып түсті. Он шақты солдат жатқан келіншекке келіп, винтовкададан да, пистолеттен де оқты жаудырып жатыр. Келіншектің денесінде оқтан тесілмеген жер жоқ, бірақ, келіншек көзін ашқан күйі , солдаттарға күлімсіреп қарап жатқан…Келіншек сұлу еді, басын тасқа сүйеп, аппақ беті күнмен шағылысып, тірі жандай жатыр еді…..

Келіншектің шешесі көп ұзамай Шымкентке барып, немересін интернатқа тапсырған. Сапғынтай сол интернатта жүріп, Солтүстік Мұзды мұхитқа әскери борышын атқаруға кетіп еді. Сағынтайдың қоштасарда есінде қалған шешесінің сұлу бейнесі ешқашан есінен шыққан емес. Әскерден оралып, Қаратаудың Қарауылтһбесіне келіп, «Анама арнап ең сұлу ескерткіш орнатамын» дейтін арманы да бар.

Қаратаудың етегінде  тәуелсіздік үшін күрескен ҚАРҒАШ атты сұлу қыздың бейнесі қара таста әлі жатыр. Әрине, тарихтың бәрі ел есінде.

 

ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ, ақын, жазушы, ҚР Құрметті Журналисті, тарихшы

Related Articles

  • Тарихшы: Батыс Сібір – байырғы қазақ жері. Көшім хан – ұлттық батырымыз! 

    Абылай МАУДАНОВ Қостанайлық ғалым Сібір жерін орыс патшалығынан бұрын қазақ рулары игергенін кітап қылып бастырмақ, деп хабарлайды Express Qazaqstan. Тарих ғылымдарының докторы Аманжол Күзембайұлының есімі ғылыми ортада кеңінен танымал. Ол үнемі “Тәуелсіз ел өз тарихын өзіндік көзқарасы тұрғынан қарап, талдап, баға беру керек” деген ұстанымды айтып келеді. Қостанайлық тарихшы бірнеше жыл бұрын үлкен бір жобаны қолға алды. Бүгінде ол ұлы Еркін Әбілмен бірге “Алтын Орданың Батыс Сібір ұлысы: этно-саяси тарихы” атты еңбек жазып жатыр. Бұл кітап алдағы жылы (орыс тілінде) жарық көрмек. Мұнда қазіргі Қазақстанның шекарасынан тыс қалған байырғы қазақ жері мен руларының көптеген тарихы қамтылады.Express Qazaqstan тілшісі ғалымды осы тақырыпта сөзге тартып, әңгімелескен еді. Батыс Сібір — біздің байырғы

  • НКВД атқан ҚАЗАҚТЫҢ ҚАЙСАР ҚЫЗЫ

    Сталиндік репрессия жылдарында Алаш қайраткерлерімен бірге атылған қазақтың қайсар қызы Шахзада Шонанова атылған қазақтың үш қызының бірі. НКВД жендеттерін Шахзаданың шыққан тегі шошытты, сондықтан айуандықпен әбден азаптап болғасын атып тастады. Сонымен Шахзада Шонанова кім ? Шахзада Аронқызы Шонанова-Қаратаева 1903 жылы Батыс Қазақстан облысы Сырым (Жымпиты) ауданында дүниеге келді. Әкесі Арон Қаратаев, алаш қайраткері, Ресей Думасына депутат болып сайланған Бақытжан Қаратаевтың інісі. Шахзаданың өзі Шыңғысханныі тікелей ұрпағы еді. Шахзаданың тегі былай: Шыңғысхан-Жошыхан-Тоқай Темір-Өз Темір-Өз Темір хожа Бадақұл ұғылан-Орысхан-Құйыршық хан-Барақ хан-Жәнібек хан-Өсік сұлтан-Қаратай сұлтан-Бисәлі-Дәулетжан-Арон-Шахзада. Шахзаданың анасының да тегі мықты, Бөкей ордасының ханы Жәңгірдің немересі Хұсни-Жамал Нұралыханова. Қазақтан шыққан тұңғыш жоғары білімді мұғалима 1894 жылы Бөкей ордасында қазақ қыздарына арналған алғашқы мектеп ашты,

  • БАЙБАТЫРҰЛЫ ЫҚЫМ.

          Байбатырұлы Ықым Алматы облысы ( 1940-жылға дейін Шұбартау Алматы облысына қараған) Шұбартау ауданы, Қосағаш ауылында 1876 -жылы қой төлдеген уақытта ауқатты отбасында дүниеге келеді. Жастайынан өзінің  пысықтығы мен әкесі Байбатырдың қолдауымен Шұбартау өңіріне танымал Нақысқожадан арабша, кейіннен латынша оқып хат таниды. Көптеген шығыстың хисса- жырларын оқып жатқа айтатын. Өзінің парасаты мен білімділігінің арқасы шығар ол Семей облысы, Шұбартау ауданы, Мадениет ауылдық округі, Бақанас өзенінің бойына (Ақүшкел аталған) 1923-жылы  Тойғарин Бейсенбаймен бірігіп, алғашқы мектеп салдырады.  Ынтасы бар ауыл балаларын Ташкенткке апарып оқу орындарына орналастырады. Солардың бірі – Ибраев  Кәрімді  Ташкентке апарып САГУ-дің (Среднеазиатский государственый университет) медицина факультетіне түсіреді. Ауыл тұрғындарына қамқорлық көрсетіп, еңбекке тартып, отырықшылық өмірге бейімдеуге септігін тигізеді. Егістік жерлерді суғару үшін

  • МӘҢГІ ҚАЗАҚ(ертегі фэнтези) 

    ҚАЗАҚТАРҒА ЖАСАлып жатқан  ҚИЯНАТ КӨП БОЛҒАСЫН, « Мәңгі қазақ» атты әңгіме жазсам деп жүретін едім. Осыдан бір күн бұрын сол әңгіменің сюжетіне келетін түс көржім. Кешеден бері жазуға кіріссем бе деп жүр едім, сәті бұгін түскен сияқты. ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ Өте ертеде емес, бүгінде емес, ғылым докторлары Санжар мен Балжан институтта қызмет ететін.Өздерінің лауазымдарына қарай қарапайым екі қатарлы жақсы салынған коттеджде тұрды.Интеллигент адамдар өмірдің қиындықтарына көп мін бере қоймайды ғой, Өмірлері мәнді, жайлы өтіп жатты. Жақсылықта көп күттірген жоқ, Санжар мен Балжан ұлды болып, коттеджде шағын той өтті. Неге екенін қайдам, әке шешелері ақылдасып, ұлдарыныі есімін Аңсар деп атаған. Аңсар ертедегідей тез де өскен жоқ, кеш те өскен жоқ. Тәрбиелі жігіт болып

  • ҚҰНАНБАЙДЫҢ САПАРҒА АТТАНАР АЛДЫНДА ҰЛЖАНҒА АЙТҚАНЫ:

    Бәйбіше, үй серігім ғана емес, өмір серігім едің. Ұзақ кешкен тірлікте қай белдің астында жүрсем де, артымда отырған бір бел өзің едің. Өзіме тағдыр бақ берген жанмын деуші ем. Айтыспасақ та, жер танытып отыратын қабақ пен жүрек бар еді, соған сенуші ем де, кейде шәлкес, кейде қия да басып кете беруші ем. Бағыма масайып еркелегенім болса керек. Енді қай дөңнің басында қалармыз, кім біледі. Сенің айтар кінәң болса да, менің саған артар бір түйірдей назым жоқ. Адал жүрек, ақ бейілің үшін балаларыңның бағы ашылсын. Мен айтарды өзің айтыпсың. Менің арманымды өз арманың етіпсің. – деді Бұл – жүрер алдындағы Құнанбайдың Ұл­жанға айтқан сөзі. Қалың туыс, үйірлі ағайын, шоғырлы бала-шаға, дос-жаран,

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: