ТҰРАН ЖОЛБАРЫСЫН ЖОЙДЫҚ, ЕНДІГІ КЕЗЕК БӨКЕН МЕН БӨРІДЕ МА?

| Jan 31, 2016

Кезінде, кең байтақ Қазақ жерінде, дүниенің кеңінде жолбарыс өмір сүріпті. Әңгімем «Жиделі байсын жерінде» дегендей ертегі сарында басталды ма қалай? Иә, кәдімгі жолбарыс, сіз бен біз зоопарктен ғана көретін, «Нейшнал джографиктан» тамашалайтын жолақ жүнді жыртқыш жолбарысты айтам. Балқаштың ну қамысында, Каспийдің асау толқынына қарап, Қазақ жерінің асу-асуында бұғып жүрген мәрт жыртқыш бүгінде азу тісін ақситқан қалпы мұражайларда қатып тұр. Оның қатып тұруына мына СІЗ бен БІЗ, АДАМ деп аталатын екі аяқты «саналылар» кінәліміз! Ғылыми түрде «тұран жолбарысы», кейде «Каспий жолбарысы» деп аталатын жыртқыш аңның 1954 жылы 10 қаңтарда ең соңғысы атып алынды. 1972 жылы ең соңғы мәрт жануардың терісі Түркияның Хаккария провинциясында саудаланып, солайша тұран жолбарысының саудасы бітті. Еліміздегі жолбарыстардың құрып кетуі ауыл шаруашылығын дамытумен байланысты еді. Қамыс арасын жолбарыстан тазартып, мақта өсіретін алқаптар дайындау және мал шаруашылығын дамыту мақсатында ғасырдың басынан бастап арнайы жасақтар құрылып, Сырдария, Әмудария, Балқаш пен Каспий, жалпы қамысты аймақтың барлығы да тұран жолбарысынан тазартылды. Әр жолбарыс терісіне қыруар ақша мен атақ берді, солайша құлқының қамы үшін қолға қару алғандар Қазақ даласындағы жолбарыстарды қырып салды. 1947 жылы КСРО-да жолбарыстарды атуға тыйым салынған заң шыққанымен, ол заң тұран жолбарысын құтқарып қала алмады.
Біз бағасын білмеген тұран жолбарысын тіпті Рим империясы да жоғары бағалап, көне Парсы елінен арнайы алдырған екен. Ең алғаш рет Римге б.з. 2 ғасырында әкелінген үш тұран жолбарысы гладиаторлық шайқасқа тапсырыспен алынған еді, алайда жыртқыштың түрінің қорқыныштылығы сонша(8 түрлі жолбарыс ішіндегі ең ірісі), олармен шайқасқа шығатын жан табылмай, үшеуі де торда өз ажалы жеткенде өліпті. Бізде өз тарихымызда жолбарысқа құрмет көрсетіп, тіпті ұлы хандарымыздың бірін Жолбарыс деп атадық емес пе?! Ал кейіннен бұл жыртқышты өзіміз қырып салғанымыз қалай? «Бөрілі байрақ ту алған, түркі ұрпағы біз боламыз!» деп күллі әлемге жар саламыз да, бөріні жүздеп қырып салып, мәз болудамыз. Бүгінде қай салада болмасын, сөзімізге ісіміз сай келмеуде. Бөріні, бөкенді жүздеп, мыңдап қырып, тұран жолбарысының кебін кидіргенімізді білмей қалмайық…

Ashat Kasengali дың facebook парақшасынан алынды

Tags ТҰРАН ЖОЛБАРЫ

“Төңкеріс жасауға машықтанғандар” кім? Қаңтар құпиясы ашылса, салдары не болады? Депутатпен сұхбат

kerey.kz

Нұрбек ТҮСІПХАН Қазақстан парламенті мәжілісінің депутаты, заңгер Абзал Құспан Азаттыққа сұхбат беріп отыр. Астана, 26 қазан, 2023 жыл Қаңтарды кім ұйымдастырғанын билік біле ме, білсе неге ашық айтпады? Парламентте неге Қаңтар бойынша тағы тыңдау өтпейді? Президент Тоқаев Қаңтар “төңкеріс жасауға әбден машықтанған мамандардың жетекшілігімен” ұйымдастырылды деді. Олар кімдер? Мәжіліс депутаты Абзал Құспан осы сұрақтарға жауап берді Азаттық: Абзал мырза, сіз – Қаңтар оқиғасына бір тараптан емес, жан-жағынан қарауға мүмкіндік алған адамсыз. Ең алдымен сол оқиғаға тікелей қатыстыңыз, жұртты алаңға шығуға шақырдыңыз. Одан кейін қанды қырғында қамауға алынғандарды босатуға ат салысып, заңгер ретінде де араластыңыз. Одан бөлек мәжіліс депутаты есебінде де жаңа бір ракурстан қарап отырсыз. Айтыңызшы, жан-жағынан қарағанда Қаңтар оқиғасында сізге
Атеистер мен тәңіршілдерге мың алғыс!

kerey.kz

Елдес Орда Сурет: Автордың жеке архивінен алынды. Қазақ қоғамында жаңа интеллектуалдық кезең туып келеді. Бірінші, қазіргі қазақ қоғамында сенім мәселесіне қатысты пікірталастардың күшеюі кездейсоқ құбылыс емес. Бұл дегеніңіз әлеуметтік желілердің, ашық ақпараттық кеңістіктің және жаһандық интеллектуалдық ағымдардың ықпалымен қалыптасқан жаңа қоғамдық ойлау формасының көрінісі. Атеистік көзқарастардың ашық айтылуы, тәңіршілдік идеялардың қайта жаңғыруы және дәстүрлі діни орта арасындағы пікір қақтығысы зиялы ортада алаңдаушылық тудырғанымен, шын мәнінде бұл құбылыс қоғамның рухани әлсіреуін емес, саналы ізденіске бет бұрғанын көрсетеді. Екінші, ұзақ уақыт бойы қазақ қоғамындағы діни дискурс негізінен МОНОЛОГТЫҚсипатта болды. Уағыз айтылды, ал тыңдаушы тарап оны талқылаусыз қабылдауға тиіс еді. Сұрақ қою күмәнмен, күмән әлсіз иманмен теңестірілді. Мұндай ортада сенім дәлелдеуді емес, қайталауды талап етті. Ғылыми
Олжас Сүлейменов. Мен білем!..

kerey.kz

Серік Ерғали Суреттер: madeniportal.kz және С.Ерғали мұрағаттарынан алынды. «Я знаю!..» кітабынан үзінді-аударма. ОСИРИС ЗАҢЫ I Біз адамзат тарихын өте нашар білеміз. XIX ғасырдың басында Наполеон әлемге Мысырды ашты, ал ғалымдар бұл елдің қирандыларын зерттеп, оның шамамен б.з.д. III мыңжылдыққа тиесілі екенін анықтады. Сол кезде адамзат тарихы тағы да қос мыңжылдыққа тереңдей түсті. Бірнеше мыңжылдық бұрын (мен білем) адамзат (немесе оның кейбір бөлігі) таңбалы жазуды қолданып, жазып жүрген. Бұл білімдерді қалпына келтіру арқылы біз XX ғасырдың басында жасанды түрде үзілген тіліміздің тарихына қатысты қолжетер шындықты қайта тануымызға тура келді. 1926 жылы Бакуде өткен алғашқы түркологиялық конгрестен кейін түркология ғылым ретінде қалыптаса алмады… …2018 жылы Назарбаев мені әңгімелесу үшін Ақордаға шақырды. Үлкен үстелдің басында
Қытай интеллигенциясы қытай иероглифін сынады, қытай тілін емес…

kerey.kz

Қазір әлеуметтік желіде кейбір қазақ зиялыларының қазақ тілін сынаған пікірі тарап жүр. Есіме бір кездері Қытай интеллигенциясының қытай иероглифін сынағаны түсіп кетті. 20- ғасырдың алғашқы ширегінде қытайдың дәстүрлі иероглифтерін сынамаған зиялы кемде кем. *** *** *** “Иероглифтерде заманауи идеялар мен теорияларды жеткізетін сөздік қор жоқ, әрі олар зиянды ойлардың ұясына айналады. Оларды жоюда ұят жоқ” деп жазды 1918 жылы Қытай Коммунистік партиясының негізін қалаушылардың бірі әрі Жаңа мәдениет қозғалысының жетекші қайраткері Чэнь Дусю (陈独秀). Қытай иероглифін қатты сынаушылардың қатарында тағы да Қытай коммунистік қозғалыстың жетекшілерінің бірі Цюй Цюбай (瞿秋白) де болған. Ол тіпті 1931 жылы “Қытай иероглифтері шын мәнінде әлемдегі ең лас, ең жексұрын әрі ең жиренішті нәрсе. Тіпті ортағасырлық
Қазіргі заңнама аясында мемлекеттік тілді қалай дамытуға болады?

kerey.kz

Zhalgas Yertay Қазақстан билігі мемлекеттік тілді дамыту үшін қатаң шешімдерге барғысы келмейді дейік. Бірақ қазіргі заңнама аясында мемлекеттік тілді қалай дамытуға болады? Соны ойланып көрейік. Қазақ тілін дамыту жайын айтқан кезде Қазақстан билігі қоғамды екіге бөледі. Бірі – тілді дамытудың радикал шешімдерін ұстанады, екінші жағы – қазіргі статус-квоны сақтағысы келеді, яғни ештеңе өзгертпей-ақ қояйық дейді. Бірақ екі жолды да таңдамай, ортасымен жүруді ұсынып көрсек қайтеді!? Батыл қадамдарға барайық, бірақ ол радикал жол болмасын. Қазақ тілін күшпен емес, ортаны дамыту арқылы күшейтсек болады. Яғни адамдар тілді үйреніп әуре болмай-ақ, халық жай ғана қазақ тілі аясында өмір сүруді үйренсін. Негізгі ой осы. Біз осы уақытқа дейін адамдар ортаны