КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ РЕФОРМА ЕҢ АЛДЫМЕН ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ МҮДДЕСІН ҚОРҒАУҒА ТИІС!

| Jan 26, 2017

Мемлекеттік биліктің тармақтары арасында өкілеттіктерді қайта бөлу мәселелері жөнінде жұмыс тобы құрылып, оның алғашқы отырыстары өткізілгенінен бұрын да хабарымыз бар. Алдымызда конституциялық өзгерістер күтіп тұрған анық. Бір ай талқылауға мүмкіндік те беріліп отыр. Президенттің қырық шақты өкілеттігін Парламент пен Үкіметке беретін болғаны әрине, жақсы. Бірақ қазақ халқы күтіп отырған конституциялық өзгерістер бұдан әлдеқайда тереңде еді.

Ең алдымен Конституция аңдатпасында Қазақстан мемлекеті қазақ халқының өзін өзі билеу формасы екендігі, қазақ халқының мемлекет құраушы ұлт екендігі жазылуға тиіс. Мемлекет ең алдымен қазақ мемлекеттілігін дамытуға қызмет етуі керек. Егер мұндай қазықты қағидалар көзделмейтін болса онда Ата заңның алдағы ықтимал өзгерістері тек косметикалық сипатта қалатынын ішіміз сезеді.

1995 жылы 30-тамызда өткен референдумда қабылданған Негізгі Заңға 22 жылдың ішінде 59 түзету мен толықтыру енгізілгені туралы былтыр Конституция күні қарсаңында жазғанмын. Енді енгізілетін бір топ түзетудің (18!) мазмұны елді шынайы демократиялық деңгейге жеткізе алмайтыны тағы да айқын. Сот билігі президент билігінен жоғары тұрмай демократия ауылы алыс болатындығын әлемдік тәжірибе көрсетіп келеді.

Бұрынғы 59 түзету мен өзгерістерге соңғы 18 түзету қосылса бәрінің саны 77 болады екен. Референдумда бүкілхалықтық жолмен қабылданған, 98 баптан тұратын Негізгі заңға Парламент 77 түзету мен өзгеріс енгізсе, мұндай «конституциялық бораннан» Ата заңның о бастағы легитимдік нұсқасынан не қалады?! Сондықтан Парламенттің Конституцияны өзгерту құқығын алып тастау қажет.

Украинаның бұрынғы бас прокуроры Святослав Пискун айтпақшы: «Конституциясына жиі өзгерістер енгізген мемлекет стагнацияға ұшырайды». Негізгі заңды өзгерте беру жағдайды тұрақсыздандырады деп қауіптеніп Ресейдің өзі мұндай қадамнан бас тартып отырған жоқ па?!. Өкінішке қарай бізде билік көп жағдайда мемлекетті тиімді басқара алмағанын Конституция мен заңдардың жетілмегендігінен көріп жатады. Іс жүзінде биліктің Конституцияны өз ыңғайына қарай өзгертіп отыруы нашар әдет.

Меніңше Қазақстанға қайта-қайта өзгерістер жасала беретін Уақытша (уақытша демеске амалымыз жоқ!) Ата заңнан гөрі ұрпақтарға тұрақты қызмет ететін, таяу 50-100 жылда өзгертуге тыйым салынған жаңа Конституция қажет. Әрі ол шынайы демократиялық Конституция болуы керек. Конституциялық өзгерістер жөніндегі комиссия көкейтесті осы проблемаларды назарда ұстаса деймін.

Марат Токашбаевтың facebook парақшасынан алынды

Tags Марат Токашбаев Святослав Пискун

АҚШ Иранның Харк аралын басып ала ма?

kerey.kz

Киан ШАРИФИ Иран ислам республикасына тиесілі Харк аралы. Америка мен Израильдің Иранға әуе шабуылдары жалғасып жатқан тұста АҚШ-тағы саяси ортада ислам республикасына тиесілі Харк аралын басып алу идеясы талқылана бастады. Сарапшылардың айтуынша, Вашингтон Ирандағы мұнай экспортының негізгі ошағы саналатын Харк аралын нысанаға алуы әбден мүмкін. Бұл санкциялар құрсауындағы Иран экономикасын құлатпай ұстап тұрған басты табыс көзін жауып тастауы ықтимал. Алайда Иран мұнай экспортының 90 пайызын қамтамасыз ететін Парсы шығанағындағы шағын аралды басып алса, бұл АҚШ пен Израильдің Иранға қарсы соғысын тіпті ушықтырып жіберуі мүмкін. Мұның өзі де Иран экономикасын толық құрдымға жібере алмайды дейді сарапшылар. 7 наурызда Axios басылымы АҚШ әкімшілігі Харк аралын басып алу мүмкіндігін талқылағанын хабарлады . Иран бұл аралға
Тоқаев мырза тіл жайлы тағы бірдеңе депті

kerey.kz

Zhalgas Yertay Орыс тілінің мәртебесін еш төмендетпедік, оның бәрі күңкіл сөз деген екен. Қазақ тілінің де мәртебесі төмендеді деп байбалам салмаңдар деп ұрсыпты. Алдымен жауабы жоқ сұрақтардан бастайық. Тоқаев мырза, егер ештеңе өзгермесе, онда “тең” сөзінің “қатарға” ауысуы жай көз алдау әрекеті ме? Қоғамдағы градусты басуға талпыныс қана ма? Қазіргі мемлекеттік бюрократиялық аппараттың статус-квоны сақтап қалуға тырысуы деп бағаласа бола ма? Енді Тоқаев мырзаның әр сөзіне тоқталсақ.“Жаңа Конституция мәтінінің ресми құжат ретінде қазақ және орыс тілдерінде жариялануы көп нәрсені аңғартпай ма? Бұл жерде түсініктеме беріп, ақталудың өзі артық”Иә, қазіргі қазақ тілінің проблемасы да сол – қазақ тілі мен орыс тілінің құқықтық теңдігі мемлекеттік тілді кемсітіп тұр. Өйткені бюрократия құжаттарды орысша әзірлеп, кейін
Конституцияда қазақ тілін мемлекеттік әрі ресми тіл етсек, басқа тілдердің құқы шектеле ме?

kerey.kz

Бұған нақты жауап – жоқ, бұл шешімнен ешбір тілдің, соның ішінде, орыс тілінің де құқы шектелмейді. Неге? Өйткені конституциядағы мемлекеттік тіл мәртебесі биліктің жұмыс тілін ғана реттейді. Ол норманың қарапайым адамдардың қатынас тіліне қатысы жоқ. Яғни, мемлекеттік тіл – мемлекеттік органдар мен жергілікті өзін-өзі басқару ұйымдары жұмыс істейтін тіл деген сөз. Бұл шешім орысша сөйлейтіндердің құқығын шектемейді, орысша сөйлеуге тыйым салмайды. Қарапайым адамдар үйінде, қоғамдық орындарда, бизнесте, медиа мен мәдениет ошақтарында қалаған тілінде сөйлей де, жұмыс істей де алады. Бұған конституцияның басқа баптары нақты кепіл болып отыр. Ал жаңа конституцияда 9-баптың 2-тармағы қазіргі күйінде қалса, бұл – қазақ тілінің құқығын шектейді. Себебі мемлекеттік органдар құжаттарды өздері үйренгендей алдымен орысша жазып,
Қазіргі биліктің ең үлкен қорқынышы…

kerey.kz

Zhalgas Yertay Конституциядан орыс тілін алып тастасақ, Ресей бізге соғыс аша ма? Билік осылай қорқыта бастады. Бірақ ол сұраққа қысқа жауап – жоқ. Себебі, Ресейге қарсы Әзірбайжан да, Армения да неше түрлі әрекетке барды, барып та жатыр, бірақ оларға қазір соғыс қаупі төніп тұрған жоқ. Бұл әдісті саяси манипуляция дейді, шын мәнінде, бұны қазіргі статус-кво жағдайын сақтап қалғысы келетін жүйенің асығыс ойлап тапқан аргументі деуге болады. Ойлап көріңізші, Ресейге біздің мемлекеттік органдар қай тілде іс-қағаз жүргізетіні емес, лоял болғанымыз керек. Ендеше, Ресей біздің лоялдығымызды сақтап қалғысы келсе, конституциядағы тіл мәселесіне қарсы болмауы керек. Себебі бұл ішкі тұрақтылық мәселесі. Дені сау елдің билігі өз көршісіне осындай қарсы аргумент айтар еді. Енді
«Мағынасыз жұмыстан шаршадым»: қазіргі Конституцияның авторы мәлімдеме жасады

kerey.kz

Қазіргі Ата заңның авторларының бірі, академик Майдан Сүлейменов Конституция реформасын сынады. Ол заңның мәтінін шағын бір топ әлдеқашан жазып қойғанын, ал комиссия жай ғана мақұлдайтынын айтады. Оның сөзінше, ғалымдар мен сарапшылардың ұсыныстары ескерілмейді. Бұл туралы академик Facebook-те жазды: Кейінгі кезде менен Конституцияны талқылап жатқанда, неге үнсіз қалғанымды жиі сұрап жатыр. Қысқа қайырсам: мағынасыз жұмыстан шаршадым. Иә, мен қазіргі Конституцияның авторларының бірімін. Талқылау кезінде екі мәселе үшін күрестім: Конституциялық сотты сақтау және Парламенттің өкілеттігін шектемеу. Бірақ екеуі де қабылданбады. Соған қарамастан, мен бұл Конституциядан ұялмаймын. Мен Назарбаев пен оның отбасының жеке билігін нығайтуға бағытталған кейінгі түзетулерден ұяламын. Назарбаевтың кезінде-ақ осы масқара түзетулердің барлығын талдап, Конституцияны жетілдіру бойынша бірқатар ұсыныстар енгізу туралы