Сөз сардары
kerey.kz
Бүкілхалықтық мерекеге ұласқан ақын тойынан қайтып келе жатырмыз. Аққу ұшып, қаз қонған қайран Қарасаз артта қалды. Таңғы шығы бейкүнә сәбидің көз жасындай мөлтілдеп Шалкөде қош-қош айтқандай. Елшенбүйрек бауыр басып елеңдеді, Хантәңірі бозбұйра ақ жаулықтай бұлттарымен қол бұлғады. Мәңгі мұзарттардың құж-құж жартастар қиясынан мүйізі кішігірім шаңырақтай құлжалар қылт ете қалатындай, намысты найзағайға жанып, жасығанға жігер қосып, қайсар қайраттылыққа шақырып, мұзбалақтар шаңқылы естілетіндей… Қоғамдық көліктің іші гу-гу, абың-күбің әңгіме. Бір уақытта у-шу сілтідей тына қалып, кенет ария естілді. Әміре мен Күләшті ұйып тыңдаған жұртқа оқыс күшті дауыс онша таңсық болмаса да, бірте-бірте баурап, елеңдете бастады. Софы (Софиян) Сматаев үлкен жол үстінде бізді осылай қайран қалдырып еді. Шоқанның досы Г.Потаниннің лебізі біртүрлі шындыққа айналғандай: «Күллі қазақ даласы маған ән салып тұрғандай болып көрінеді».
Сол әнқұмар жүрек туған халқының қасіреті мен қуанышын өлең, қарасөзбен жырлап тамсантқан болатын. Софы екінші мүшелге толмай жатып «Елім-айдың» алғашқы кітабын жазды. Тағы да табынушылар тобы көбейді. Эпопеяға бергісіз трилогиядағы елдік пен ерлік жыры ел-жұртты ерекше елең еткізді. Құлашы кең шығарма көркемдік қуатымен соны сипат алып, әдебиет әлемінде құбылыс болып қалды. Иесі сөзстанның саңлақ сардарына айналды. Мұндай туынды туған халқын, оның кешегісін, бүгіні мен келешегін жан-тәнімен сүйіп, ізгі арман-мұратын аңсап, ордалы ой кешетін жанның қолынан ғана шығады.
Кімнің тұзы жеңіл екеніне уақыт төреші. Бұны базбіреулер әдейі байқамағансып, мойнын сыртқа салды. Бірақ шындық бәрібір мойындалды. Қашанда шабыттың шынары тас жарып шығады. Кезінде көзжұмбайлық жасаған сыншылар роман табиғатын тап баспағанымен, ойлы туындының төркінін танып, жақсы пікірлер білдірді.
Тарихи тақырып қазақ әдебиетіне жат емес. М.Әуезовтің «Абай», С.Мұқановтың «Аққан жұлдызы» – мерзімдік, мезгілдік туындылар емес. І.Есенберлиннің «Көшпенділері», Ә.Нұрпейісовтің «Қан мен тері» қазақ тарихының ойсыраған олқылықтарын толықтырса, Ә.Кекілбаев, М.Мағауин, С.Сматаев сияқты санаткерлер шоғыры шоқжұлдыздай жарқырады.
Біздегі біреудің қаңсығын таңсық көретін «кафкашылар» мен «хемингуэйшілер» мәселенің терең байбына бармай, тұлыпқа мөңіреп жүргендей ме, қалай… Ешқандай «измдер» ұлттық өнердің көсегесін көгертпейді. Қаншама «жаһандану» деп жарғақ құлағымыз жастыққа тимегенмен, оның жарылқайтын түрі көрінбейді. Сол Кафка өзекті өртеген ойларын күнделігіне түсіргенде адам зәузатына да, өзіне де көңілі көншімейді:
«Кеше бір сөз түрткенім жоқ. Бүгін де жағдайым онша мәз емес. Мені бұдан кім құтқарар екен?
Егер мен қателеспесем, тазара бастағандаймын. Бейне бір ну жыныс ішінде рухи айқас жүріп жатқандай әсер билейді. Мен орманға еніп, әлсірегендіктен ештеңе таппай кері оралдым; сол маңайдан ба, әлде солай көріне ме, шайқас кезіндегі қарудың сыңғырын естимін. Тастүнек ішінде жауынгерлердің назары маған түсетіндей, мені іздейтіндей, бірақ олар туралы менің мағлұматым сондай алдамшы…
Соза беріңдер, доңыздар, өз білгендеріңді! Оған менің қатысым қанша?!
Мен сендерге шындығымды айтып тұрмын. Бәлкім, бәрі машықтануға тіреліп тұрған шығар. Әйтеуір, бір күні жазуды үйренетінім анық…».
Әрине, ешкімнің қағанағы қарық, сағанағы сарық емес. Софы да аума-төкпе заманда өмір сүріп, қоғамның қоясын ақтарып, ешкімге ұқсамай жазғысы келді. Ол да Ф.Кафкадан үйренді. Үйренді де жиренді. Жұмыр басты пенденің күйін кешіп, сезім шым-шытырығына толы шығармаларына үйренгендерін арқау да етті. Ол Гете, Флобер, Достоевский есімдерін бекерден бекер еске алмайды.
Ешкімнің аяғы аспаннан салбырап түспейді. Мұқағали «Қазақтың күпі киген қара өлеңін, шекпен жауып өзіне қайтарамын» десе, Жұмекеннің «биік өкше кигіземін» дейтіні де жайдан жай туған жоқ.
Поэзия – сен менің ғашығым ең,
Мәжнүнің ем!
Лапылдап асығып ем.
Асығып ем,
Алдыңда бас ұрып ем.
Шашылып ем,
Суынып басылып ем…
Софы Сматаев та әдебиет әулиеханасының табалдырығын осылай аттап, өлең өлкесіндегі жыр жалауын желбіретіп жоғары көтеріп келеді. Ол қара сөзге ауысқанда «Елім-айды» тудырды. «Елім-ай» үшемі (трилогиясы) қай уақытта да сүбелі шығарма болып қала береді. Бұл романдар топтамасы – оның өзінің ғана емес, күллі қазақ әдебиетінің зор олжасы. Қожаберген жыраудан кейін халық азасын дәл осылай жан-жақты көрсетіп берген, шынайы шындықты ашып көрсеткен шығарма болған емес.
С.Сматаев «Елім-айға» дейін де, одан кейін де үлкен өмір мектебінен өтті. Алматыдан ауысып, Мәскеуде оқыды. Әртүрлі қызметтің дәмін татты. Металлург болып, болат балқытты. Биік лауазым қумай, орақ пен балға қыспағында жүріп, тоғыз роман, он үш хикаят, он төрт пьеса, жиырма екі дастан, төрт киносценарий, бес либретто, жүзден аса мақалалар жазыпты. Және қандай! Әдебиетті ешбір лауазымға айырбастамай, шығармашылыққа біржолата ден қойды.
Жалпы, жазушының шығармашылығын тұтастай қарастырғанда ғана оның бет-бейнесі барынша ашыла түседі. Софының шығармаларында да тотияйындай ойып түсетін ойлар, ширыққан оқиғалар, тартысқан тағдырлар, шарпысқан мінез-құлық пен ірі іс-әрекеттер молынан ұшырасады.
Қазақ даласы даналыққа, бекзаттық пен тектілікке тұнып тұратыны сирек болса да айтыла бастады. Бірде «Егемен Қазақстанда» үш би туралы жазу мәселесі туындады. Таразылай келіп, Әйтеке биді – Әбіш Кекілбаевқа, Қаз дауысты Қазыбек биді – Софы Сматаевқа тапсырдық. Кейін «Дәуір» баспасынан Шерхан Мұртазаның алғысөзімен сол мәйекті мақалалар «Үш пайғамбар» деген атпен кітап болып басылып шықты. Сол Қаз дауысты Қазыбек Келдібайұлының «Елім-айда»: «Арқа-басты аяз қарығанда анау қырғын-сүргінге ұшыраған қалың жұртыңның қасіретін сәл кемітердей дәрмен таба алмайтының қинайды екен. Ақыл серік, амал іздегеніңмен қамалы көп тірлік қабырғасына тірелтіп өткел бермейді. Не істерміз?» дейтіні бар. «Не істерміз?». Бұл сауал сан ұрпақты толғандырып келеді. Беймаза сұрақтың кейінгі толқынның алдына да кесе көлденеңдеп тартылатына күмән жоқ.
Софы Сматаевтың Мемлекеттік сыйлыққа ұсынылған «Мұңлы ойларында» да сұрақ көп. «Адам неге әлсіз, адам неге әлжуаз? Қай қаламгер болмасын осы сұраққа өз көкірегінен жауап іздеумен келеді» дейді ол оқырманмен ой бөлісіп. Жалпы, Софы Сматаев осындай қиын, күрделі сұрақтарға жауап іздеуге құмар. Шеберлік шыңына шыққан сөз сардарына мұндай биік ұстаным, әрине, жарасады да.
Аян-Сейітхан Нысаналин.
Көрнекті қаламгер, белгілі қоғам қайраткері Софы Сматаевтың 75 жасқа толуына арналған кеш 27 маусымда сағат 16.00-де М.Әуезов атындағы академиялық драма театрында өтеді.
Келем деушілерге есік ашық.
zhasalash.kz
Пікір қалдыру